رئیسعلی دلواری، رهبر مبارزان جنوب در تنگستان و بوشهر علیه نیروهای انگلیس در زمان جنگ جهانی اول.
پادکست مقاله | 🡇
|
رئیسعلی دلواری از چهرههای جنبش مشروطهخواهی و رهبر مقاومت مسلحانهٔ نیروهای محلی جنوب ایران در برابر نیروهای اسعمار بریتانیا در جریان جنگ جهانی اول بود. در دورانی که حکومت مرکزی ایران با ضعف و بحران مواجه بود، وی با سازماندهی نیروهای مردمی و حمایت علمای مذهبی وقت، رهبری درگیریهای نظامی علیه حضور بریتانیا در منطقه را بر عهده گرفت. او سرانجام در ۳۴ سالگی، هنگام برنامهریزی برای شبیخون به نیروهای بریتانیایی، توسط یکی از افراد محلی به اسم غلامحسین تنگکی از پشت هدف گلوله قرار گرفت و کشته شد. پیکر او بنا به وصیتش در قبرستان وادیالسلام نجف به خاک سپرده شد. در تاریخ معاصر ایران، از رئیسعلی دلواری به عنوان نماد مقاومت در برابر نفوذ بیگانگان یاد میشود و سالروز کشته شدن وی در تقویم رسمی ایران با عنوان روز ملی مبارزه با استعمار به ثبت رسیده است.
زندگینامه
تولد و خانواده
رئیسعلی دلواری در روستای دلوار از توابع استان بوشهر به دنیا آمد.[۱] پدر او زایر محمد و مادرش شهین نام داشتند.[۲] تولد وی در منابع مختلف در سال 1260ش،[۳] 1261ش[۴] و 1263ش[۵] نقل شده است. خاندان رئیسعلی در اصل، از لرهای نورآباد ممسنی بودهاند.[۶]
سالهای آغازین زندگی و مهارتآموزی
رئیسعلی در هفت سالگی به مکتب رفت و قرآن، گلستان سعدی، اشعار نظامی و شاهنامه فردوسی را آموخت.[۷] وی اگرچه تحصیلات مداوم نداشت، اما از معلومات روز بهرهمند بود. او مانند همسالان خود در تنگستان، مهارتهای تیراندازی و سوارکاری و آیین پهلوانی را به رسم ساحلنشینان آموخت.[۸] وی در کنار پدر علاوهبر کدخداگری، به کار کشاورزی مشغول بود و به جزایر شیخنشین سفر کرده بود.[۹]
دوران زندگی و پیشینه خانوادگی
بر اساس گزارش منابع، در دورهٔ زندگی دلواری، بهدلیل ناتوانی حکومت مرکزی قاجار و نفوذ قدرتهای خارجی ازجمله انگلیس، مناطق جنوبی ایران ازجمله تنگستان، دشتستان و دشتی با محرومیتهای گسترده سیاسی، اقتصادی و اجتماعی روبهرو بودند. اداره این مناطق عمدتاً مبتنی بر نظام ملوکالطوایفی و بر عهده خانها و کدخداهای محلی بود. پدر دلواری، زائر محمد، کدخدای دلوار (در ۳۶ کیلومتری بوشهر) و روستای همجوار آن، محمدعامری (مدومری) بود. زائر محمد علاوه بر اداره امور محلی، به کشاورزی و تجارت نیز اشتغال داشت. وی فردی مذهبی، صاحب حسینیه و دارای پایگاه اجتماعی و نفوذ مردمی در منطقه بود. خضوع و مردمداری او در کنار اعتقادات دینی، وی را مورد احترام مردم منطقه ساخته بود. رئیسعلی در چنین خانوادهای و تحت تأثیر باورهای مذهبی و موقعیت اجتماعی والدین خود پرورش یافت.[۱۰] پدر رئیسعلی، بعدها به لقب معینالاسلام معروف شد.[۱۱]
ویژگیهای شخصیتی و پایگاه اجتماعی
رئیسعلی دلواری در منابع به عنوان فردی شجاع، پایبند به باورهای مذهبی و دارای مهارتهای بالای نظامی از جمله تیراندازی دقیق و چابکی در برابر دشمن توصیف شده است. گزارشها حاکی از آن است که وی به دلیل صداقت، تواضع، حسنخلق و ارتباط نزدیک و همدلانه با طبقات مختلف مردم، از جایگاه اجتماعی و محبوبیت بالایی در منطقه برخوردار بود. این نفوذ اجتماعی و محبوبیت تا جایی گسترش یافت که نام او به فرهنگ عامه و لالاییهای زنان جنوب ایران نیز راه پیدا کرد.[۱۲]
فعالیتهای سیاسی
آغاز مبارزات سیاسی
