اشتغال زن، پرداختن زنان به فعالیت اقتصادی.
اشتغال زنان به معنای مشارکت در فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی است که در گذشته عمدتاً در تولید صنایع دستی و کشاورزی بوده و امروزه نیازمند حضور منظم در خارج از خانه است. دیدگاهها دربارهٔ اشتغال زنان شامل سنتی، روشنفکری و واقعگراست که پیامدهای مثبت و منفی متفاوتی برای فرد و خانواده به همراه دارد.
در اسلام، کار و اشتغال باید با ارزشهای دینی سازگار باشد و زنان حق مالکیت و کسب درآمد مشروع دارند؛ آموزههای اسلامی استقلال مالی زنان را به رسمیت شناخته و حضور آنان در عرصه اجتماعی سودمند میداند، البته بدون تحمیل تکلیف اقتصادی. تاریخ و روایات اسلامی نشان میدهد زنان از ابتدا در مشاغل مختلف مانند فروش، مامایی و آموزش فعالیت داشتهاند. همچنین قانون اساسی ایران با هدف حفظ کرامت و رفاه زنان، شرایط و فرصتهای شغلی متناسب با ویژگیها و رشد معنوی و حرفهای آنان را فراهم کرده است.
مفهومشناسی اشتغال زن
اشتغال در لغت بهمعنای «به کاری پرداختن» و «به کاری سرگرم شدن» آمده است.[۱] در اصطلاح، به ورود افراد به بازار کار با سطح دستمزد معین گفته میشود[۲] که هرگونه فعالیت فکری یا بدنی را به تولید کالا یا ارائه خدمت، منتهی میسازد.[۳] از این منظر، زنان در طول تاریخ و همپای مردان، دارای اشتغال و فعالیت اقتصادی بودهاند.[۴]
البته زنان در گذشته، بیشتر در تولید صنایع دستی، محصولات کشاورزی و فرآوردههای دامی، فعال بودند؛ اما امروزه، اشتغال زنان، نیازمند فعالیت منظم در خارج از خانه و در ساعات معین است. تحولات روزافزون اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در دوره معاصر، اشتغال زنان را با مسائلی نوپدید روبرو کرده است.[۵]
دیدگاههای کلان دربارهٔ اشتغال زن
دیدگاههای مختلف در رابطه با اشتغال زنان سه دستهاند:
- دیدگاه سنتی: زنان را با توجه به ویژگیهای جسمانی، موجوداتی ضعیف دانسته و آنان را از هر گونه فعالیت عمومی، از جمله فعالیت اقتصادی، منع میکند.
- نهضتهای روشنفکری: طرفدار حضور بیقید و شرط زنان در تمام زمینههای اجتماعی، حکومتی و سیاسی هستند.
- دیدگاه واقعگرا: مشارکت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی زنان را با حفظ کرامت و متناسب با توانمندیهای آنان، میپذیرد.[۶] برخی اندیشمندان، اختلاف دیدگاهها دربارهٔ اشتغال زنان را بهدلیل توجه به پیامدهای دوگانه رویآوری زنان به کار در خارج از خانه دانستهاند. برای فعالیت اقتصادی زنان در جامعه، به آثار مثبتی مانند استقلال مالی، افزایش میزان درآمد خانواده، رفاه مالی و تأمین خدمات ویژهٔ زنان، اشاره شده است.[۷]
اما اشتغال زنان میتواند موجب پیامدهایی مانند کاهش نقش همسری در خانواده، کوتاهی در وظایف مادری و افزایش انتظارات مالی شود. این پیامدها، خاستگاه مشاجرات خانوادگی و زناشویی، آسیبهای روحی و جسمی زن، سردی روابط عاطفی زوجین، افزایش آمار طلاق، کاهش فرزندآوری و شانه خالی کردن از فرزندپروری است.[۸]
اشتغال زن در اسلام
مفهوم کار در اسلام
مفهوم کار و اشتغال از نگاه دروندینی و بر اساس آموزههای اسلامی، با مفهوم آن از نگاه بروندینی، تفاوت اساسی دارد. فرهنگ غربی، به هر فعالیتی که موجب کسب درآمد و ثروت باشد «کار و اشتغال» میگوید حتی فعالیتهایی مثل روسپیگری، رباخواری و احتکار نیز از مصادیق اشتغال دانسته میشود و درآمد حاصل از آنها مشروع بهحساب میآید.
اما در فرهنگ اسلامی، کار و فعالیت باید در چارچوب خاص و شرایط ویژهای انجام گیرد و انسان مجاز نیست از هر روشی کسب درآمد کند. از این منظر، اشتغال باید با نظام ارزشی اسلام سازگاری داشته باشد.[۹] در آموزههای اسلامی و بهویژه در روایاتی که از معصومان و پیشوایان دینی به ما رسیده نیز به این مهم توجه شده و پیامدهایی چون فقر،[۱۰] خرج مال در راه ناروا[۱۱] و گرفتاری در آتش جهنم[۱۲] برای کسب روزی غیر حلال معرفی شده است.
