دیمونا؛ شهر هستهای در دل صحرای نقب
شهر دیمونا در جنوب اسرائیل و در منطقه صحرای نقب واقع شده و به واسطه حضور تأسیسات هستهای موسوم به «مرکز تحقیقات هستهای نقب شیمون پرز» در مجاورت آن، از جایگاهی ویژه در معادلات امنیتی و راهبردی منطقه برخوردار است. این شهر که در فاصله حدود ۳۵ کیلومتری جنوب شرقی بئرشبع و ۴۰ کیلومتری غرب سدوم قرار دارد، نام خود را از یکی از شهرهای منسوب به قبیله یهودا در نقب گرفته است، هرچند تردیدهایی درباره تطابق مکان باستانی با شهر امروزی وجود دارد.
تاریخچه
بر اساس گزارشهای تاریخی، شهر دیمونا در سال ۱۹۵۵ و در چارچوب طرح شهرهای توسعهای اسرائیل بنیان گذاشته شد. هدف اولیه از تأسیس این شهر، تأمین مسکن برای کارکنان کارخانههای «دریای مرده» و کارگران معادن فسفات منطقه اورون بود. نخستین ساکنان این شهر را مهاجران یهودی از شمال آفریقا تشکیل میدادند و جمعیت اولیه آن حدود ۳۰۰ نفر برآورد شده است.
به گفته پژوهشگران، جمعیت دیمونا در سال ۱۹۵۹ به ۳۵۰۰ نفر و در سال ۱۹۶۸ به ۲۰۰۰۰ نفر رسید. از میان خانوادههای ساکن در این شهر در سال ۱۹۶۸، حدود ۶۵ درصد را مهاجران شمال آفریقا، ۲۰ درصد را مهاجران اروپایی، ۱۰ درصد را مهاجران هندی و مابقی را مهاجران ایرانی یا متولدین اسرائیل تشکیل میدادند. این شهر در سال ۱۹۶۹ وضعیت شهری دریافت کرد.
در دهه ۱۹۸۰، جمعیت دیمونا رو به کاهش گذاشت، اما با موج مهاجرتهای دهه ۱۹۹۰ از اتحاد جماهیر شوروی سابق و اتیوپی،再度 رشد یافت. برآوردهای جمعیتی در اواسط دهه ۱۹۹۰ حدود ۳۰۰۰۰ نفر و در سال ۲۰۲۱ حدود ۳۵۸۹۲ نفر را نشان میدهد که دیمونا را به سومین شهر بزرگ نقب تبدیل کرده است. مساحت شهری این شهر حدود ۶ کیلومتر مربع برآورد شده است.
اهمیت راهبردی
دیمونا مهمترین تأسیسات هستهای اسرائیل و ستون اصلی برنامه بازدارندگی راهبردی این کشور محسوب میشود. این مرکز که در صحرای نقب واقع شده، از دهه ۱۹۶۰ به عنوان قلب برنامه هستهای اسرائیل شناخته میشود. به اعتقاد کارشناسان، دیمونا تنها یک راکتور تحقیقاتی نیست، بلکه نقش محوری در سیاست ابهام هستهای اسرائیل ایفا میکند. بسیاری از گزارشهای بینالمللی فعالیتهای کلیدی مرتبط با توان هستهای اسرائیل را در همین مجموعه متمرکز میدانند. دیمونا در ادبیات سیاسی به عنوان «قلب نبض هستهای اسرائیل» شناخته میشود؛ اصطلاحی که به نقش حیاتی این مرکز در معادلات امنیتی و بازدارندگی راهبردی اسرائیل اشاره دارد. این تأسیسات نه تنها یک مرکز نظامی، بلکه نماد راهبرد هستهای و رازآلودگی در سیاست امنیتی اسرائیل در خاورمیانه به شمار میرود.[۱]
مرکز تحقیقات هستهای نقب
در فاصله حدود ۱۳ کیلومتری جنوب شهر دیمونا، تأسیساتی قرار دارد که با نامهای «مرکز تحقیقات هستهای نقب»، «رآکتور دیمونا» یا «کرایا لمحکار گرینیت» شناخته میشود.[۲] این مرکز در سال ۲۰۱۶ به افتخار شیمون پرز، از سیاستمداران کلیدی اسرائیل در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، نامگذاری شده است.
