گلستان (کتاب)

گلستان (کتاب)؛ کتابی منثور از سعدی، ادیب پرآوازه ایرانی

گلستان سعدی

گلستان سعدی

گلستان کتابی منثور، ادبی و آهنگین به زبان فارسی است که توسط سعدی، شاعر ایرانی، نوشته شده است. این کتاب، به باور بسیاری، اثرگذارترین کتاب نثر در ادبیات فارسی ایران است. بیشتر نوشته‌های این کتاب، کوتاه و به شیوه‌ی داستان و پندهای اخلاقی است.

دیباچهٔ گلستان سعدی

دیباچهٔ گلستان سعدی: «منت خدای را عزوجل که طاعتش موجبِ قُربت است و به شُکراَندَرَش مزیدِ نعمت، هر نَفَسی که فرومی‌رود مُمِدِ حیات است و چون برون می‌آید، مُفرحِ ذات؛ پس در هر نَفَس دو نعمت موجود است و بر هر نعمت، شُکری واجب»

محتوای گلستان

سعدی، گلستان را به نثر موزون و آمیخته با نظم، در قالب حکایات و داستان‌هایی شیرین نوشته که حاوی مطالب اخلاقی، اجتماعی و دینی است. گلستان، که سعدی آن را به شاهزاده‌ی فارس در آن روزگار، یعنی «سعد بن ابوبکر بن سعد زنگی» تقدیم کرده، شامل یک مقدمه یا دیباچه و هشت باب است که در آن‌ها در رابطه با موضوعات مختلفی سخن می‌گوید.

در دیباچه‌ی گلستان، سعدی به چرایی زمان نگارش آن پرداخته است. سعدی، این اثر را «گلستانی راستین» خوانده که از سرما و گرمای روزگار محفوظ است. موضوعات باب‌های مختلف گلستان نیز به شرح زیر است:

1. باب اول، در سیرت پادشاهان است و دارای ۴۲ نثر آمیخته با نظم و ۲ نثر در قالب مثنوی همراه با حکمت و اندرز است.
2. باب دوم، درباره اخلاق درویشان، زندگی و دشواری‌های آن‌ها است که همواره همدم سعدی بوده‌اند. این باب شامل ۳ نثر آمیخته با نظم و ۳ داستان منظوم است.
3. باب سوم، به فضیلت قناعت اشاره دارد و شامل ۳۰ مَثَل نثر آمیخته با نظم است.
4. باب چهارم نیز به فواید خاموشی و فکر کردن در هنگام سخن گفتن پرداخته است. این باب شامل ۱۴ مثل است.
5. باب پنجم، پیرامون عشق، جوانی و انگیزه‌های نفس اماره سخن گفته است. در این بخش، نام سعدی در ۷ داستان به عنوان قهرمان اصلی حکایات آمده است.
6. در باب ششم، سعدی، به ضعف، پیری، نارسایی‌های کهن‌سالی، دور نشدن هوس‌ها در سالخوردگی و تفاوت میان اندیشه پیری و جوانی پرداخته است، که شامل ۸ مثل نثر و نظم، و یک داستان منظوم است.
7. در باب هفتم، سعدی به تأثیر تربیت، آموزش، پرورش و بهره‌های دانش‌اندوزی و هنر آموختن اشاره کرده است. این باب شامل ۱۹ مثل نثر آمیخته با نظم و یک گفت‌وشنود گسترده است.
8. در باب آخر، که دل‌انگیزترین بخش گلستان به‌شمار می‌آید، سعدی در رابطه با آداب صحبت کردن، نکاتی را مطرح می‌کند. این باب دارای ۱۲۰ حکمت است. برخی معتقدند که بهتر است خوانندگان از این باب، خواندن گلستان را شروع کرده و به پیش روند و در آخر به دیباچه رسند.
   

حکایت‌های گلستان، به فراخور موضوع آن، کوتاه یا بلند است. سعدی، در برخی از حکایات، گاه از شخصیت‌های خیالی و واقعی ثالث بهره برده و در برخی دیگر، نگارنده حاضر و ناظر است.

