آیت‌الکرسی

آیت‌الکرسی، آیهٔ ۲۵۵ از سورهٔ بقره در قرآن. برخی آیات ۲۵۶ و ۲۵۷ را هم جزو آن شمرده‌اند. آیت‌الکرسی بر بیان آموزه‌های توحیدی همچون اسامی و صفات الهی استوار شده است. به حیات ازلی و ابدی، قدرت نامحدود و وسعت علم الهی می‌پردازد. این آیه به دلیل وجود جمله «وَسِعَ کُرسِیُّهُ السَّمواتِ و الارضَ» در آن به‌ «آيةالكرسى‌» شهرت دارد. کُرسی از دیدگاه مفسران، تعبیری کنایی از قدرت یا علم خدا است. باور مردم بر ویژگی حفاظت‌بخشی این آیه باعث شده تا آن را بر سر‌در خانه‌ها نصب کنند و بر خواندن آن در هنگام حاجت و احساس خطر مداومت ورزند. هنرمندان نیز با خلق آثار هنری در کاشی‌کاری‌های اماکن مذهبی و تولید انواع تابلوها بر اهمیت این آیه تأکید دارند.

معرفی

آیت‌الکرسی نام آیهٔ ۲۵۵ از سورهٔ بقره در قرآن است. برخی مفسران به دلیل پیوستگی مفهومیِ آیات ۲۵۶ و ۲۵۷ با محتوای آیهٔ ۲۵۵، این دو آیه را نیز بخشی از آیت‌الکرسی به شمار آورده‌اند، اما منابع اصیل و کهن این دیدگاه را تأیید نمی‌کنند. به‌ویژه آنکه در برخی احادیث، به «پنجاه کلمه» و «یکصد و هفتاد حرف» در توصیف آیت‌الکرسی اشاره شده است، همچنین واژهٔ کُرسی فقط در آیه ۲۵۵ همین سوره آمده و معنای دو آیه بعدی (۲۵۶ و ۲۵۷) متوقف بر آن نیست. افزون بر این در روایتی تصریح شده است که امام علی، آیت‌الکرسی را از عبارت «الله لا إله إلا هو…» آغاز کرد و تا «…و هو العلی العظیم» ادامه داد.

علت نامگذاری این آیه به «آیت‌الکرسی» ذکر «کُرسی» خداوند در آن است: «وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ؛ کُرسی او آسمان‌ها و زمین را دربر گرفته است.» بر پایه برخی روایات، این نامگذاری در زمان خود پیامبر خاتم صورت گرفته است. در تفسیر عیاشی از امام صادق نقل شده که ابوذر از پیامبر دربارهٔ برترین آیهٔ نازل‌شده پرسید و پیامبر آیت‌الکرسی را معرفی کرد. طبق بعضی روایات نیز اسم اعظم الهی در همین آیه نهفته است.

متن و ترجمه آیت‌الکرسی

اللّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لاَ تَأْخُذُهُ سِنَهٌ وَ لاَ نَوْمٌ لَّهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الأَرْضِ مَن ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَ لاَ یُحِیطُونَ بِشَیْءٍ مِّنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِمَا شَاء وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضَ وَ لاَ یَۆُودُهُ حِفْظُهُمَا وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ.

ترجمه: خداست که معبودى جز او نیست؛ زنده و برپادارنده است؛ نه خوابى سبک او را فرو مى‌گیرد و نه خوابى گران؛ آنچه در آسمان ها و آنچه در زمین است، از آنِ اوست. کیست آن کس که جز به اذن او در پیشگاهش شفاعت کند؟ آنچه در پیش روى آنان و آنچه در پشت سرشان است مى‌داند. و به چیزى از علم او، جز به آنچه بخواهد، احاطه نمى‌یابند. کرسى او آسمان ها و زمین را در بر گرفته، و نگهدارى آنها بر او دشوار نیست، و اوست والاى بزرگ.