استقلال مالی زنان
همسانی زن و مرد در ارزشهای انسانی و میزان دستیابی به مراتب کمال و معنویت، از مهمترین انگارههای شناختی در آموزههای اسلام است. در این چارچوب، اسلام بر خلاف انگارههای رایج در عصر جاهلیت،[۱۳] استقلال مالی زنان را به رسمیت شناخته و در حق تصرف انسان در اموال شخصی خود، تفاوتی میان زن و مرد نمینهد.[۱۴]
اندیشمندان مسلمان با تکیه بر آیات قرآن، هرگونه مانعتراشی عقلی و عرفی در راه اشتغال زنان را نفی کرده و بر این باور هستند که اگر اداره جامعه بر بنیان حیا و پاکی استوار باشد، حضور زنان در عرصهٔ اجتماعی بسیار سودمند است.[۱۵]
اشتغال به مثابه حق
البته توجه آموزههای اسلام به ویژگیهای شخصیتی زن و تفاوتهای زیستی، رفتاری و اقتصادی زنان موجب شده است که با وجود پذیرش حق زنان برای اشتغال در حوزههای متناسب با جنس زن، فعالیت اقتصادی بهعنوان یک تکلیف بر زنان تحمیل نشده است. در قرآن کریم آشکارا به مالکیت زنان بر مالی که آن را کسب کردهاند اشاره شده است.[۱۶]
کسب دارایی و بهدست آوردن مال با فعالیت اقتصادی تناسب دارد. در روایات پیشوایان دین نیز عنوان کسب برای فعالیتهای اقتصادی مانند خریدوفروش بهکار رفته است.[۱۷] همچنین شواهد تاریخی حاکی از آن است که اشتغال زنان امری رایج و مباح بوده است.
پیامبر اسلام برای زنان سرپرست خانوار ارزش فراوانی قائل بود و کار آنها را معادل دو ثواب میدانست.[۱۸] همچنین ایشان همهٔ مردم از جمله زنان را به دادن زکات و صدقه سفارش میکرد که انجام چنین امور نیکی نیازمند مال است.[۱۹]
اشتغال زنان از همان ابتدا و در عصر ظهور اسلام وجود داشت و موارد متعددی از آن به چشم میخورد. عبدالله بن مسعود که نابینا و ناتوان شده بود همسرش برای تأمین معیشت خانواده، صنایعدستی میساخت و میفروخت. زینب حولاء معروف به عطاره، به خانههای اهل مدینه سر میزد و عطر میفروخت.[۲۰] امعطیه انصاری نیز به آرایشگری مشغول بود.[۲۱]
حضرت محمد نیز در روزهای عید فطر و قربان به زنان اجازه میداد تا برای فروش اجناسشان و کسب روزی حلال، بساط خود را در کوچه و خیابان پهن کنند.[۲۲] همچنین کارهایی مانند مامایی و تعلیم و تربیت از اموری بود که زنان به آن مشغول بودند و وجود احکام شرعی مربوط به مکاسب زنان در کتب فقهی، از وجود و جواز این مشاغل برای بانوان حکایت دارد.[۲۳]
اشتغال زن در فقه و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
بر اساس فقه اسلامی زن دربارهٔ تأمین مخارج خانه وظیفهای ندارد[۲۴] اما پرداختن زن به فعالیتهای اقتصادی و کسب درآمد نهتنها از نظر شرعی مانعی ندارد، بلکه پسندیده است و در روایات اهلبیت نیز به آن سفارش شده است.[۲۵]
زن در جمهوری اسلامی ایران مانند مردان میتوانند تحت شرایط و قوانینی شاغل باشند.[۲۶] در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بهمنظور حفظ جایگاه و ارزش زن و برهم نخوردن خانواده و همچنین رفاه حال زنان شاغل قوانین و مقرراتی تنظیم شده است؛ مانند اینکه محیط کار زنان باید بهگونهای باشد تا زمینهساز رشد معنوی، علمی و حرفهای آنان باشد، فرصتهای شغلی مناسب در اختیار زنان قرار داده شود و برای مشاغلی چون مامایی اولویت با جذب زنان باشد.[۲۷]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، 1338ش، ذیل واژهٔ اشتغال.
- ↑ قرهباغیان، فرهنگ اقتصاد و بازرگانی، 1373ش، ص225.
- ↑ توسلی، جامعهشناسی کار و شغل، 1375ش، ص11.
- ↑ قدیر، «اشتغال زنان از منظر اسلام و غرب»، 1380ش، ج2، ص3.
- ↑ قدیر، «اشتغال زنان از منظر اسلام و غرب»، 1380ش، ج2، ص3.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، 1390ش، ج19، ص176.
- ↑ خیری، «اشتغال زنان و پیامدهای آن»، بانوان شیعه، 1385ش، ص8.
- ↑ گراگلیا، فمینیسم در آمریکا تا سال 2003، 1385ش، ج2، ص14.
- ↑ پناهی، اشتغال، «آثار تربیتی و روانشناختی»، 1386ش.
- ↑ محمّدی ریشهری، میزان الحکمه، 1386ش، ج11، ص173.
- ↑ محمّدی ریشهری، میزان الحکمه، 1386ش، ج11، ص174.