نثر گلستان

نثر سعدی در گلستان، بسیار ساده، مصنوع و گاهی به شیو‌ه‌های مختلط است. برای مثال، در برخی موارد، سعدی ضمن استفاده از نثر ساده و استادانه‌ی خود، از عبارات مسجع و لطیفی نیز استفاده کرده است. به‌همین دلیل، نثر سعدی را از نوع نثرهای موزون در نظر می‌گیرند.

هر باب ازین کتاب نگارین که بنگری

همچون بهشت گویی از آن باب خوش‌تر است

نقاشی ورزشکار جوان - گلستان سعدی. کتابخانه چستربیتی

نقاشی ورزشکار جوان بر روی یک ستون. کتابخانه چستربیتی

آهنگین بودن و موسیقی کلام سعدی در این کتاب، بسیار چشم‌گیر است. محمدتقی بهار بر این باور است که با پس و پیش کردن بعضی کلمات در نثر آهنگین سعدی، می‌توان آن را به‌راحتی به مصراع‌های شعری تبدیل کرد. برخی دیگر از ادیبان معتقدند که سعدی با استفاده از قاعده‌ی توالی هجاهای بلند و کوتاه، و نیز با کوتاه و بلند کردن جملات، این نثر آهنگین را متولد کرده است.

ویژگی دیگر نثر سعدی در گلستان، استفاده از زبان فارسی و سازگاری و انطباق نثر او با سلیقه‌ی فارسی‌زبانان است. وی، در این کتاب، از به‌کار بردن شیوه‌ی نثرنویسی مترسلان و تعقید و آمیختگی با زبان عربی پرهیز کرده است. از همین‌رو، سعدی را صاحب سبک، نوآور و مبتکر سده ۷ق می‌دانند. این در حالی است که در قرن ششم و هفتم هجری، نوشتن‌های پُرتکلف و تصنعی، که نشانی از دانش نویسنده بود، بسیار رواج یافته بود، مانند کتاب مقامات حمیدی.

برخی منتقدان و ادیبان بر این باورند که نثر گلستان در مقایسه با سایر آثار منثور هم‌دوره با آن، از نظر کیفیت درج اشعار نیز، ممتاز است.

«منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکراندرش مزید نعمت،

گلستان سعدی - سعدی و جوان کاشغر - بهزاد

سعدی و جوان کاشغر، منسوب به بهزاد، از نسخه‌ای از گلستان سعدی، ایران، افغانستان امروزی، هرات، ۱۴۸۶م. آبرنگ مات، جوهر و طلا روی کاغذ.

هر نفسی که فرومی‌رود ممد حیات است و چون برون می‌آید، مفرح ذات؛

پس در هر نفس دو نعمت موجود است و بر هر نعمت، شکری واجب.»

نگارش گلستان

سعدی، سال نگارش گلستان را ۶۵۶ق عنوان کرده است.

در این مدت که ما را وقت خوش بود		ز هجرت ششصد و پنجاه و شش بود
مراد ما نصیحت بود و گفتیم		حوالت با خدا کردیم و رفتیم

شروع کتاب گلستان، کمتر از یک‌سال پس از اتمام بوستان، اتفاق افتاد. برخی معتقدند که سعدی، پس از نوشتن بوستان، دچار نوعی افسردگی به‌دلیل حس بطالت و رسیدن به دوران کهنسالی شد. پس از آن، به همت دوستان خود، شروع به نوشتن گلستان کرد و این کتاب را تنها در ۵ یا ۶ ماه به اتمام رساند، که به‌عقیده‌ی برخی، از جمله محمدعلی همایون کاتوزیان، نوعی معجزه است.

برخی از مورخان عنوان می‌کنند که سعدی، ۲۰ تا ۳۰ سال پس از گلستان نیز به سرودن نظم و نثر مشغول بود که احتمالا از آن‌ها در تصحیح و بازبینی دو اثر خود استفاده کرده است.

اثرگذاری گلستان

نثر سعدی در گلستان، همواره بر نویسندگان دیگر تأثیر گذاشته و آثار متعددی با اثرپذیری از شکل و فرم گلستان خلق شده است. از آن جمله می‌توان به جوینی در «نگارستان»، جامی در «بهارستان»، قاآنی در «پریشان» و قائم مقام، نویسنده دوران قاجاریان، در «منشآت»، عبید زاکانی در «اخلاق الاشراف»، بیدل دهلوی در «نکات»، «چهارعنصر» و «رقعات» و شوریده شیرازی در «گلستان» اشاره کرد.

