رحلت سید روحالله خمینی؛ درگذشت بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران در ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ش.
 سوگواری مردم در حسینیه جماران بعد از شنیدن خبر رحلت سید روحالله خمینی | |
پادکست مقاله | 🡇
|
رحلت سید روحالله خمینی در ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ش یکی از رویدادهای سیاسی و اجتماعی مهم در تاریخ معاصر ایران بهشمار میآید. وی که بنیانگذار و نخستین رهبر جمهوری اسلامی ایران بود، پس از دورهای بیماری در تهران درگذشت. خبر رحلت او با واکنش گستردهٔ داخلی و بینالمللی همراه شد و میلیونها نفر در مراسم تشییع پیکر او شرکت کردند؛ مراسمی که از نظر شمار جمعیت از بزرگترین آیینهای تشییع در جهان بهشمار آمده است. پس از درگذشت او، مجلس خبرگان رهبری با تشکیل جلسهای برای تعیین جانشین، سید علی خامنهای را بهعنوان رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران انتخاب کرد. این رویداد علاوه بر سوگواری گستردهٔ مردمی، بحثها و تحولات سیاسی متعددی دربارهٔ آیندهٔ رهبری و تداوم اندیشههای سید روح الله خمینی در فضای سیاسی ایران به دنبال داشت.
بیماری و درگذشت
سید روحالله خمینی که در ۲۰ جمادی الثانی ۱۳۲۰ق مطابق ۱ مهر ۱۲۸۱ش به دنیا آمده بود[۱] در اواخر عمر به سرطان پیشرفته معده مبتلا شد. تیم پزشکی پس از مشاهده علائم و خونریزی تصمیم به عمل جراحی گرفتند که با موافقت وی انجام شد. با این حال روند درمان موفقیتآمیز نبود و او در در ساعت ۲۲:۲۰ روز شنبه ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ش بر اثر سکته قلبی درگذشت.[۲] پیش از اعلام عمومی درگذشت او اکبر هاشمی رفسنجانی تأکید داشت تا برای اندیشیدن تدابیر امنیتی و پیشگیری از بروز مشکلات در جبههها این خبر برای مدتی پنهان بماند.[۳] در نهایت خبر درگذشت در بامداد روز بعد از رادیو سراسری ایران اعلام شد.[۴]
در یکی از سرودههای سید روحالله خمینی، آمده است که: «سالها میگذرد، حادثهها میآید / انتظار فرج از نیمهٔ خرداد کشم»؛ برخی منابع این شعر را اشارهای نمادین به رویدادهای نیمهٔ خرداد، از جمله قیام ۱۵ خرداد در سال ۱۳۴۲ش و نیز زمان درگذشت او در ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ش دانستهاند.[۵]
تشییع و خاکسپاری
پس از اعلام خبر رحلت، پیکر سید روحالله خمینی برای وداع مردمی به مصلای تهران منتقل شد و درون محفظهای شیشهای قرار گرفت. سید محمدرضا گلپایگانی بر پیکر او نماز خواند.[۶] مراسم تشییع با حضور انبوهی از مردم برگزار شد و بنا بر برخی برآوردها حدود ۱۰ میلیون نفر از نقاط مختلف ایران برای شرکت در آن به تهران آمدند؛ تجمعی که از آن بهعنوان یکی از بزرگترین گردهماییها و بزرگترین مراسم تشییع در تاریخ معاصر یاد شده است. ازدحام شدید جمعیت در این مراسم موجب بروز بینظمیهایی شد و گزارشهایی از جانباختن چند نفر در میان جمعیت منتشر گردید.[۷] گستردگی و هجوم جمعیت به حدی بود که انتقال پیکر با کامیون و بالگرد با مشکل مواجه شد و تابوت آسیب دید و در پی آن پیکر برای تکفین مجدد به حسینیه جماران بازگردانده شد. خاکسپاری به روز بعد موکول گردید و در نهایت پیکر وی در نزدیکی بهشت زهرا و با حضور انبوه جمعیت عزادار به خاک سپرده شد.[۸]
بر اساس روایتهای منتشرشده، دربارهٔ محل دفن امام خمینی در شب درگذشت او جلسهای در حسینیه جماران با حضور جمعی از مسئولان و نزدیکان برگزار شد و گزینههایی مانند مصلای تهران، قطعهای در بهشت زهرا، حرم حضرت معصومه در قم و مسجد جمکران مطرح گردید، اما تصمیم نهایی به سید احمد خمینی واگذار شد. صبح روز بعد منطقهای در نزدیکی بهشت زهرا برای دفن انتخاب شد؛ زمینی که متعلق به یکی از ساکنان منطقه بود و پس از توافق با مالک و پرداخت هزینۀ آن، برای این منظور در نظر گرفته شد و مجموعه حرم امام خمینی در همان محل شکل گرفت.[۹]
واکنشها به خبر رحلت