- ↑ مفید، الإختصاص، 1413ق، ص249.
- ↑ ملکزاده، «نقش اشتغال زنان در توسعه و تعدد نقشها»، 1387ش، ص9.
- ↑ ابن ابیجمهور، عوالی اللالی، 1403ق. ج1، ص222.
- ↑ جوادی آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1383ش، ص297.
- ↑ سورهٔ نساء آیهٔ 32.
- ↑ کلینی، الکافی، 1429ق، ج10، ص533.
- ↑ ابناثیر، اسدالغابه فی معرفه الصحابه، بیتا، ج5، ص461.
- ↑ شیخ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، 1409ق، ج17، ص33.
- ↑ العسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1414ق، ج8، ص154.
- ↑ کلینی، الکافی، 1429ق، ج15، ص367.
- ↑ طوسی، تهذیب الاحکام، 1407ق، ج3، ص287.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1397ش، ص390.
- ↑ قانون مدنی، ماده 1106.
- ↑ حرعاملی، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، 1409ق، ج17، ص236.
- ↑ قانون اساسی، اصل 28، فصل سوم، حقوق ملت.
- ↑ «سیاستهای اشتغال زنان در جمهوری اسلامی ایران»، مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، در وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ تصویب: 20 مرداد 1371ش.
منابع
- قرآن کریم
- ابن ابیجمهور، محمد بن زینالدین، عوالی اللالی، قم، مؤسسه سید الشهداء، ۱۴۰۳ق.
- ابناثیر جزری، علی بن محمد، اسدالغابه فی معرفة الصحابه، بیروت، دارالکتب الاسلامیه، بیتا.
- پناهی، علیاحمد، «اشتغال؛ آثار تربیتی و روانشناختی»، ماهنامه معرفت، شماره ۱۱۹، ۱۳۸۶ش.
- توسلی، غلامعباس، جامعهشناسی کار و شغل، تهران، سمت، ۱۳۷۵ش.
- جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۸۳ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، حرعاملی، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، بهتحقیق مؤسسة آل البیت علیهم السلام، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۹ق.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۸ش.
- «سیاستهای اشتغال زنان در جمهوری اسلامی ایران»، مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، در وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ تصویب: ۲۰ مرداد ۱۳۷۱ش.
- طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، بهتحقیق حسن الموسوی خرسان، تهران، دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- العسقلانی، ابنحجر، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۲۰۰۰م.
- العسقلانی، ابنحجر، الاصابه فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.
- علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، هاجر، چ ششم، ۱۳۹۷ش.
- قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
- قانون مدنی
- قدیر، محسن، «اشتغال زنان از منظر اسلام و غرب»، مجموعه هماندیشی بررسی مسائل و مشکلات زنان، اولویتها و رویکردها، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۰ش.
- قرهباغیان، مرتضی، فرهنگ اقتصاد و بازرگانی، تهران، مؤسسه فرهنگی رسا، ۱۳۷۳ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح دارالحدیث، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۹ق.
- محمّدی ریشهری، محمّد، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
- مطهری، مرتضی، نظری بر نظام اقتصادی اسلام، در مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش.
- مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، بهتحقیق علیاکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، قم، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- ملکزاده، فهیمه، «نقش اشتغال زنان در توسعه و تعدد نقشها»، فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، شماره ۴۹، ۱۳۸۷ش.
زندگی
اشتغال زنان، حضور زنان در بازار کار.
زنان از زمانهای گذشته تا به امروز غیر از خانهداری، در امور مختلف کشاورزی، گلهداری، صنایع دستی و حتی امور نظامی، فعالیت داشتهاند. در دورههایی که خانواده یک واحد اقتصادی نیز بهحساب میآمد، فعالیتهای تولیدی زن که در خانه یا نزدیکی آن انجام میگرفت، جزء امور خانگی محسوب میشد و زن در ازای کار مزدی دریافت نمیکرد. با وقوع انقلاب صنعتی در اروپای غربی و تبدیل کارگاههای خانگی به کارخانهها، فعالیت اقتصادی زنان در مقابل دریافت مزد از خانه بهکارخانه کشیده شد. تغییر کیفیت اشتغال و تبدیل آن به ارزش برای جامعه موجب کشیده شدن زنان به بازار اقتصاد و کار، حتی به قیمت از بین رفتن سلامتی، احساسات و زندگی خانوادگی و فردی شد.