تشریح، ترجمه و تصحیح گلستان

اولین نسخه‌ی تصحیح شده‌ی گلستان، اثر عبدالعظیم قریب است که در ۱۳۱۰ش منتشر شد. اولین نسخه‌ی تصحیح شده‌ی کلیات سعدی نیز توسط محمدعلی فروغی در ۱۳۱۶ش، منتشر شد که تا سال‌ها به‌عنوان یک منبع معتبر در ارجاع به آثار سعدی به حساب می‌آمد. نویسندگانی همچون سروری، شمعی و سراج‌الدین علی‌خان آرزو، شروحی به زبان عربی، ترکی و فارسی بر گلستان سعدی نوشته‌اند. شرح‌های دیگری نیز توسط غلامحسین یوسفی، خطیب رهبر و محمد خزائلی بر این کتاب صورت گرفت، اما، معتبرترین نسخه در حال حاضر، نوشته غلامحسین یوسفی است که مبنای کار خود را ۱۷ نسخه خطی و نسخ معتبر قرار داده بود. پس از آن نیز، نسخه معتبر دیگری توسط بهاءالدین خرمشاهی در ۱۳۷۵ش نوشته شد.

همچنین، گلستان را به زبان‌های زنده‌ی دنیا ترجمه کرده‌اند. قدیمی‌ترین نسخه‌ی ترجمه‌ی فرانسوی گلستان، اثر «دوریه» در ۱۶۳۴م است. «هانری ماسه»، خاورشناس فرانسوی، نیز ۵۵ ترجمه از گلستان به زبان‌های لاتین، فرانسوی، انگلیسی، آلمانی، روسی، عربی، ترکی و جز این‌ها را در کتاب خود انجام داده است. در ۱۶۵۱م، ترجمه لاتین گلستان توسط «جرج جنیتوس» انجام شد. در ۱۶۵۴م، «آدام اولیئاریوس» که مسلط به زبان فارسی نیز بود به کمک یک ایرانی، ترجمه‌ی آلمانی گلستان را منتشر کرد. در ۱۸۴۳م نیز یک شاعر آمریکایی به‌نام «رالف امرسون»، ترجمه‌ای از گلستان را به ادبیات آمریکایی انجام داده و این کتاب را یکی از کتب مقدس خواند. پس از آن، ترجمه‌های دیگری از گلستان به زبان‌های هندی، اردو، عربی، لهستانی، چک، روسی و رومانیایی در قرن ۱۹ام میلادی صورت گرفت.

منابع

• تمیم داری، احمد، کتاب ایران، تاریخ ادب پارسی، تهران، الهدی، چ۱، ۱۳۷۹ش.
• حاکمی، اسماعیل، گزیده‌ای از نثرهای مصنوع و مزیّن، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۴ش.
• خالقی‌راد، حسین، قطعه و قطعه‌سرایی، تهران، علمی و فرهنگی، چ۱، ۱۳۷۵ش.
• خانلری (کیا)، زهرا، فرهنگ ادبیات فارسی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۸ش.
• خدابنده، نسرین، مقلدان گلستان، رشد آموزش و ادب فارسی، وزارت آموزش و پرورش، ۱۳۸۶ش.
• خزائلی، محمد، شرح گلستان، تهران، جاویدان، چ۲، ۱۳۸۱ش.
• خطیبی، حسین، فن نثر در ادب پارسی، تهران، زوّار، چ۱، ۱۳۶۶ش.
• رستگار فسایی، منصور، انواع نثر فارسی، تهران، سمت، ۱۳۸۰ش.
• سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۰ش.
• سعدی، گلستان، دیباچه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۲ اذر ۱۴۰۰ش.
• سعدی، مصلح بن عبدالله، گلستان، به‌تحقیق نورالله ایزدپرست، تهران، دانش، ۱۳۷۶ش.
• مصاحب، غلامحسین، دایرة المعارف فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۸ش.
• موحد، ضیاء، سعدی، تهران، نیلوفر، ۱۳۹۲ش.
• همایون کاتوزیان، سعدی، شاعر عشق و زندگی، تهران، مرکز، ۱۳۹۳ش.