رئیسعلی در آغاز مشروطیت، 25 ساله و از پیشتازان مشروطهخواه در جنوب کشور بود و در گروههای انقلابی و مشروطهطلب بوشهر، تنگستان و دشتی فعالیت میکرد.[۱۳] دوران جوانی او با گسترش استعمار انگلیس در منطقه خلیج فارس همراه بود و عنصر اصلی در قیام مردم جنوب، مقابل نیروهای انگلیس بود.[۱۴][۱۵]
مشارکت در انقلاب مشروطه
در دوران مخالفت محمدعلیشاه قاجار با مشروطیت، معروف به دوران استبداد صغیر، رئیسعلی به همراه دیگر مشروطهخواهان جنوب ایران، علیه حکومت مرکزی وارد عمل شد.[۱۶] در سال 1287ش، وی با درخواست و حمایت روحانیون و چهرههای مخالف استبداد، ازجمله ملاعلی تنگستانی و سید مرتضی مجتهد اهرمی، شهر بوشهر را از کنترل نیروهای وفادار به محمدعلیشاه خارج کرد و حدودت 9 ماه در تسلط آنها بود.[۱۷] در جریان این رویدادها، نیروهای مشروطهخواه گمرک بوشهر را که در تصرف نیروهای انگلیسی بود، به تصرف خود درآوردند. این اقدام منجر به مداخله نظامی نیروهای انگلیسی در منطقه شد و به آغاز درگیری میان نیروهای محلی و نیروهای انگلیسی انجامید که تا سالهای جنگ جهانی اول استمرار یافت.[۱۸]
- مبارزه با انگلیس: مبازرات رئیسعلی دلواری با انگلیسیها حدود هفتسال ادامه داشت. بعد از اشغال بوشهر در رمضان ۱۳۳۳ق، هدف انگلیسیها دلوار شد. رئیسعلی با گروه خود، مقابل اشغالگران ایستاد و آنها را که نزدیک به پنجهزار نفر بودند، عقب راند. اهداف اصلی نیروهای تنگستان حفاظت از مناطق بوشهر، دشتستان و تنگستان و پیشگیری از نفوذ بیگانگان به داخل ایران و دفاع از وطن بود.[۱۹]
- دفاع از وطن: دولت مرکزی ایران در جنگ جهانی اول بسیار ضعیف بود و قادر به دفاع از بیطرفی خود نبود. از سوی دیگر، فرمانداران شهرهای جنوبی کشور بهخصوص بوشهر هم قدرت حفظ منافع ایران در مقابل انگلیس را نداشتند. در این بحبوحه، ایستادگی و رشادت رئیسعلی علیه استعمار انگلیس و شکستدادن کشتیهای جنگی آنها در جنگ دلوار، موجب امیدواری ایرانیان بود. وی با اخذ فتوای جهاد از مراجع تقلید، حملات استعمارگران را پاسخ میداد.[۲۰]
- ساماندهی قیام مردمی: در قیام تاریخی رئیسعلی دلواری، جوانان و زنان دلواری و مناطق همجوار، حضوری فعال داشتند؛ حتی برخی زنان با افسران و سربازان دشمن درگیر میشدند و آنها را از دلوار بیرون میکردند. تاجران و صنوف مختلف بوشهر نیز در حمایت از قیام رئیسعلی دلواری از هیچ کمکی دریغ نمیکردند.[۲۱]
عوامل موفقیت و محبوبیت
- روحیهٔ عاشورایی: رئیسعلی با تأسی به امام حسین، به مقابله با ظلم برخاست و این ویژگی به او انگیزه و شجاعت میداد.[۲۲]
- پیروی از علمای دینی: رئیسعلی با تأسی به خوانش شیعی از اصل تولی و تبری، در برابر علمای دین خاضع بود و در برابر انگلیس مقاومت میکرد. وی در همین چارچوب از علمایی که در مقابل انگلیس سکوت میکردند برائت میجست.[۲۳]
- بسیج نیروهای مردمی: تکیه بر نیروی مردمی، موجب موفقیت و محبوبیت رئیسعلی شد تا آنجا که در گرمای مرداد ۱۲۹۴ش، مقابل چهار ناو جنگی انگلیس و پنجهزار نیروی پیاده، با تعدادی تفنگچی نیروهای انگلیس را چنان شکست داد که از آن به بزرگترین شکست انگلیس در جنگ جهانی اول یاد شده است.[۲۴]
- مقاومت در برابر پیشنهادات انگلیسیها: نیروهای انگلیس میخواست با پرداخت مبلغی هنگفت مانع قیام رئیسعلی دلواری شود. انگلیسیها به رئیسعلی پیشنهاد کردند که اگر از مبارزه صرفنظر کند، ۴۰ هزار پوند به او خواهند داد، اما رئیسعلی بخاطر حفظ استقلال ایران قبول نکرد.[۲۵]