مفهومشناسی اشتغال زنان
شغل یا پیشه، کاری است که در برابر مزد یا حقوق منظمی انجام میشود؛ یعنی فعالیت فرد در یکی از نهادها و سازمانهای دولتی یا خصوصی از طریق گردش سرمایه در بازار بهصورت رسمی یا قراردادی یا پیمانی بهطوری که فرد درآمد ماهیانه دریافت میکند.[۱] اشتغال در لغت بهمعنای «به کاری پرداختن» و «به کاری سرگرم شدن»[۲] و در اصطلاح، به ورود افراد به بازار کار با سطح دستمزد معین گفته میشود[۳] که هرگونه فعالیت فکری یا بدنی را به تولید کالا یا ارائه خدمت، منتهی میسازد.[۴] از این منظر، زنان در طول تاریخ و همپای مردان، دارای اشتغال و فعالیت اقتصادی بودهاند.[۵]
تاریخچه اشتغال زنان
زنان از زمانهای دور تا به امروز علاوه بر خانهداری در فعالیتهای اقتصادی مختلفی مثل کشاورزی، دامداری، صنایعدستی و حتی در جنگ در کنار مردان حضور داشتند. از آنجا که خانه در گذشته خاستگاه تمام امور اجتماعی، اقتصادی و خانوادگی بود و اساساً تفکیکی بین نهاد خانواده و نهاد اقتصاد وجود نداشت، اشتغال و کسب درآمد موضوعیتی نداشت. با وقوع انقلاب صنعتی در اروپا و تبدیل کارگاههای خانگی به کارخانه، جایگزینی نیروی انسانی با ماشین، جداشدن سپهر عمومی و خصوصی، از بین رفتن کارکرد اقتصادی خانواده و افزایش اوقات فراغت زنان و همچنین تغییرات فکریفلسفی و سیاسی در سبک زندگی مدرن بحث حقوق شهروندی، کسب مالکیت و انجام فعالیت اقتصادی اهمیت زیادی پیدا کرد. از طرفی حضور گسترده زنان در سطوح تحصیلی بالاتر، حضور زنان در فعالیتهای تولیدی و ظهور شعارهای برابری جنسیتی و عدالت جنسیتی زمینه را هرچه بیشتر برای اشتغال زنان فراهم کرد.[۶]
اشتغال زنان از همان ابتدا و در عصر ظهور اسلام وجود داشته و مواردی از آن به چشم میخورد. عبدالله بن مسعود که نابینا و ناتوان شده بود همسرش برای تأمین معیشت خانواده، صنایعدستی میساخت و میفروخت. زینب حولاء معروف به عطاره، به خانههای اهلمدینه سر میزد و عطر میفروخت.[۷] امعطیه انصاری نیز به آرایشگری مشغول بود.[۸] حضرت محمد نیز در روزهای عید فطر و قربان به زنان اجازه میداد تا برای فروش اجناسشان و کسب روزی حلال، بساط خود را در کوچه و خیابان پهن کنند.[۹] همچنین کارهایی مانند مامایی، تعلیم و تربیت از اموری بود که زنان به آن مشغول بودند و وجود احکام شرعی مربوط به کار زنان در فقه اسلامی، از وجود و جواز این مشاغل برای بانوان حکایت دارد.[۱۰]
زنان در گذشته، بیشتر در تولید صنایع دستی، محصولات کشاورزی و فرآوردههای دامی، فعال بودند؛ اما به تدریج به مشاغل جدیدی مثل کارگری، کارمندی، معلمی، رانندگی و اخیراً پستهای مهمی مثل نمایندگی مجلس، وزارت و ریاست جمهوری دست یافتند. امروزه، اشتغال زنان، نیازمند فعالیت منظم در خارج از خانه و در ساعات معین است. تحولات روزافزون اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در دورهٔ معاصر، اشتغال زنان را با مسائلی نوپدید روبرو کرده است.[۱۱]
دیدگاهها در مورد اشتغال زنان
برخی اندیشمندان، اختلاف دیدگاهها دربارهٔ اشتغال زنان را بهدلیل توجه به پیامدهای مثبت و منفی رویآوری زنان به کار در خارج از خانه دانستهاند.[۱۲]
- مدافعان پردهنشینی: این دیدگاه با تأکید بر تفاوتهای بیولوژیک، زنان را موجوداتی ضعیف میداند و حتی گاهی در انسان بودن آنان خدشه وارد میسازد و نه تنها اشتغال، بلکه هر نوع فعالیت عمومی آنان را منع میکند.
- روشنفکران رادیکال: طرفداران این دیدگاه خواهان حضور بیقید و شرط زنان در تمام سطوح اجتماعی، سیاسی و حکومتی بوده، مرد را عامل بدبختی و زن را جنس برتر میدانند.
