پاسارگاد

پاسارگاد، اولین پایتخت هخامنشیان به قدمت ۲۵۰۰ سال و دارای آثار تاریخی فراوان.

مقبره کوروش در مجموعه پاسارگاد

مقبره کوروش در مجموعه پاسارگاد

پاسارگاد، مجموعه‌ای تاریخی است که شکوه معماری ایران باستان و کمال هنرمندان ایرانی را در پیکرتراشی، رنگ‌آمیزی و شبیه‌سازی بازنمایی می‌کند. این بنا، الگوی ساخت تخت جمشید بوده و شاهد نبوغ تمدن ایرانیان است. مجموعه پاسارگاد شامل آرامگاه کوروش کبیر، باغ پادشاهی، کاخ دروازه، پل، کاخ بارعام، کاخ اختصاصی، دو کوشک، آب‌نماهای باغ شاهی، آرامگاه کمبوجیه، ساختارهای دفاعی تل تخت، کاروانسرای مظفری، محوطهٔ مقدس و تنگه بلاغی است.

نام‌گذاری پاسارگاد

برخی، پاسارگاد را تغییر یافتهٔ «پارسه‌گراد» به‌معنی «شهر پارس» دانسته‌اند؛ اما برخی دیگر، واژهٔ پاسارگاد را برگرفته از نام قبیلهٔ پادشاهان پارسی و به‌معنای «آنها که گُرز گران می‌کشند» دانسته‌اند. تاریخ‌نگاران، هخامنشیان را متعلق به این قوم می‌دانند. این واژه در اسناد تاریخی به‌صورت «پاسارگد» گفته شده و به‌معنای اردوگاه پارس‌ها ذکر شده است. این منطقه در گذشته به نام «دشت مرغاب» نیز شناخته می‌شد.

پیشینه پاسارگاد

قلمرو پارس، موطن هخامنشیان بود. سلسلهٔ پارس، با رهبری کوروش دوم در ۵۵۰ پیش از میلاد، بر مادها پیروز شد. مطابق رسوم معمول آن دوره، کوروش دوم منطقهٔ پاسارگاد را به‌عنوان پایتخت انتخاب کرد. سال‌ها بعد، داریوش پادشاه هخامنش، شهر پارسه را به فاصلهٔ ۷۰ کیلومتر در جنوب پاسارگاد، بنا کرد و نام پرسپولیس به آن دادند. پاسارگاد تا هنگامی‌که اسکندر مقدونی در ۳۳۰ پیش از میلاد امپراتوری هخامنشی را سرنگون کند، مرکز مهم پادشاهی باقی مانده بود.

به گزارش باستان‌شناسان، اسکندر برای آرامگاه کوروش حرمت قائل شد و آن را بازسازی کرد. از قرن هفت هجری، آرامگاه کوروش، آرامگاه مادر سلیمان نام گرفت و به مکانی زیارتی مبدل شد. در قرن دهم هجری، مسجدی کوچک در جوار آن ساخته شد که تا قرن چهارده استفاده می‌شد. این محل از سوی مسافرین در طول قرن‌ها بازدید می‌شد و همین امر موجب شد به‌تدریج بخش‌های مختلف آن نابود شود.

موقعیت پاسارگاد

پاسارگاد، در شمال استان فارس و به فاصلهٔ ۱۲۰ کیلومتر از شهر شیراز قرار دارد. این منطقه دارای آب‌وهوای معتدل و زمستان سرد است.

معماری پاسارگاد

معماری منحصربه‌فرد مجموعهٔ پاسارگاد، در جهان زبانزد است. اسناد تاریخی نشان می‌دهد هدف کوروش از ساخت این بنا نظارت بر باغ‌ها و مناطق سرسبز پیرامون آن بوده است. استفاده از زیباترین سنگ‌های تزیینی مانند سنگ مرمر و کبود و سنگ‌های سیاه، علاوه‌بر خشت و چوب، دقت بالا در سنگ‌تراشی و طراحی نقشهٔ آن، دقت سازنده را نشان می‌دهد. کاربرد چوب در ساختمان‌سازی آن دوره رایج بود و تمام ستون‌ها و سقف بناها از الوارهای تنومند ساخته شده‌اند.

نمادهای فرهنگ ایرانی در پاسارگاد

پاسارگاد، محل تاج‌گذاری شاهان هخامنشی و مرکز پرورش علم و محل گردهمایی و پرورش دستوران، روحانیون و مغ‌ها بود. قصر و باغ و آثار باستانی پاسارگاد نمونهٔ بی‌نظیری از اولین دورهٔ شکوفایی هنر و معماری هخامنشی و شاهدی قوی بر تمدن ایرانی است.