بر اساس اسناد و گزارشهای موجود، ساخت این تأسیسات در سال ۱۹۵۸ با همکاری فرانسه آغاز شد. برخی منابع حاکی از آن هستند که حدود ۲۵۰۰ شهروند فرانسوی در آن دوره در دیمونا سکونت داشتند و محرمانگی شدیدی بر فعالیتهای آنها حاکم بود؛ به گونهای که کارگران فرانسوی از نوشتن مستقیم نامه به بستگان خود منع شده و مجبور بودند از صندوقپستی ساختگی در آمریکای لاتین استفاده کنند. هدف اعلامشده این پروژه، تأمین انرژی برای یک کارخانه نمکزدایی و توسعه کشاورزی در صحرای نقب بود.
رآکتور دیمونا در حدود سالهای ۱۹۶۲ تا ۱۹۶۴ وارد مدار شد. این رآکتور از نوع آبسنگین با سوخت طبیعی اورانیوم است و قدرت حرارتی اولیه آن حدود ۲۶ مگاوات برآورد شده است، هرچند برخی گزارشها حاکی از افزایش توان آن به ۷۰ تا ۱۵۰ مگاوات در سالهای بعد است.
ساختار و فعالیتهای تأسیسات
به گفته کارشناسان، این مجموعه از چندین بخش مجزا به نام «ماخون» (به معنای مؤسسه یا تأسیس) تشکیل شده است:
ماخون ۱: گنبد نقرهای شکل که محفظه نگهداری رآکتور را در بر میگیرد و از جاده اصلی قابل مشاهده است.
ماخون ۲: تأسیسات بازفرآوری شیمیایی که پلوتونیوم را از میلههای سوخت مصرفشده جدا میکند. بر اساس اطلاعات افشاشده، دسترسی به این بخش که گفته میشود شش طبقه زیرزمین دارد، تنها برای حدود ۱۵۰ نفر از کارکنان مجاز است. برخی منابع تولید سالانه پلوتونیوم در این تأسیسات را حدود ۴۰ کیلوگرم برآورد کردهاند.
ماخون ۳: تأسیسات فرآوری اورانیوم طبیعی برای رآکتور و تبدیل لیتیم-۶ به شکل جامد برای استفاده در کلاهکهای گرما هستهای.
ماخون ۴: تأسیسات تصفیه و نگهداری پسماندهای رادیواکتیو.
ماخون ۸ و ۹: تأسیسات غنیسازی اورانیوم از طریق سانتریفیوژ و جداسازی ایزوتوپ با لیزر.
تحلیلگران بر این باورند که مجموعه دیمونا قادر است سالانه بین ۱۵ تا ۶۰ کیلوگرم پلوتونیوم قابل استفاده در سلاح تولید کند که برای ساخت پنج تا ده کلاهک هستهای کافی است.
افشاگری وانونو و ابعاد برنامه هستهای
در اکتبر ۱۹۸۶، مردخای وانونو، تکنسین هستهای اسرائیلی که پیشتر در دیمونا کار میکرد، جزئیات مفصلی از فعالیتهای این مرکز را در اختیار روزنامه ساندی تایمز قرار داد. وی همراه با اطلاعات خود، حدود ۶۰ عکس را که به طور مخفیانه از بخشهای مختلف تأسیسات گرفته بود، منتشر ساخت.
به اعتقاد کارشناسان، اطلاعات ارائهشده توسط وانونو نشان میداد که اسرائیل زرادخانهای شامل ۱۰۰ تا ۲۰۰ کلاهک هستهای در اختیار دارد که این رقم بسیار بیشتر از برآوردهای پیشین بود. وانونو پس از این افشاگری توسط عوامل موساد ربوده شده، به اسرائیل منتقل و به ۱۸ سال زندان محکوم گردید.
مؤسسه بینالمللی تحقیقات صلح استکهلم در گزارش سالانه خود (ژوئن ۲۰۲۵) اسرائیل را در فهرست کشورهای دارای سلاح هستهای قرار داده و برآورد کرده است که این کشور حدود ۹۰ کلاهک هستهای در اختیار دارد. بر اساس این گزارش، حدود ۳۰ کلاهک قابل حمل توسط جنگندههای اف-۱۵ و اف-۱۶ و حدود ۵۰ کلاهک نیز قابل استقرار بر روی موشکهای بالستیک دوربرد سری جریکو هستند. همچنین برآورد شده است که اسرائیل مواد شکافتپذیر کافی برای تولید تا ۲۰۰ کلاهک هستهای دیگر را ذخیره کرده است.
