رئیس‌علی دلواری

رئیس‌علی دلواری، رهبر مبارزان جنوب در تنگستان و بوشهر علیه نیروهای انگلیس در زمان جنگ جهانی اول.

رئیس‌علی دلواری

پادکست مقاله | 🡇 noicon

رئیس‌علی دلواری، مشروطه‌خواه و رهبر مقاومت مسلحانهٔ جنوب ایران در برابر اشغالگری انگلیس طی جنگ جهانی اول بود. وی که زادۀ روستای دلوار بوشهر بود، با تکیه بر فتوای مراجع تقلید شیعه، نیروهای محلی تنگستان را سازماندهی کرد و با جنگ‌های چریکی مانع از تسلط آسان انگلیسی‌ها بر منطقه شد. دلواری سرانجام در 34 سالگی، با توطئهٔ مستقیم انگلیس و توسط یک عامل نفوذی ترور شد و پیکرش در قبرستان وادی‌السلام نجف به خاک سپرده شد. وی در تاریخ معاصر ایران نماد استعمارستیزی است و سالروز کشته‌شدن او در تقویم رسمی ایران با عنوان روز ملی مبارزه با استعمار به ثبت رسیده است.

زندگی‌نامه

تولد و خانواده

رئیس‌علی دلواری در روستای دلوار از توابع استان بوشهر به دنیا آمد. پدر او زایر محمد و مادرش شهین نام داشتند. تولد وی در منابع مختلف در سال 1260ش، 1261ش و 1263ش نقل شده است. خاندان رئیس‌علی در اصل، از لرهای نورآباد ممسنی بوده‌اند.

سال‌های آغازین زندگی و مهارت‌آموزی

رئیس‌علی در هفت سالگی به مکتب رفت و قرآن، گلستان سعدی، اشعار نظامی و شاهنامه فردوسی را آموخت. وی اگرچه تحصیلات مداوم نداشت، اما از معلومات روز بهره‌مند بود. او مانند هم‌سالان خود در تنگستان، مهارت‌های تیراندازی و سوارکاری و آیین پهلوانی را به رسم ساحل‌نشینان آموخت. وی در کنار پدر علاوه‌بر کدخداگری، به کار کشاورزی مشغول بود و به جزایر شیخ‌نشین سفر کرده بود.

دوران زندگی و پیشینه خانوادگی

بر اساس گزارش منابع، در دورهٔ زندگی دلواری، به‌دلیل ناتوانی حکومت مرکزی قاجار و نفوذ قدرت‌های خارجی ازجمله انگلیس، مناطق جنوبی ایران ازجمله تنگستان، دشتستان و دشتی با محرومیت‌های گسترده سیاسی، اقتصادی و اجتماعی روبه‌رو بودند. اداره این مناطق عمدتاً مبتنی بر نظام ملوک‌الطوایفی و بر عهده خان‌ها و کدخداهای محلی بود. پدر دلواری، زائر محمد، کدخدای دلوار (در ۳۶ کیلومتری بوشهر) و روستای هم‌جوار آن، محمدعامری (مدومری) بود. زائر محمد علاوه بر اداره امور محلی، به کشاورزی و تجارت نیز اشتغال داشت. وی فردی مذهبی، صاحب حسینیه و دارای پایگاه اجتماعی و نفوذ مردمی در منطقه بود. خضوع و مردم‌داری او در کنار اعتقادات دینی، وی را مورد احترام مردم منطقه ساخته بود. رئیس‌علی در چنین خانواده‌ای و تحت تأثیر باورهای مذهبی و موقعیت اجتماعی والدین خود پرورش یافت. پدر رئیس‌علی، بعدها به لقب معین‌الاسلام معروف شد.