درگذشت سید روحالله خمینی موج گستردهای از اندوه را در داخل کشور به همراه داشت به گونهای که انبوهی از مردم سیاهپوش شدند و آوای تلاوت قرآن از مساجد و مراکز مختلف به گوش میرسید.[۱۰] پس از اعلام رسمی درگذشت سید روحالله خمینی در بامداد ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ از رادیو و تلویزیون، دولت ایران در اطلاعیهای یک هفته را تعطیل رسمی و چهل روز را عزای عمومی اعلام کرد.[۱۱]
در سطح بینالمللی نیز درگذشت او بازتاب گستردهای داشت. شماری از کشورها از جمله پاکستان، کوبا و نیکاراگوئه چند روز عزای عمومی اعلام کردند و در برخی کشورها مانند هند و سریلانکا پرچمها به حالت نیمهافراشته درآمد.[۱۲] رئیسجمهوری دموکراتیک خلق کره، رئیسجمهور گابن، سلطان عمان، رئیس و نائب رئیس دولت امارات عربی متحده، امیر بحرین، رئیس وزراء دولت بحرین، دبیرکل سازمان کنفرانس اسلامی،[۱۳] دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، مقامات کشورهایی نظیر آلمان شرقی و اتحاد جماهیر شوروی پیامهای تسلیت ارسال کردند.[۱۴] همچنین در بسیاری از کشورها مقامهای سیاسی و مذهبی با حضور در سفارتخانههای ایران یا صدور پیامهای رسمی، درگذشت او را تسلیت گفتند.[۱۵]
واکنش برخی رسانههای خارجی
- رادیو دولتی آمریکا: این رسانه اعلام کرد که همزمان با تشکیل مجلس خبرگان برای تعیین جانشین آیتالله خمینی و قرائت وصیتنامه سیاسی وی، بسیاری از تحلیلگران غربی معتقدند این وصیتنامه احتمالاً مسئله جانشینی را حل نخواهد کرد و ایران ممکن است وارد دورهای نامشخص در مسئله رهبری شود.
- رادیو دولتی انگلیس: بیبیسی اظهار داشت خلأی که در پی درگذشت آیتالله خمینی در سطح رهبری ایران پدید آمده، به دشواری قابل جبران خواهد بود.
- رادیو رژیم اسرائیل: این رادیو در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۶۸ش پیشبینی کرد که جدال قدرت در ایران ممکن است به گسترش عملیات تروریستی بینجامد.
- روزنامه تایمز لندن: این روزنامه انتخاب آیتالله خامنهای را اقدامی مصالحهآمیز برای پر کردن خلأ قدرت در دوران عزاداری دانست و نوشت که جدال واقعی قدرت در آینده رخ خواهد داد.[۱۶]
نگرانیهای مردم و مسئولان پس از رحلت سید روحالله خمینی
در کنار سوگواری، بخشهایی از مردم و بهویژه گروههای فکری، سیاسی و جناحی درباره آیندۀ کشور، تعیین جانشین و احتمال حمله مجدد عراق دچار نگرانی و اضطراب بودند. این التهاب تنها به داخل کشور محدود نبود و مسلمانان در سایر نقاط جهان نیز با رحلت رهبر ایران درباره سرنوشت جمهوری اسلامی دچار نگرانی شدند.[۱۷] برخی منابع از افزایش فعالیت نیروهای سازمان مجاهدین خلق در مناطق مرزی و احتمال بهرهبرداری از شرایط پس از رحلت سید روحالله خمینی خبر دادند. در همان زمان نیروهای نظامی جمهوری اسلامی در برخی مناطق مرزی در حالت آمادهباش قرار گرفتند؛ هرچند در نهایت درگیری گستردهای گزارش نشد.[۱۸]
سید علی خامنهای در سخنرانی خود پس از رحلت سید روحالله خمینی اظهار داشت که دشمنان انقلاب اسلامی امیدوار بودند با این رخداد، مردم ایران دچار سردی، اختلاف و ناامیدی شوند تا از شرایط سوءاستفاده کنند. به گفتهٔ او، حضور و موضعگیری یکپارچهٔ مردم ایران این پیشبینیها را ناکام گذاشت و نشان داد که انقلاب در جامعه ریشهدار شده است؛ امری که به گفتهٔ وی موجب ناامیدی دشمنان و بازگشت امید به مسلمانان و حامیان انقلاب در سراسر جهان شد.[۱۹]
تعیین جانشین سید روحالله خمینی
پس از رحلت سید روحالله خمینی جلسه مجلس خبرگان رهبری برای تعیین جانشین تشکیل شد. در این نشست ابتدا وصیتنامه سید روحالله خمینی توسط سید علی خامنهای برای اعضای مجلس خوانده شد.[۲۰] سپس پیشنهادهایی دربارهٔ رهبری شورایی مطرح گردید که مورد پذیرش اکثریت قرار نگرفت. در نهایت پس از بحث و بررسی، مجلس خبرگان سید علی خامنهای را به عنوان رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران انتخاب کرد.[۲۱]
جریانهای سیاسی پس از رحلت سید روحالله خمینی
پس از رحلت سید روحالله خمینی بحث دربارهٔ تفسیر و استمرار اندیشهها و آرمانهای او به یکی از موضوعات مهم در فضای سیاسی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شد. در این دوره، جریانهای سیاسی مختلف برداشتهای متفاوتی از خط امام و اصول فکری او ارائه کردند.