سیاست ابهام هستهای
اسرائیل از دهه ۱۹۶۰ سیاستی را در پیش گرفته که در محافل بینالمللی با عنوان «ابهام هستهای» شناخته میشود. بر این اساس، این کشور هرگز به طور رسمی وجود سلاح هستهای را تأیید یا تکذیب نکرده است. این سیاست توسط شیمون پرز در مصاحبهای در سال ۱۹۹۳ «عامل مؤثری در دستیابی به توافقات اسلو» توصیف شده است، به این دلیل که برخی از کشورهای عربی به این نتیجه رسیده بودند که به دلیل توان هستهای اسرائیل، گزینه نظامی برای مقابله با آن مؤثر نخواهد بود.
اسرائیل از امضای پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای خودداری کرده و خارج از چارچوبهای اصلی عدم اشاعه قرار دارد. بازرسان آمریکایی در دهه ۱۹۶۰ از این تأسیسات بازدید کردند، اما به اعتقاد کارشناسان، اسرائیل با نصب دیوارهای کاذب و محدود کردن دسترسی بازرسان، ماهیت واقعی فعالیتهای خود را پنهان کرده است. این بازرسیها در سال ۱۹۶۹ به طور کامل متوقف شد.
برخی گزارشها حاکی از آن است که در سال ۱۹۷۹، یک «فلش دوگانه» مرموز در اقیانوس اطلس جنوبی توسط ماهواره آمریکایی ثبت شد که گمانههایی درباره یک آزمایش هستهای مخفیانه با همکاری اسرائیل و آفریقای جنوبی را برانگیخت، هرچند این رویداد هرگز تأیید رسمی نشده است.
دیمونا در جنگ رمضان ۱۴۰۴
در جریان جنگ آمریکا و اسراییل علیه ایران در رمضان 1404ش، شهر دیمونا و تأسیسات هستهای مجاور آن برای نخستینبار بهطور مستقیم هدف حملات موشکی ایران قرار گرفت. بر اساس گزارشهای بینالمللی، ایران در پاسخ به حملات پیشین به تأسیسات هستهای نطنز، اقدام به پرتاب چندین موشک بالستیک به سمت شهر دیمونا و تأسیسات هستهای نقب نمود.
تحلیلگران مسائل بینالملل این اقدام را نقطه عطفی در تاریخ درگیریهای نظامی منطقه ارزیابی کردهاند. بر اساس گزارش مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی (IISS)، ایران این حملات را به عنوان «پاسخ» به حملات به نطنز انجام داد و تلویزیون دولتی ایران نیز این موضوع را تأیید کرده است.
جزئیات حملات و تلفات
بر اساس گزارشهای منتشرشده در رسانههای اسرائیلی و بینالمللی، دست کم دو موشک بالستیک به منطقه دیمونا اصابت کرده است. سرویس ملی آمبولانس اسرائیل (Magen David Adom) تعداد مجروحان این حملات را نزدیک به ۲۰۰ نفر اعلام کرد که از این تعداد ۱۱ نفر به شدت مجروح شدهاند. در میان مجروحان، یک پسر ۱۲ ساله و یک دختر ۵ ساله نیز به شدت آسیب دیدهاند. یک ساختمان مسکونی در شهر دیمونا مورد اصابت مستقیم قرار گرفته و خسارات قابل توجهی به ساختمانهای اطراف وارد شده است.
ناکامی سامانههای پدافندی
نکته قابل توجه در این حملات، ناکامی سامانههای پدافندی اسرائیل در رهگیری موشکهای ایرانی بوده است. به گزارش رسانههای اسرائیلی و بینالمللی، سامانههای «فلاخن داوود» (David's Sling) و «پیکان» (Arrow) در رهگیری این موشکها موفق عمل نکردند. ارتش اسرائیل تأیید کرده است که سامانههای پدافندی نسبت به این موشکها واکنش نشان دادهاند اما موفق به رهگیری آنها نشدهاند.