- دیدگاه واقعگرا: بر مشارکت زنان در زمینههای مختلف اجتماعی و سیاسی، با اعمال برخی محدودیتها[۱۳] و حفظ کرامت زن و متناسب با توانمندیهای آنان، میپذیرد.[۱۴] اندیشمندان مسلمان هرگونه مانعتراشی عقلی، دینی و عرفی در راه اشتغال زنان را نفی کرده و بر این باور هستند که اگر اداره جامعه بر بنیان حیا و پاکی استوار باشد، حضور زنان در عرصهٔ اجتماعی بسیار سودمند است.[۱۵]
اشتغال بهمثابه حق و نه تکلیف
توجه آموزههای اسلام به ویژگیهای شخصیتی زن و تفاوتهای زیستی، رفتاری و اقتصادی زنان موجب شده است که با وجود پذیرش حق زنان برای اشتغال در حوزههای متناسب با جنس زن، فعالیت اقتصادی بهعنوان یک تکلیف بر زنان تحمیل نشده است. در قرآن کریم آشکارا به مالکیت زنان بر مالی که آن را کسب کردهاند اشاره شده است.[۱۶] پیامبر اسلام برای زنان سرپرست خانوار ارزش فراوانی قائل بود و کار آنها را معادل دو ثواب میدانست.[۱۷] اسلام با اشتغال زنان در صورت رعایت اصول و شرایطی که برای آن مقرر شده و همچنین رعایت منزلت مادری، مخالف نیست، اما در تعارض میان کار زنان و ارزشهای مهم و بنیادیتر، نگاه اسلام به کار زنان متفاوت است. بر اساس قاعده تزاحم، ارزشها و نهادهایی مثل خانواده که در اسلام دارای اهمیت بنیادیناند، صیانت میشوند و حفظ آنها در درجه اول اهمیت قرار دارد.[۱۸] ادیان و مذاهب مختلف میان مرد و زن تفاوت قایل شدهاند. این تفاوت در اسلام، یهود و زرتشت دیده میشود. شریعت اسلام کارهای بیرونی را به عهده مرد گذاشته و تلاش مرد را برای تأمین هزینهها نه تنها مطلوب، بلکه واجب دانسته است.[۱۹]
اشتغال زنان از منظر فقه
اشتغال در اسلام بخشی از نظام کلی اجتماعی است که در کنار آن، باید اهداف معنوی، اخلاقی و دینی فرد و جامعه در مسیر تعالی و کمال تأمین گردد. فقه اسلامی ضوابط و معیارهایی کلی را برای اشتغال بیان کرده است.[۲۰] بر اساس فقه اسلامی زن دربارهٔ تأمین مخارج خانه وظیفهای ندارد،[۲۱] اما پرداختن زن به فعالیتهای اقتصادی و کسب درآمد نهتنها از نظر شرعی مانعی ندارد، بلکه پسندیده است و در روایات اهلبیت نیز به آن سفارش شده است.[۲۲]
آمار اشتغال زنان در ایران
در ایران بخش خدمات با جذب ۶۱٫۳درصد از زنان شاغل، مهمترین بخش کاری برای بانوان محسوب میشود. در مقابل، سهم بخش صنعت ۲۵٫۵درصد و بخش کشاورزی ۱۳٫۱درصد است.[۲۳] زنان همچنین در مشاغل دولتی حضور چشمگیری دارند؛ ۶۴درصد از فرهنگیان[۲۴] و ۷۰درصد از پرستاران کشور را بانوان تشکیل میدهند[۲۵] و سهم آنان از کل کارمندان ۴۵درصد گزارش شده است.[۲۶] همچنین، طبق اظهارات وزیر بهداشت در سال ۱۴۰۱ش، ۶۶ هزار پزشک زن در ایران مشغول طبابت بودند که ۹ هزار و ۳۴۰ نفر از آنان از اعضای هیئت علمی دانشگاههای علوم پزشکی کشور هستند.[۲۷] علیرغم این مشارکت، ۷۵درصد از زنان شاغل، در بخش خصوصی فعالیت میکنند که کمتر از یک سوم آنها تحت پوشش بیمه رسمی قرار دارند.[۲۸] آمارهای پراکنده در مورد کارآفرینی زنان نیز نشاندهنده روند رو به رشد آن است. سهم زنان از کل مجوزهای صادر شده توسط مرکز تجارت الکترونیکی از ۱۴درصد در سال ۱۴۰۰ش به ۱۹درصد در سال ۱۴۰۲ش افزایش یافته است. همچنین ۲۲درصد از متقاضیان دریافت اینماد را در سال ۱۴۰۲ش زنان تشکیل دادهاند.[۲۹]
یکی از جدیترین چالشهای ملی، کمبود متخصصان زن در حوزه سلامت است. ۹۱ شهرستان کشور فاقد متخصص زنان و زایمان هستند که زنان را مجبور میکند برای معاینات ساده نیز به شهرهای دیگر سفر کنند.[۳۰] این کمبود در استانهایی مانند سیستان و بلوچستان حادتر است؛ جایی که علاوه بر کمبود کلی پزشک زن، فقدان متخصص زن در حوزههای سونوگرافی و رادیولوژی نیز مشاهده میشود.[۳۱]
آمار اشتغال زنان در خردهفرهنگهای مختلف ایرانی