- برخی از جریانها بر تداوم مفاهیمی مانند اسلام ناب محمدی، نقش محوری ولایت فقیه در ساختار سیاسی، ضرورت مقاومت در برابر قدرتهای خارجی و تأکید بر دشمنشناسی در سیاست خارجی تأکید کردند و این اصول را از ارکان اندیشه سیاسی امام خمینی دانستند.
- دیدگاههایی نیز مطرح شد که به بازتعریف برخی از این مفاهیم میپرداخت؛ از جمله این موارد میتوان به طرح دیدگاههایی دربارهٔ جدایی نسبی دین از سیاست، نقد یا محدودسازی جایگاه ولایت فقیه، تأکید بر الگوهای دموکراسی غربی و حمایت از سیاست تعامل گستردهتر با قدرتهای جهانی اشاره کرد.
- منتقدان این رویکردها این تحولات را نوعی فاصله گرفتن از مبانی اولیه انقلاب اسلامی و اندیشههای امام خمینی دانستهاند. این اختلاف دیدگاهها در دهههای بعد در قالب رقابتها و منازعات سیاسی میان جریانهای مختلف در جمهوری اسلامی ایران بروز یافت و در برخی رویدادهای سیاسی مهم نیز بازتاب پیدا کرد.[۲۲]
برگزاری مراسم سالگرد رحلت سید روحالله خمینی
هر سال در سالگرد رحلت سید روحالله خمینی در ۱۴ خرداد، مراسم بزرگداشتی در حرم او در تهران برگزار میشود. این مراسم با حضور اقشار مختلف مردم از سراسر کشور برگزار میگردد و از برنامههای اصلی آن سخنرانی رهبر جمهوری اسلامی ایران است.[۲۳] حضور گستردهٔ مردم در این مراسم نشانهای از وفاداری آنها به آرمانها و اندیشههای خمینی[۲۴] و تجدید میثاق با رهبری جمهوری اسلامی عنوان شده است.[۲۵]
پانویس
- ↑ «تاریخ تولد امام خمینی | همزمانی با ولادت حضرت زهرا سلام الله علیها»، وبسایت جماران.
- ↑ «رحلت امام خمینی | علت اصلی فوت امام خمینی چه بود؟»، وبسایت جماران.
- ↑ «خاطرات موسوی خوئینیها از لحظه رحلت امام خمینی/ هاشمی گفت نباید این خبر به بیرون برسد»، وبسایت دنیای اقتصاد.
- ↑ «در مورد ارتحال امام خمینی در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وبسایت تابناک.
- ↑ «انتظار فرج از نیمه خرداد»، وبسایت پرسمان.
- ↑ «مراسم تشییع امام خمینی و حواشی آن»، وبسایت تابناک.
- ↑ «تشییع پیکر امام خمینی (ره) بزرگترین مراسم تشییع و سومین تجمع انسانی در تاریخ بشر»، وبسایت 55 آنلاین.
- ↑ «مراسم تشییع امام خمینی و حواشی آن»، وبسایت تابناک.
- ↑ «ماجرای خواندنی تعیین محل دفن امام»، وبسایت دنیای اقتصاد.
- ↑ «رحلت امام خمینی | علت اصلی فوت امام خمینی چه بود؟»، وبسایت جماران.
- ↑ «اعلام عزای عمومی ۴۰ روزه از صداوسیما / یک هفته تعطیل رسمی شد»، وبسایت اقتصاد آنلاین.
- ↑ «از عزای عمومی 10 روزه در پاکستان و کوبا تا اعترافات غرب درباره امام»، پایگاه خبری صاحب نیوز.