برخی تحلیلگران نظامی، کاهش قابل توجه ذخایر موشکهای رهگیر اسرائیل را از عوامل این ناکامی دانستهاند. به گفته کارشناسان، تا ۸۰ درصد از مهمات پیشرفته پدافندی اسرائیل در سه هفته اول جنگ مصرف شده بود. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران نیز در این باره اعلام کرد که نفوذ موشکها به منطقه حفاظتشده دیمونا نشاندهنده ورود جنگ به «مرحله جدیدی» است و افزود که «آسمان اسرائیل بدون دفاع است».
واکنش آژانس بینالمللی انرژی اتمی
آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) پس از این حملات بیانیهای صادر و اعلام کرد که بر اساس اطلاعات دریافتی از کشورهای منطقه، هیچ گونه نشتی پرتوی یا آسیب به مرکز تحقیقات هستهای نقب وارد نشده و سطح تشعشعات غیرعادی ثبت نشده است. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، ضمن ابراز نگرانی از حملات در نزدیکی تأسیسات هستهای، خواستار «حداکثر خویشتنداری نظامی به ویژه در مجاورت تأسیسات هستهای» شد.
اهمیت راهبردی حمله به دیمونا
کارشناسان بر این باورند که حمله به دیمونا برای نخستین بار در تاریخ درگیریهای نظامی، از چند جهت حائز اهمیت است:
این حمله نشاندهنده تغییر در راهبرد نظامی ایران و عبور از تهدید به اقدام عملی علیه تأسیسات هستهای اسرائیل ارزیابی شده است. نفوذ موشکها به عمق سامانههای پدافندی اسرائیل، پرسشهایی را درباره کارآمدی این سامانهها در برابر حملات گسترده ایجاد کرده است. برخی تحلیلگران معتقدند که این حمله معادلات بازدارندگی در منطقه را به طور قابل توجهی تغییر داده و نشان داده است که تأسیسات هستهای اسرائیل نیز در معرض تهدید قرار دارند.
تحولات اخیر و فعالیتهای ساختمانی جدید
بر اساس تصاویر ماهوارهای منتشرشده در سالهای اخیر، فعالیتهای ساختمانی گستردهای در مجتمع دیمونا در جریان است. به گفته هفت کارشناس هستهای که این تصاویر را بررسی کردهاند، احداث یک سازه بزرگ جدید با دیوارهای بتنی ضخیم و طبقات زیرزمینی در مجاورت رآکتور قدیمی آغاز شده است.
کارشناسان در مورد هدف این ساختوساز به دو دسته تقسیم شدهاند: گروهی آن را احداث یک رآکتور آبسنگین جدید برای جایگزینی رآکتور فرسوده فعلی (که بیش از شش دهه از راهاندازی آن میگذرد) ارزیابی میکنند، و گروه دیگر آن را تأسیسات مونتاژ کلاهکهای هستهای میدانند. رآکتور فعلی دیمونا به طور قابل توجهی از بیشتر رآکتورهای همدوره خود عمر طولانیتری داشته است که ضرورت جایگزینی یا بازسازی اساسی آن را مطرح میسازد.
چالشهای محیط زیستی
بر اساس گزارشهای منتشرشده در رسانههای اسرائیلی، در سال ۲۰۱۹ مقامات تأسیسات دیمونا وقوع نشت مواد رادیواکتیو در سالهای اخیر را تأیید کردند. این افشاگری پس از طرح شکایت یکی از کارکنان سابق این مرکز که به سرطان مبتلا شده بود، صورت گرفت. همچنین در سال ۲۰۱۶ گزارش شد که هسته آلومینیومی رآکتور که حدود ۵۳ سال از عمر آن میگذشت، دارای بیش از ۱۵۰۰ نقص است. حملات موشکی مارس ۲۰۲۶ نیز نگرانیها درباره ریسک های هستهای ناشی از درگیریهای نظامی در مجاورت این تأسیسات را افزایش داده است.
منابع
محمدجانی، حامد، «چرا دیمونا را «قلب نبض هستهای اسرائیل» مینامند؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 1 فروردین 1405ش.
«۷ نقطه اتمی اسرائیل که میتواند هدف ایران باشد»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 9 اردیبهشت 1404ش.