همسر و فرزندان

بر اساس منابع، رئیس‌علی دلواری در طول حیات خود چهار بار ازدواج کرد. یکی از همسران او بانو خیری، اهل روستای انبارک بود که تا زمان کشته‌شدن رئیس‌علی با وی زندگی می‌کرد و پس از آن به زادگاه خود بازگشت. از رئیس‌علی دلواری تنها یک پسر به نام عبدالحسین، معروف به بهادر شهیدی به یادگار ماند. فرزندان عبدالحسین و نوه‌های رئیس‌علی نیز سه نفر به نام‌های غلامحسین، فرنگیس و گل‌اندام بودند. گل‌اندام شهیدی، آخرین نوهٔ وی، در خرداد ۱۳۹۴ش درگذشت.

فعالیت‌های سیاسی-مبارزاتی

آغاز مبارزات سیاسی

رئیس‌علی در آغاز مشروطیت، 25 ساله و از پیشتازان مشروطه‌خواه در جنوب کشور بود و در گروه‌های انقلابی و مشروطه‌طلب بوشهر، تنگستان و دشتی فعالیت می‌کرد. دوران جوانی او با گسترش استعمار انگلیس در منطقه خلیج فارس همراه بود. رئیس‌علی یکی از عناصر اصلی در قیام مردم جنوب، مقابل نیروهای انگلیس بود.

مشارکت در انقلاب مشروطه

در دوران مخالفت محمدعلی‌شاه قاجار با مشروطیت، معروف به دوران استبداد صغیر، رئیس‌علی به همراه دیگر مشروطه‌خواهان جنوب ایران، علیه حکومت مرکزی وارد عمل شد. در سال 1287ش، وی با درخواست و حمایت روحانیون و چهره‌های مخالف استبداد، ازجمله ملاعلی تنگستانی و سید مرتضی مجتهد اهرمی، شهر بوشهر را از کنترل نیروهای وفادار به محمدعلی‌شاه خارج کرد و حدودت 9 ماه در تسلط آنها بود. در جریان این رویدادها، نیروهای مشروطه‌خواه گمرک بوشهر را که در تصرف نیروهای انگلیسی بود، به تصرف خود درآوردند. این اقدام منجر به مداخله نظامی نیروهای انگلیسی در منطقه شد و به آغاز درگیری میان نیروهای محلی و نیروهای انگلیسی انجامید که تا سال‌های جنگ جهانی اول استمرار یافت.

نبرد دلوار و بوشهر

در آغاز جنگ جهانی اول در سال 1914م، با وجود اعلام بی‌طرفی دولت ایران، نیروهای امپراتوری روسیه از شمال و انگلیس از جنوب وارد قلمرو ایران شدند. در 17 مرداد 1294ش، نیروی دریایی انگلیس عملیات اشغال بوشهر و نواحی ساحلی آن را آغاز کرد. در پی اعتراض گروهی از ساکنان محلی، 14 نفر از معترضان دستگیر و به هندوستان تبعید شدند. در پی این رویدادها، رئیس‌علی با دریافت فتوای جهاد از مراجع نجف ازجمله میرزا محمدتقی شیرازی که توسط شیخ محمدحسین برازجانی تأیید و ابلاغ شده بود، برای مقاومت مسلحانه اقدام کرد. وی به همراه حسین دشتی در اوایل ماه رمضان 1333ق، طی نشستی در عمارت سید محمدرضا کازرونی، آمادگی خود را برای دفاع از بوشهر اعلام کرد.

هم‌زمانی مقاومت جنوب با جنگ جهانی اول و حضور مأموران آلمانی در بوشهر برای تقابل با انگلیس، این ادعا را مطرح کرده بود که این مبارزات با تحریک آلمان‌ها شکل گرفته است. با این حال، اسناد تاریخی نشان می‌دهد که درگیری مستقل رئیس‌علی دلواری و نیروهای محلی با ناوها و نظامیان انگلیس در خلیج فارس، پیش از ورود مأموران آلمانی به منطقه آغاز شده بود.