دیدگاهها دربارهٔ رئیسعلی دلواری
سید علی خامنهای، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران، در دیدار با اهالی دلوار، رئیسعلی را قهرمان مبارزه با استعمار انگلیس توصیف کرده است.[۲۶] به نظر رهبر انقلاب، رئیسعلی دلواری و تمام صفتهای عالی او باید به مردم معرفی شود تا بازدارندگی اجتماعی در برابر تمام جریانهای مخالف سخت و نرم، ایجاد کند. آیتالله خامنهای، مبارزات دلواری را در ناکامماندن نقشهٔ بیگانان برای استیلا بر کشور مؤثر میداند و معتقد است که دلواری عزت نفس ملی و میهنپرستی در سایهٔ ولایت و تبعیت از علما را در میان ملت ایران تقویت کرد.[۲۷]
شهادت
رئیسعلی دلواری در ۱۲ شهریور ۱۲۹۴ش در منطقهٔ تنگک صفر زمانی که قصد شبیخون به نیروهای انگلیسی را داشت بهدست فردی به اسم غلامحسین تنگکی که با نیروهای انگلیس همراه بوده، از پشت مورد هدف گلوله قرار گرفت و در ۳۴ سالگی شهید شد.[۲۸] پس از شهادت رئیسعلی، جسد او را به گورکسادات و سپس به دهکدهٔ ملگپ در دلوار بردند. روز بعد، او را در صحن امامزاده کلبند دفن کردند؛ اما ششماه بعد، پیکر او را طبق وصیتی که کرده بود به نجف، قبرستان وادیالسلام انتقال دادند. پس از نشر خبر شهادت او نه تنها مردم بوشهر و تنگستان، بلکه مردم در کل ایران به سوگواری پرداختند.[۲۹]
یادبود و تصویرپردازی
تندیسهای مختلف برای رئیسعلی دلواری ساخته شده است. چندین خیابان، میدان و نیز مدرسه به نام او نامگذاری و کتابها و مقالات زیادی هم دربارهٔ وی نگارش شده است. برخی از یادمانهای دلواری عبارتاند از:
- خانهٔ رئیسعلی دلواری با قدمتی بالغ بر یکونیم قرن در منطقه دلوار به موزهٔ مبارزه با استعمار تبدیل شده است و در آن ادوات جنگی آن زمان، قسمتی از اسناد انگلیسیها و تصاویری از جانفشانیهای رئیسعلی دلواری و دلیران تنگستان به نمایش درآمده است.[۳۰]
- پارکی به مساحت یک هکتار بهعنوان موزهٔ رئیسعلی دلواری افتتاح شده است.[۳۱]
- قیام رئیسعلی و همرزمان او در ادبیات و شعر منطقه جایگاه ویژه دارد و آثاری در اینباره پدید آمده است؛ ازجمله منوچهر آتشی، محمدجواد حامدی و رحمان تنگستانی اشعاری در مدح و رشادتهای او سرودهاند.[۳۲]
- در سال ۱۳۸۹ش فیلم مستندی به نام «خیری» با استناد به مصاحبه و خاطرات خیری، آخرین همسر رئیسعلی دلواری در سال ۱۳۵۲ش، تولید شد. مستندات واقعی و ناگفتههای مبارزات رئیسعلی دلواری برای اولینبار در این مستند عرضه شد.[۳۳]
- سریال «دلیران تنگستان» در ۱۴ قسمت و طی دو سال از ۱۳۵۲–۱۳۵۰ش به کارگردانی همایون شهنواز و تهیهکنندگی ملکساسان ویسی تولید شد و اولینبار، در اسفندماه ۱۳۵۳ش از تلویزیون ملی ایران به نمایش درآمد.[۳۴]
- ۱۲ شهریور، سالروز شهادت رئیسعلی دلواری به نام «روز ملی مبارزه با استعمار» در تقویم رسمی ایران نامگذاری شده است.[۳۵]
- کنگرهٔ بزرگداشت رئیسعلی دلواری در تاریخ ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش، با حضور رئیس قوهٔ مقننه در منزل رئیسعلی دلواری برگزار شد.[۳۶]
- علیرضا قزوه شعر «طاقت آوردی خلیج فارس من» را در مدح رئیسعلی دلواری سروده و به این شهید مبارزه با استعمارگران و مدافعین خلیج فارس تقدیم کرده است.[۳۷]
پانویس
- ↑ «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «روزی که رییسعلی دلواری کشته شد، وبسایت دنیای اقتصاد.