توزیع اشتغال زنان در بخشها بهصورت منطقهای متفاوت است. گزارشهای مرکز آمار ایران نشان میدهد در زمستان ۱۴۰۲ش، ۴۹درصد از زنان شاغل در استان سیستان و بلوچستان در بخش صنعت فعالیت داشتهاند. این نرخ، بالاترین سهم اشتغال زنان در بخش صنعت در سراسر کشور است و این استان را در رتبه اول قرار داده است. دلایل آمار بالای اشتغال، استفاده گسترده از نیروی کار خانوار و فامیلی در کنار مردان و رونق فعالیتهای سنتی و خانگی مانند سوزندوزی، گلیمبافی و فرشبافی که از نظر آماری و طبقهبندی، در زمره فعالیتهای صنعتی قرار میگیرند. استان آذربایجان شرقی با ۴۲٫۱درصد، پس از سیستان و بلوچستان، در جایگاه دوم قرار گرفته است. استانهای ایلام و لرستان با سهم کمتر از ۱۰درصد، پایینترین میزان اشتغال زنان در بخش صنعت را داشتهاند.[۳۲]
طبق بررسی آمارهای نیروی کار در پاییز ۱۴۰۳ش، بیشترین سهم زنان شاغلی که بیش از ۴۹ ساعت در هفته کار میکنند، در استان البرز با ۲۶٫۸درصد ثبت شده است. در مقابل، استان کردستان دارای کمترین سهم از این گروه یعنی ۳٫۵درصد از زنان شاغل با ساعات کار بسیار طولانی است. استان قم با ۲۰٫۷ درصد، تهران با ۱۹٫۱درصد، خراسان رضوی با ۱۳٫۱درصد، آذربایجان شرقی با ۱۱درصد و اصفهان با ۸٫۴درصد در رتبههای بعدی پس از البرز قرار میگیرند.[۳۳]
همچنین بر اساس گزارش مرکز آمار ایران از وضعیت بازار کار در تابستان ۱۴۰۳ش، استان زنجان با نرخ ۲۵٫۶درصد، بالاترین نرخ مشارکت اقتصادی زنان را در میان استانها به خود اختصاص داده است. علاوه بر زنجان، استانهای اردبیل ۲۲٫۱درصد، یزد ۲۰٫۶درصد و خراسان شمالی ۲۰٫۲ درصد نیز نرخ مشارکتی به نسبت بالا داشتهاند. استان کهگیلویه و بویراحمد با نرخ ۸٫۳درصد، کمترین نرخ مشارکت اقتصادی زنان را ثبت کرده است. در سه استان کهگیلویه و بویراحمد، فارس و مرکزی، نرخ مشارکت زنان کمتر از ۱۰درصد بوده است.[۳۴]
قوانین جمهوری اسلامی ایران در مورد اشتغال زنان
قوانین جمهوری اسلامی ایران، اشتغال زنان را با رعایت شرایطی به رسمیت شناخته است. اصل ۲۰، ۲۱ و ۲۸ قانون اساسی نیز به عدم مخالفت شغل با احکام، موازین اسلامی، مصالح عمومی و حقوق دیگران اشاره کرده و ماده ۹۷۵ قانون مدنی و ماده ۶ قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی نیز به عدم مغایرت شغل با نظم عمومی و اخلاق حسنه پرداخته و محدودیتهای عمومی اشتغال زنان را بیان میدارد. همچنین قانون برای اشتغال زنان بهطور خاص محدودیتهایی را پیشبینی کرده از جمله:
پیامدهای اشتغال زنان
برای فعالیت اقتصادی زنان در جامعه، به آثار مثبتی مانند استقلال مالی، افزایش میزان درآمد خانواده، رفاه مالی و تأمین خدمات ویژهٔ زنان،[۱۲] احساس رضایتمندی و افزایش اعتماد به نفس، افزایش سطح آگاهی اجتماعی، تجربه، بر خورداری از پویایی،[۳۶] کمک به اقتصاد خانواده، شکوفایی استعدادهای زنان در عرصههای مختلف اشاره شده است.[۳۷]
در مقابل برای اشتغال زنان پیامدهای منفی متنوعی نیز مانند کمتوجهی به رابطه همسری،[۳۸] سست شدن کانون خانواده و سردی روابط زوجین،[۳۹] محرومیت فرزندان از نظارت و حمایت مادر[۴۰] فشار مضاعف به زنان، افزایش بیکاری مردان، کاهش میل به فرزندآوری،[۴۱] کاهش نرخ موالید،[۴۲] وابستگی به صاحب کار و افزایش انتظارات مالی ذکر شده است. این پیامدها خاستگاه مشاجرات خانوادگی، آسیبهای روحی و جسمی زن، سردی روابط عاطفی زوجین، افزایش آمار طلاق و شانه خالی کردن از فرزندپروری بوده است.[۴۳]
بهطور کلی باز گذاشتن میدان برای بروز تواناییها و شکوفایی استعدادهای زنان با حفظ شخصیت و کرامت انسانی آنان و حفظ مصالح خانوادگی، ارزش بسیار دارد. اگر مشارکت زنان در محیط کار با سیاستهای درستی همراه شود، کشور دچار کاهش زاد و ولد و پیری جمعیت نخواهد شد؛ بنابراین، دولتها باید برای بهرهگیری کامل از استعدادها و تواناییهای سرشار زنان، ضمن برداشتن موانع موجود بر سر راه مشارکت زنان، مادران و همسران شاغل و موفق را در جامعه و در کنار مردان به کار گیرند. تدوین طرح جامع اشتغال زنان در نظام جمهوری اسلامی که با توجه همزمان به شرایط کنونی و آینده جامعه، ویژگیها و کارآمدیهای زنان، آموزههای دینی و اهداف انقلاب اسلامی، قابل دفاع باشد، ضرورتی اجتنابناپذیر است.[۴۴]
پانویس
- ↑ تقوی و محمدی، بررسی تأثیر اشتغال خارج از خانه زنان بر روابط خانوادگی، 1393ش، ص 2.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، 1338ش، ذیل واژهٔ اشتغال.