هم‌زمان با حضور نیروهای انگلیس در بوشهر، عملیات برای تسلط بر منطقه دلوار نیز آغاز شد. در واکنش به این اقدام، ائتلافی از نیروهای محلی به رهبری رئیس‌علی، شیخ حسین‌خان چاه‌کوتاهی و زائر خضرخان اهرمی برای مقابله با آنها که تعداد آن‌ها حدود 5000 نفر تخمین زده شده است، شکل گرفت. نیروهای محلی تنگستان با استفاده از تاکتیک‌های چریکی تا تابستان 1915م عملیاتی را علیه قوای انگلیس پیش بردند. این مقاومت موجب شد تا انگلیس نیروهای کمکی از عراق و هند به بوشهر اعزام کرده و دلوار را هدف بمباران قرار دهد.

پیش از پیشروی قوای انگلیس به سوی شیراز، مقامات انگلیسی تلاش کردند با ارسال نمایندگانی رئیس‌علی را متقاعد به توقف درگیری کنند. به وی پیشنهاد شد که در ازای پایان دادن به مقاومت و اجازه پیاده شدن قوای انگلیس در خلیج فارس، مبلغ 40 هزار پوند دریافت کند. رئیس‌علی این پیشنهاد را با استناد به لزوم حفظ استقلال ایران رد کرد. پس از این رویداد، نامه‌ای تهدیدآمیز از سوی مقامات انگلیس مبنی بر تخریب خانه‌ها و قطع نخلستان‌ها در صورت ادامه نبرد ارسال شد. رئیس‌علی در پاسخ، با اشاره به موقعیت جغرافیایی منطقه که از تیررس تخریب کامل خارج است، بر ادامه مقاومت تا آخرین حد امکان تأکید کرد.

رئیس‌علی دلواری پیش از حمله انگلیس، دلوار را تخلیه و با عقب‌نشینی تاکتیکی، در یک شبیخون با ۴۰۰ تفنگچی، حدود ۶۰ نظامی انگلیسی را کشت و آن‌ها را وادار به عقب‌نشینی کرد. پس از آن، حملات چریکی به پایگاه‌های انگلیس در بوشهر تا شهریور ۱۲۹۴ش ادامه یافت؛ عملیات‌هایی که طبق خاطرات افسران خارجی حاضر در منطقه، حتی در وضعیت روزه‌داری انجام می‌شد. این مقاومت که با فتوای علما و در اوج ضعف دولت مرکزی ایران طی جنگ جهانی اول شکل گرفت، یکی از پیروزی‌های نظامی نیروهای ایرانی در برابر قوای بیگانه پس از جنگ‌های ایران و روسیه محسوب می‌شود.

پس از کشته‌شدن رئیس‌علی، مقاومت جنوب متوقف نشد و توسط چهره‌هایی چون زائر خضرخان اهرمی و شیخ‌حسین چاه‌کوتاهی تداوم یافت. نیروهای محلی با اقداماتی نظیر مسدود کردن مسیر بوشهر به شیراز (جاده شاهی) و بازداشت یکی از مقامات انگلیسی، فشارها را بر انگلیس حفظ کرده و آن‌ها را به پذیرش خواسته‌های خود وادار کردند.

دیدگاه‌ها درباره رئیس‌علی دلواری

رئیس‌علی دلواری در منابع به عنوان فردی شجاع، پایبند به باورهای مذهبی و دارای مهارت‌های بالای نظامی از جمله تیراندازی دقیق و چابکی در برابر دشمن توصیف شده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که وی به دلیل صداقت، تواضع، حسن‌خلق و ارتباط نزدیک و همدلانه با طبقات مختلف مردم، از جایگاه اجتماعی و محبوبیت بالایی در منطقه برخوردار بود. این نفوذ اجتماعی و محبوبیت تا جایی گسترش یافت که نام او به فرهنگ عامه و لالایی‌های زنان جنوب ایران نیز راه پیدا کرد.

سید علی خامنه‌ای، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران، در جریان دیدار با اهالی دلوار، از رئیس‌علی دلواری به عنوان نماد مبارزه با استعمار انگلیس یاد کرده است. بر اساس دیدگاه وی، تبیین ویژگی‌های شخصیتی و تاریخی رئیس‌علی می‌تواند به عنوان عاملی برای بازدارندگی اجتماعی در برابر تهدیدات سیاسی و فرهنگی عمل کند. رهبر جمهوری اسلامی معتقد است که مبارزات دلواری در ناکام گذاشتن برنامه‌های بیگانگان برای تسلط بر ایران مؤثر بوده و موجب تقویت عزت نفس ملی و میهن‌پرستی در چارچوب پیروی از عالمان دینی شده است.