اهمیت و جایگاه

احادیث فراوانی در فضیلت این آیه در منابع روایی شیعه و اهل سنت نقل شده است. محتوای آیت‌الکرسی را نشانه‌ای روشن بر حفظ و قیومیت خداوند شمرده‌اند. از همین‌رو گفته‌اند هر کس آن را بخواند از هرگونه بدی و آسیب در امان می‌ماند. هدف اصلی آیت‌الکرسی را معرفی معبود واقعی و شایستهٔ پرستش به مردم دانسته‌اند. باور به آموزه‌های این آیه در آنها اعتقاد یکتاپرستی را تقویت کرده و از شرک و بندگی‌های باطل آزاد می‌کند.

خواندن آیت‌الکرسی در متن برخی از نمازهای مستحبی مانند نماز شب اول قبر هم سفارش شده است. در روایتی از امام صادق نقل شده است که هر کس این آیه را یک بار تلاوت کند،‌ خداوند هزار مورد از بلایای دنیا را که راحت‌ترین آن فقر است و هزار مورد از سختی‌های آخرت را که آسان‌ترین آن عذاب قبر است، برطرف می‌کند. بنا‌بر روایتی از امام علی، اگر کسی هنگامی که ناراحتی چشم دارد آیت‌الکرسی را بخواند و در دل و نیتش این باشد که بهبود می‌یابد ان شاء الله عافیت نصیبش می‌شود.

آموزه‌های توحیدی

محتوای آیت‌الکرسی متکی بر بیان مفاهیم توحیدی است. آیه‌ در مجموع شانزده بار از خداوند سخن گفته و گفته شده در هیچ آیه‌ای از قرآن، نام خدا تا این اندازه لحاظ نشده است. این آیه «سید آیات قرآن» لقب گرفته است. با توجه به گرایش فطری انسان‌ها به یگانگی خداوند، آیه هرگونه شرک و پرستش معبودهای دروغین را نفی می‌کند و از حیات بی‌پایان، ازلی و ابدی او سخن می‌گوید. همچنین خستگی، چرت و خواب را از ذات الهی دور می‌داند و مالکیت مطلق خداوند بر آسمان‌ها و زمین و آنچه در آن‌هاست را بیان می‌کند. افزون بر اینکه شفاعت را تنها با اذن خداوند مجاز می‌داند و خاطرنشان می‌سازد که نگهبانی و تدبیر آسمان‌ها و زمین او را به رنج و زحمت نمی‌افکند.

مفهوم کرسی

واژهٔ کرسی در لغت مترادف اصل و اساس یا چیز به‌هم‌پیوسته مانند تخت کوتاه است. در تعیین مقصود آیه از این کلمه به چند معنا اشاره شده است؛ ۱. قلمرو قدرت و حکومت خدا که آسمان‌ها و زمین را در بر می‌گیرد. ۲. کنایه از علم خدا بر همهٔ آسمان‌ها و زمین باشد که روایتی از امام صادق آن را تأیید می‌کند. ۳. موجود و مخلوقی بزرگ‌تر از آسمان‌ها و زمین. بر اساس روایتی مجموعهٔ آسمان‌ها و زمین در برابر بزرگی کرسی مانند حلقه‌ای در برابر بیابانی است. در باور برخی مفسران می‌توان هر سه معنا را برای این کلمه در نظر گرفت.

در احادیث معتبر و صحیح منظور از کلمهٔ کُرسی در این آیه همان عَرش معرفی شده است. برخی روایات نیز بیان می‌کند مقصود از عرش و کرسی، علم الهی است و بر همه چیز احاطه دارد. با این حال به گزارش محمدباقر مجلسی، حدیث‌شناس شیعی در نظر أشهر در میان روایات و دانشمندان، زمین در میان آسمان‌ها قرار دارد، هفت آسمان در درون کرسی‌اند، و کرسی در میان عرش است؛ کرسی همان فلک ثوابت و عرش، فلک اطلس است و از همین‌رو عرش را به عظمت توصیف کرده‌اند. فلک توابت در کیهان‌شناسی قدیم به آخرین حلقه در سلسله افلاک سیاره‌ای گفته می‌شد که ستارگان ثابت بر روی آن جای گرفته‌اند. فلک اطلس نیز بالاترین و بیرونی‌ترین فلک در کل ساختار کیهانی بود که محرک اصلی و نخستین عامل حرکت برای تمام افلاک زیرین خود، از جمله فلک ثوابت محسوب می‌شد.