- ↑ قرهباغیان، فرهنگ اقتصاد و بازرگانی، 1373ش، ص225.
- ↑ توسلی، جامعهشناسی کار و شغل، 1375ش، ص11.
- ↑ قدیر، «اشتغال زنان از منظر اسلام و غرب»، 1380ش، ج2، ص3.
- ↑ جارالهی، «عذرا،تاریخچه اشتغال زن در ایران»، 1372ش، ص250
- ↑ العسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1414ق، ج8، ص154.
- ↑ کلینی، الکافی، 1429ق، ج15، ص367.
- ↑ طوسی، تهذیب الاحکام، 1407ق، ج3، ص287.
- ↑ علاسوند، زن در اسلام، 1397ش، ص390.
- ↑ قدیر، «اشتغال زنان از منظر اسلام و غرب»، 1380ش، ج2، ص3.
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ خیری، «اشتغال زنان و پیامدهای آن»، بانوان شیعه، 1385ش، ص8.
- ↑ خیری، یوسف، «اشتغال زنان و پیامدهای آن»، 1385ش.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، 1390ش، ج19، ص176.
- ↑ جوادی آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1383ش، ص297.
- ↑ سورهٔ نساء آیهٔ 32.
- ↑ ابناثیر، اسدالغابه فی معرفه الصحابه، بیتا، ج5، ص461.
- ↑ دیواندری و پور عبدالله، پیشرفت فرهنگی و آسیبشناسی اشتغال زنان، 1395، ص 91
- ↑ خیری، یوسف، اشتغال زنان و پیامدهای آن، 1385ش.
- ↑ دیواندری و پور عبدالله، پیشرفت فرهنگی و آسیبشناسی اشتغال زنان، 1395، ص 99
- ↑ قانون مدنی، ماده 1106.
- ↑ حرعاملی، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، 1409ق، ج17، ص236.
- ↑ «چند درصد شاغلان کشور زن هستند؟+ نمودار»، اقتصادنیوز.
- ↑ «64درصد از جامعه فرهنگیان را بانوان تشکیل میدهند»، وبسایت خبربان.
- ↑ «۷۰درصد پرستاران کشور زن هستند»، مشرقنیوز.
- ↑ «۴۵درصد کارمندان زن هستند»، وبسایت دنیای اقتصاد.
- ↑ «وجود ۶۶ هزار پزشک زن در کشور/ بیش از ۹ هزار استاد پزشکی، زن هستند»، مشرقنیوز.
- ↑ «اشتغال زنان یک پنجم مردان است؛ ۷۵ درصد فعالیت زنان در بخش خصوصی»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «نگاهی به کارآفرینی زنان در ایران و خاورمیانه؛ جسارت و نوآوری زیر سقف شیشهای»، وبسایت پیوست.
- ↑ «۹۱ شهرستان بدون متخصص زنان و زایمان/ پیدا و پنهان مشکلات زنانه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «لغو تعهد ۸۰۰ پزشک زن با اجرای یک قانون!/ یک پزشک سهم 18 هزار نفر جمعیت تلنگ»، وبسایت عصرهامون.
- ↑ هاشمیزاده، «معمای اشتغال زنان در «سیستان و بلوچستان»»، وبسایت اکوایران.
- ↑ ابرقویی، «نقشه اشتغال زنان در ایران؛ پرکارترین زنان ایران در کدام استان هستند؟»، وبسایت اکو ایران.
- ↑ «وضعیت قرمز زنان در بازار کار 3 استان»، وبسایت اکو ایران.
- ↑ دیواندری و پور عبدالله، پیشرفت فرهنگی و آسیبشناسی اشتغال زنان، 1395، ص 99.
- ↑ دیواندری و پور عبدالله، پیشرفت فرهنگی و آسیبشناسی اشتغال زنان، 1395، ص 100
- ↑ خیری، یوسف، اشتغال زنان و پیامدهای آن، 1385.
- ↑ زیبایی نژاد، محمدرضا، تأثیر اشتغال زنان بر روابط خانواده، دبیرخانه کرسیهای نظریهپردازی و آزاداندیشی حوزه اصفهان
- ↑ دیواندری و پور عبدالله، پیشرفت فرهنگی و آسیبشناسی اشتغال زنان، 1395، ص 101
- ↑ گاردنر، جنگ علیه خانواده، 1396، ص 224
- ↑ خیری، یوسف، اشتغال زنان و پیامدهای آن، 1385.
- ↑ فرهادیان، اثرات و پیامدهای منفی اشتغال زنان، 1389ش.
- ↑ گراگلیا، فمینیسم در آمریکا تا سال 2003، 1385ش، ج2، ص14.
- ↑ دیواندری و پور عبدالله، پیشرفت فرهنگی و آسیبشناسی اشتغال زنان، 1395، ص 109
منابع
قرآن کریم.
- ابرقویی، حسامالدین، «نقشه اشتغال زنان در ایران؛ پرکارترین زنان ایران در کدام استان هستند؟»، وبسایت اکو ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۳ش.