افزون بر این، منابع ویژگی‌های دیگری را در موفقیت رئیس‌علی مؤثر دانسته‌اند؛ ازجمله:

• الگوپذیری از واقعه عاشورا: بر پایه منابع موجود، باورهای شیعی و الگوپذیری از واقعه عاشورا، نقش محوری در شکل‌گیری انگیزه و اراده مبارزاتی رئیس‌علی دلواری در تقابل با نیروهای بیگانه داشته است.
• پیروی از علمای دینی: وی مبارزات خود را با هماهنگی و تأیید علمای دینی پیش می‌برد. او با اتکا به مفاهیم فقهی و شیعی نظیر اصل تولی و تبری، از روحانیون حامی مقاومت پیروی می‌کرد و هم‌زمان منتقد چهره‌های مذهبی بود که در برابر حضور نظامی انگلیس در جنوب ایران سکوت اختیار کرده بودند.

• سازماندهی نیروهای محلی: استفاده از ظرفیت نیروهای داوطلب مردمی از عوامل اصلی موفقیت‌های نظامی وی به شمار می‌رود. مقاومت محلی تحت رهبری رئیس‌علی دلواری با مشارکت اقشار مختلف جمعیتی از جمله جوانان و زنان دلوار و نواحی پیرامون آن همراه بود؛ به گونه‌ای که در جریان نبردها، مواردی از درگیری مستقیم زنان با نظامیان بریتانیایی نیز گزارش شده است. افزون بر این، اصناف و بازرگانان بوشهر نقش مهمی در پشتیبانی مالی و تدارکاتی از نیروهای مقاومت ایفا می‌کردند.

شهادت

رئیس‌علی دلواری در ۱۲ شهریور ۱۲۹۴ش در منطقهٔ تنگک صفر زمانی که قصد شبیخون به نیروهای انگلیسی را داشت به‌دست فردی به اسم غلام‌حسین تنگکی که با نیروهای انگلیس همراه بوده، از پشت مورد هدف گلوله قرار گرفت و در ۳۴ سالگی شهید شد. بر پایه گزارش منابع تاریخ، تا دهه‌ها تصور می‌شد قتل رئیس‌علی دلواری صرفاً ناشی از یک خصومت محلی بوده است؛ اما اسناد تاریخی نشان داد که این ترور با توطئه و هدایت مستقیم انگلیس انجام شده است. ابعاد پنهان این ماجرا در سال ۱۳۹۳ش با انتشار ترجمهٔ یادداشت‌های مستر چیچک، نایب‌کنسول بریتانیا در بوشهر، آشکار شد. چیچک در خاطرات خود صراحتاً به سازمان‌دهی عملیات ترور رئیس‌علی اعتراف کرده است.

پس از شهادت رئیس‌علی، جسد او را به گورک‌سادات و سپس به دهکدهٔ مل‌گپ در دلوار بردند. روز بعد، او را در صحن امامزاده کل‌بند دفن کردند؛ اما شش‌ماه بعد، پیکر او را طبق وصیتی که کرده بود به نجف، قبرستان وادی‌السلام انتقال دادند. پس از نشر خبر شهادت او نه تنها مردم بوشهر و تنگستان، بلکه مردم در کل ایران به سوگواری پرداختند.