در فرهنگ عمومی

بر پایه باورهای رایج و برخی روایات، برای حفاظت خانه از جنیان، شیاطین و نیروهای منفی مانند طلسم و چشم زخم، آیت‌الکرسی را بر دیوار و نزدیک سقف می‌نویسند. افزون بر این در هنگام درخواست حاجت‌روایی و پیش از خواب هم این آیه خوانده می شود. آیت‌الکرسی در هنر ایرانیان گاه بر اشیای کاربردی زندگی روزمره چون سفال، پارچه، فلز، پیراهن و قالیچه نقش می‌بست. این حضور، بیانگر باور به نیروی حفاظت‌بخش آیه بود؛ گاهی برای پاسداری از خودِ اثر در مانند قاب آینه یا قالیچه و زمانی برای صیانت از محتوای درون آن، چنان‌که بر جعبه‌های قرآن یا کتیبه‌های کاشی مساجد، امامزاده‌ها و مدارس نگاشته می‌شد. در چنین آثاری، دور نگه داشتن انسان از بلا، اندوه و غم نیز ار اهداف اصلی هنرمند به‌شمار می‌رفت. ایرانیان در ساخت خانه‌ها آیت‌الکرسی را بر سردر ورودی آن نصب می‌کنند. خواندن این آیه هنگام بیرون‌رفتن و برای برآورده‌شدن حاجت سفارش شده و این اقدام شاید در راستای عمل به همین حدیث باشد.

بزرگترین تابلوی هنری آیت‌الکرسی‌ جهان در ابعاد ۲/۲۰ در ۱/۶۰ متر در البرز ساخته شده و به حرم امام علی اهدا گردید. طراحی آن هشت ماه و اجرای آن بیش از شش ماه طول کشیده و همه مراحل به‌صورت دستی انجام شده است. زمینه تابلو از جیر، حروف از برنز صیقل‌خورده و قاب آن از چوب منقوش به گل‌های زیبا است.

منابع

• قرآن کریم.
• جمعی از نویسندگان، فرهنگ‌نامه علوم قرآنی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، بی‌تا.
• جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج۱۲، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش.
• حسینی طهرانی، سید محمدحسین، مطلع انوار، تهران، مکتب وحی، چاپ دوم، ۱۴۳۴ق.
• «خواص اعجازآمیز آیت الکرسی در حل مشکلات زندگی»، سایت حرز رضوی، تاریخ بازدید: ۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «ساخت بزرگترین تابلوی آیت‌الکرسی جهان در البرز»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• ساریخانی، مجید و حسن هاشمی زرج‌آباد، «پژوهشی تحلیلی بر کتیبه‌نگاری آیة‌الکرسی در آثار هنری ایرانیان»، در فصلنامه نگارینه هنر اسلامی، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۳ش.
• شيخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، تصحیح: علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
• صادقی، سعید، «آیات قرآن، زینت‌بخش سر‌در خانه‌های ایرانیان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، تهران، المطبعة العلمیه، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
• فلسفی، محمدتقی، آیت الکرسی پیام آسمانی توحید، تهران، نشر معارف اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۵۱ش.
• فولادوند، محمدمهدى‌، ترجمه قرآن، تهران، دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى‌، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
• مجلسی، محمدباقر، لوامع صاحبقرانی، قم، مؤسسه اسماعیلیان، ۱۴۱۴ق.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.