- ابن ابیجمهور، محمد بن زینالدین، عوالی اللالی، قم، مؤسسه سید الشهداء، ۱۴۰۳ق.
- ابناثیر جزری، علی بن محمد، اسدالغابه فی معرفة الصحابه، بیروت، دارالکتب الاسلامیه، بیتا.
- «اشتغال زنان یک پنجم مردان است؛ ۷۵ درصد فعالیت زنان در بخش خصوصی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۴۰۴ش.
- العسقلانی، ابنحجر، الاصابه فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.
- العسقلانی، ابنحجر، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۲۰۰۰م.
- پناهی، علیاحمد، «اشتغال؛ آثار تربیتی و روانشناختی»، ماهنامه معرفت، شماره ۱۱۹، ۱۳۸۶ش.
- تقوی، نعمتالله، محمدی، قادر، «بررسی تأثیر اشتغال خارج از خانه زنان بر روابط خانوادگی (مقاله پژوهشی دانشگاه آزاد)»، مطالعات علوم اجتماعی ایران، سال یازدهم، شماره ۳ (پیاپی ۴۲)، پاییز ۱۳۹۳ش.
- توسلی، غلامعباس، جامعهشناسی کار و شغل، تهران، سمت، ۱۳۷۵ش.
- جارالهی، عذرا، «تاریخچه اشتغال زن در ایران»، فصلنامه علوم اجتماعی، ۲(۳٫۴)، ۱۳۷۲ش.
- جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۸۳ش.
- «چند درصد شاغلان کشور زن هستند؟ + نمودار»، اقتصادنیوز، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۳ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، بهتحقیق مؤسسة آل البیت علیهم السلام، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۹ق.
- خیری، یوسف، بانوان شیعه، شماره ۹، ۱۳۸۵.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۸ش.
- دیواندری، تکتم؛ پور عبدالله، کبری، «پیشرفت فرهنگی و آسیبشناسی اشتغال زنان»، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش.
- زیبایی نژاد، محمدرضا، تأثیر اشتغال زنان بر روابط خانواده، نشست آزاداندیشی، برگزار کننده: مدرسه علمیه فاطمیه اندان و الزهرا (س) خمینی شهر، ۱۳۹۷ش.
- «سیاستهای اشتغال زنان در جمهوری اسلامی ایران»، مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، در وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ تصویب: ۲۰ مرداد ۱۳۷۱ش.
- طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، بهتحقیق حسن الموسوی خرسان، تهران، دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، هاجر، چ ششم، ۱۳۹۷ش.
- فرهادیان، فاطمه، «اثرات و پیامدهای منفی اشتغال زنان»، پیام زن، شماره ۲۱۸، اردیبهشت ۱۳۸۹ش.
- قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مصوب ۱۳۵۸/۱/۱۰ش.
- قانون مدنی، مصوب ۱۳۰۷/۲/۱۸ش.
- قانون آئین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی)، مصوب ۱۳۷۹/۱/۲۱ش.
- قدیر، محسن، «اشتغال زنان از منظر اسلام و غرب»، مجموعه هماندیشی بررسی مسائل و مشکلات زنان، اولویتها و رویکردها، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۰ش.
- قرهباغیان، مرتضی، فرهنگ اقتصاد و بازرگانی، تهران، مؤسسه فرهنگی رسا، ۱۳۷۳ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح دارالحدیث، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۹ق.
- گاردنر، ویلیام، جنگ علیه خانواده، ترجمه معصومه محمدی، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۹۶ش.
- «لغو تعهد ۸۰۰ پزشک زن با اجرای یک قانون!/ یک پزشک سهم ۱۸ هزار نفر جمعیت تلنگ»، وبسایت عصرهامون، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
- محمّدی ریشهری، محمّد، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
- مطهری، مرتضی، «نظری بر نظام اقتصادی اسلام»، در مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش.
- مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، بهتحقیق علیاکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، قم، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- ملکزاده، فهیمه، «نقش اشتغال زنان در توسعه و تعدد نقشها»، فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، شماره ۴۹، ۱۳۸۷ش.
- «نگاهی به کارآفرینی زنان در ایران و خاورمیانه؛ جسارت و نوآوری زیر سقف شیشهای»، وبسایت پیوست، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۴۰۳ش.
- «وجود ۶۶ هزار پزشک زن در کشور/ بیش از ۹ هزار استاد پزشکی، زن هستند»، مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۱ش.
- «وضعیت قرمز زنان در بازار کار ۳ استان»، وبسایت اکو ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۳ش.
- هاشمیزاده، فخرالسادات، «معمای اشتغال زنان در «سیستان و بلوچستان»»، وبسایت اکوایران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- «۶۴درصد از جامعه فرهنگیان را بانوان تشکیل میدهند»، وبسایت خبربان، تاریخ درج مطلب: ۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «۷۰درصد پرستاران کشور زن هستند»، مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۲ش.
- «۹۱ شهرستان بدون متخصص زنان و زایمان/ پیدا و پنهان مشکلات زنانه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۴۰۲ش.