یادبود و تصویرپردازی

حوزه‌ / دسته‌بندی	عنوان یادبود یا اثر	توضیحات و جزئیات
اماکن و موزه‌ها	خانه موزهٔ رئیس‌علی دلواری	تبدیل خانهٔ وی در دلوار با قدمت بیش از ۱۵۰ سال، به موزهٔ مبارزه با استعمار؛ محل نمایش ادوات جنگی، اسناد انگلیسی‌ها و تصاویر دلیران تنگستان.
	پارک موزه	احداث و افتتاح پارکی به مساحت یک هکتار به‌عنوان موزهٔ رئیس‌علی دلواری.
ادبیات و شعر	اشعار محلی و سروده‌ها	جایگاه ویژهٔ قیام او در ادبیات بومی و سرایش اشعاری در مدح رشادت‌های وی توسط شاعرانی نظیر منوچهر آتشی، محمدجواد حامدی و رحمان تنگستانی. همچنین سرودهٔ طاقت آوردی خلیج فارس من، اثر علی‌رضا قزوه که به این شهید مبارزه با استعمار و مدافعین خلیج فارس تقدیم شده است.
	استعاره و تشبیه	پس از رخداد جنگ رمضان، نام رئیس‎‌علی دلواری در دفاع از وطن یادآوری شد و افرادی چون علیرضا تنگسیری به شخصیت او تشبیه شدند.
سینما و تلویزیون	مستند خیری (۱۳۸۹ ش)	در سال ۱۳۸۹ش مستندی به نام خیری، با استناد به مصاحبه و خاطرات خیری، آخرین همسر رئیس‌علی دلواری در سال ۱۳۵۲ش، تولید شد.
	سریال «دلیران تنگستان»	سریال دلیران تنگستان در ۱۴ قسمت و طی دو سال از ۱۳۵۲–۱۳۵۰ش به کارگردانی همایون شه‌نواز و تهیه‌کنندگی ملک‌ساسان ویسی تولید شد و اولین‌بار، در اسفندماه ۱۳۵۳ش از تلویزیون ملی ایران به نمایش درآمد.
تقویم و رویدادها	روز ملی مبارزه با استعمار	۱۲ شهریور، سال‌روز شهادت رئیس‌علی دلواری به نام «روز ملی مبارزه با استعمار» در تقویم رسمی ایران نام‌گذاری شده است.
	کنگرهٔ بزرگ‌داشت	کنگرهٔ بزرگ‌داشت رئیس‌علی دلواری در بوشهر و به مناسبت سالروز شهادت او برگزار می‌شود.

منابع

• آل‌داود، علی، «رئیس‌علی دلواری»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «دربارهٔ رئیس‌علی دلواری»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۹ش.
• «راز ماندگاری نام شهید رئیس‌علی دلواری/ سرداری که تاریخ‌ساز شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۴۰۱ش.
• حاجی‌نژاد، غلام‌رضا، تحلیلی بر زندگی و مبارزات رئیس‌علی دلواری، بوشهر، شروه، ۱۳۷۱ش.
• رخ‌فرد، صادق، «نقش علما و اعتقاد دینی در قیام رئیس‌علی دلواری»، روزنامهٔ ایران، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۲ش.
• «رئیس‌علی دلواری، سرداری که قامت استعمار انگلیس را در استان بوشهر شکست+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «زندگی‌نامهٔ رئیس‌علی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار بریتانیا»، مدیریت امور فرهنگی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۴۰۱ش.
• زنگویی، عبدالمجید، «رئیس‌علی دلواری و نهضت تنگستانیان در شعر شاعران»، خلاصهٔ مقالات کنگرهٔ هشتادمین سالگرد شهادت رئیس‌علی دلواری، بوشهر، ارمغان، ۱۳۷۳ش.
• «سردار شهید رئیس‌علی دلواری الگویی برای بازدارندگی است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۴۰۲ش.
• «سریال دلیران تنگستان»، وب‌سایت ایران‌کتاب، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۲ش.
• «شعری از علی‌رضا قزوه برای رئیس‌علی دلواری آزادیخواه دلیر تنگستان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۶ شهریور ۱۳۹۱ش.
• «شهید رئیس‌علی دلواری، قهرمان مبارزه با استعمار است»، پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، تاریخ درج مطلب: ۱۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «ناگفته‌های رئیس‌علی از زبان آخرین همسرش/ گل‌اندام آخرین بازمانده»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۲ش.
• یاحسینی، قاسم، رئیس‌علی دلواری، تهران، شیرازه، ۱۳۷۶ش.