- ↑ «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «زندگینامه شهید رئیسعلی دلواری»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد دلوار.
- ↑ «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ یاحسینی، رئیسعلی دلواری، تهران، ۱۳۷۶ش، ص52.
- ↑ «ناگفتههای رئیسعلی از زبان آخرین همسرش/ گلاندام آخرین بازمانده»، خبرگزاری فارس.
- ↑ حاجینژاد، تحلیلی بر زندگی و مبارزات رئیسعلی دلواری، بوشهر، ۱۳۷۱ش، ص24-30.
- ↑ «ناگفتههای رئیسعلی از زبان آخرین همسرش/ گلاندام آخرین بازمانده»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «شهید رئیسعلی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار است»، پایگاه اطلاعرسانی دولت.
- ↑ «زندگینامه شهید رئیسعلی دلواری»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد دلوار.
- ↑ «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «زندگینامه شهید رئیسعلی دلواری»، وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد دلوار.
- ↑ «روزی که رییسعلی دلواری کشته شد، وبسایت دنیای اقتصاد.
- ↑ «زندگینامۀ رئیسعلی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار بریتانیا»، مدیریت امور فرهنگی دانشگاه علوم پزشکی شیراز.
- ↑ «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ رخفرد، «نقش علما و اعتقاد دینی در قیام رئیسعلی دلواری»، روزنامۀ ایران.
- ↑ «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «سردار شهید رئیسعلی دلواری الگویی برای بازدارندگی است»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «دربارۀ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ یاحسینی، رئیسعلی دلواری، ۱۳۷۶ش، ص174-175.
- ↑ «رئیسعلی دلواری، سرداری که قامت استعمار انگلیس را در استان بوشهر شکست+فیلم و تصویر»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «شهید رئیسعلی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار است»، پایگاه اطلاعرسانی دولت.
- ↑ زنگویی، «رئیسعلی دلواری و نهضت تنگستانیان در شعر شاعران»، ۱۳۷۳ش، ص47-48.
- ↑ «ناگفتههای رئیسعلی از زبان آخرین همسرش/ گلاندام آخرین بازمانده»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «سریال دلیران تنگستان»، وبسایت ایرانکتاب.
- ↑ «شهید رئیسعلی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار است»، پایگاه اطلاعرسانی دولت.
- ↑ «رئیسعلی دلواری، سرداری که قامت استعمار انگلیس را در استان بوشهر شکست+فیلم و تصویر»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «شعری از علیرضا قزوه برای رئیسعلی دلواری آزادیخواه دلیر تنگستان»، خبرگزاری فارس.
منابع
- آلداود، علی، «رئیسعلی دلواری»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
- «دربارهٔ رئیسعلی دلواری»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۹ش.
- «راز ماندگاری نام شهید رئیسعلی دلواری/ سرداری که تاریخساز شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۴۰۱ش.
- حاجینژاد، غلامرضا، تحلیلی بر زندگی و مبارزات رئیسعلی دلواری، بوشهر، شروه، ۱۳۷۱ش.
- رخفرد، صادق، «نقش علما و اعتقاد دینی در قیام رئیسعلی دلواری»، روزنامهٔ ایران، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۲ش.
- «رئیسعلی دلواری، سرداری که قامت استعمار انگلیس را در استان بوشهر شکست+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «زندگینامهٔ رئیسعلی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار بریتانیا»، مدیریت امور فرهنگی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۴۰۱ش.
- زنگویی، عبدالمجید، «رئیسعلی دلواری و نهضت تنگستانیان در شعر شاعران»، خلاصهٔ مقالات کنگرهٔ هشتادمین سالگرد شهادت رئیسعلی دلواری، بوشهر، ارمغان، ۱۳۷۳ش.
- «سردار شهید رئیسعلی دلواری الگویی برای بازدارندگی است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۴۰۲ش.
- «سریال دلیران تنگستان»، وبسایت ایرانکتاب، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۲ش.
- «شعری از علیرضا قزوه برای رئیسعلی دلواری آزادیخواه دلیر تنگستان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۶ شهریور ۱۳۹۱ش.
- «شهید رئیسعلی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار است»، پایگاه اطلاعرسانی دولت، تاریخ درج مطلب: ۱۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «ناگفتههای رئیسعلی از زبان آخرین همسرش/ گلاندام آخرین بازمانده»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۲ش.
- یاحسینی، قاسم، رئیسعلی دلواری، تهران، شیرازه، ۱۳۷۶ش.