- ↑ «ارسال پیامهای تسلیت رؤسای کشورها خطاب به رهبر انقلاب در پی ارتحال امام خمینی(ره)»، پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی سید علی خامنهای.
- ↑ «رحلت امام خمینی | علت اصلی فوت امام خمینی چه بود؟»، وبسایت جماران.
- ↑ «از عزای عمومی 10 روزه در پاکستان و کوبا تا اعترافات غرب درباره امام»، پایگاه خبری صاحب نیوز.
- ↑ «ناکامی تحلیلگران غربی بعد از رحلت امام خمینی»، وبسایت اسلام تایمز.
- ↑ مسعود، «روایت یک خبرنگار از روز تشییع پیکر امام خمینی (ره)»، وبسایت فرارو.
- ↑ «نقشه منافقین بعد از رحلت امام (ره)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم»، ۱۳۶۸/۰۴/۱۰، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ «تصاویر و خاطرات رحلت امام خمینی(ره)»، وبسایت تابناک.
- ↑ «تصاویر و خاطرات رحلت امام خمینی(ره)»، وبسایت تابناک.
- ↑ نصری، «جریانهای سیاسی پس از رحلت امام خمینی چه کردند؟/ انحرافات تحمیل شده بر مکتب امام»، پایگاه خبری صاحب نیوز.
- ↑ «مراسم رسمی ارتحال امام(ره) از ساعت ۸ صبح ۱۴ خرداد آغاز میشود»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «مراسم رسمی ارتحال امام(ره) از ساعت ۸ صبح ۱۴ خرداد آغاز میشود»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «جزئیات مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)»، وبسایت جوان آنلاین.
منابع
- «ارسال پیامهای تسلیت رؤسای کشورها خطاب به رهبر انقلاب در پی ارتحال امام خمینی (ره)»، پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی سید علی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۶۸ش.
- «از عزای عمومی ۱۰ روزه در پاکستان و کوبا تا اعترافات غرب دربارهٔ امام»، پایگاه خبری صاحب نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۴ش.
- «اعلام عزای عمومی ۴۰ روزه از صداوسیما / یک هفته تعطیل رسمی شد»، وبسایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۴۰۴ش.
- «انتظار فرج از نیمه خرداد»، وبسایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۴۰۲ش.
- «تاریخ تولد امام خمینی | همزمانی با ولادت حضرت زهرا سلام الله علیها»، وبسایت جماران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۴۰۰ش.
- «تشییع پیکر امام خمینی (ره) بزرگترین مراسم تشییع و سومین تجمع انسانی در تاریخ بشر»، وبسایت ۵۵ آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۶ش.
- «تصاویر و خاطرات رحلت امام خمینی (ره)»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۸۹ش.
- «جزئیات مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)»، وبسایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش.
- «خاطرات موسوی خوئینیها از لحظه رحلت امام خمینی/ هاشمی گفت نباید این خبر به بیرون برسد»، وبسایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۴۰۰ش.
- خامنهای، سید علی، «بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم، 1368/4/10»، ۱۳۶۸/۰۴/۱۰، پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی سید علی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۰ تیر ۱۳۶۸ش.
- «در مورد ارتحال امام خمینی در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وبسایت تابناک، تاریخ بازدید: ۱۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «رحلت امام خمینی | علت اصلی فوت امام خمینی چه بود؟»، وبسایت جماران، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «روح الله موسوی خمینی»، سایت جامع امام خمینی (ره)، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «ماجرای خواندنی تعیین محل دفن امام»، وبسایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۶ش.
- «مراسم تشییع امام خمینی و حواشی آن»، وبسایت تابناک، تاریخ درح مطلب: ۱۴ خرداد ۱۳۹۸ش.
- «مراسم رسمی ارتحال امام (ره) از ساعت ۸ صبح ۱۴ خرداد آغاز میشود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۴۰۴ش.
- مسعود، مختار، «روایت یک خبرنگار از روز تشییع پیکر امام خمینی (ره)»، وبسایت فرارو، تاریخ درح مطلب: ۱۴ خرداد ۱۳۹۸ش.
- «ناکامی تحلیلگران غربی بعد از رحلت امام خمینی»، وبسایت اسلام تایمز، تاریخ درج مطلب: ۱۶ خرداد ۱۴۰۳ش.
- نصری، محسن، «جریانهای سیاسی پس از رحلت امام خمینی چه کردند؟ / انحرافات تحمیل شده بر مکتب امام»، پایگاه خبری صاحب نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۱ خرداد ۱۳۹۳ش.
- «نقشه منافقین بعد از رحلت امام (ره)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۹ش.