این مجموعه با معماری بی‌بدیل و تمام‌سنگی که دارد، نشان‌دهندهٔ نبوغ تمدنی ایرانیان در دوران باستان است که صنعت دست و قدرت سنگ را در هم آمیخته و سازه‌ای بی‌نظیر خلق کرده است. کارشناسان معتقدند مجموعهٔ پاسارگاد، از بهترین مصادیق هنر ایران باستان است و برخلاف سایر آثار باستانی، متأثر از دیگر تمدن‌ها نبوده و ویژگی اصالت، آن را از سایر هنرهای شرق متمایز می‌کند و چارچوب منسجمی از معماری را عرضه کرده است.

آثار فرهنگی و بناهای تاریخی پاسارگاد

آبراهه‌های باغ شاهی

آبراهه‌های مشخص باغ شاهی بیشتر از ۱۱۰۰ متر طول دارند. این آبراهه‌ها موقعیت مکانی گذرگاه‌ها، درختان و چمنزارهای باغ را نشان می‌دهند. آب باغ شاهی از طریق انشعابات رودخانه پلوار تأمین می‌شد. آبراهه‌های مذکور علاوه‌بر زیبایی بصری که داشتند آبیاری باغ را نیز انجام داده و شامل دو بخش جوی‌ها و حوضچه‌ها بودند.

در هر ۵/۹ تا ۵/۱۳ متر جوی، یک حوضچه وجود دارد تا اول، کار تقسیم آب و سپس کاهش سرعت آب در مسیر جوی‌ها انجام شود. دهانهٔ داخلی حوضچه‌ها ۸۷ در ۸۷ سانتی‌متر و عمق آنها ۵۲ سانتی‌متر است. این ابعاد در جوی‌های سنگی ۲۵ سانتی‌متر و لبهٔ حوضچه‌ها و جوی‌ها ۱۵ تا ۱۶ سانتی‌متر است.

آرامگاه کوروش

آرامگاه کوروش تنها بنای مجموعهٔ پاسارگاد است که تاریخ‌نگاران و سیاحان آن را توصیف کرده‌اند. به گفتهٔ آنها، قسمت پایین آرامگاه، بزرگ و جادار بود. در قسمت بالا اتاقی وجود داشت دارای تخت طلا و میزی که روی آن فنجان‌ها و ظروف آیینی قرار داده شده بود. تابوت زرینی هم وجود داشت که جسد کوروش را در آن جای داده بودند. این بنا با ارتفاع ۱۱ متر ساخته‌شده از تخته‌سنگ‌هایی تراش‌خورده بود که بی‌هیچ ملاتی کنارهم چیده شده بودند. این سنگ‌ها با بست‌های آهنی و سرب به یکدیگر وصل شده و در جای خود محکم شده بودند. طراحی آرامگاه، یادآور نیایش‌گاه‌های باستانی ایران؛ اما با طراحی ممتاز و بی‌نظیر است.

سنگ‌نگارهٔ انسان بال‌دار

سنگ‌نگاره انسان بالدار در پاسارگاد -کوروش با تاج هم‌هم

نقاشی از سنگ‌نگاره انسان بالدار در پاسارگاد که کوروش را با تاج هم‌هم نمایش می‌دهد.

سنگ‌نگارهٔ انسان بال‌دار، زیباترین نقش در بناهای پاسارگاد است که سالم مانده است. این سنگ‌نگاره گویای مفاهیم عمیق اندیشهٔ والای انسانی کوروش کبیر است: مردی با ریش انبوه و کوتاه، ردایی بلند و نیز تاجی بر سر؛ چهار بال او را دربرگرفته‌اند و رو به‌سوی مرکز کاخ دارد؛ تاجی زیبا بر بلندای این سنگ‌نگاره چشم‌نوازی می‌کند و روی شاخهای بلند و پیچ‌خوردهٔ یک قوچ حبشی جای گرفته است؛ دو مار کبرا که پشت به هم کرده‌اند و بر سر هر کدام یک گوی که نماد خورشید است تاج را در میان گرفته‌اند.

سه‌دسته گل نی، قسمت اصلی تاج را بر فراز خود دارند و با پرهای شترمرغ احاطه شده‌اند و در انتهای این سه‌دسته گل، سه گوی بزرگ خورشید قرار دارند؛ بال‌های دو سوی مرد، دو بال به‌سوی آسمان و دو بال به‌سوی زمین گسترده شده‌اند. ردای بلندی با حاشیه‌های مزیّن به گل، سرتاسر مرد را پوشانده است؛ یک دست مرد به سمت جلو و دیگری در امتداد بال به سمت بالا است و پاهای مرد عریان هستند. این سنگ‌نگاره با تلفیق نمادهای هنر و فرهنگ ملل مختلف، بیان‌گرنوعی اتحاد و دوستی بین مردمان مختلف با اندیشهٔ برابری انسانها در هر رنگ، نژاد و زبان است. بالای نقش برجستهٔ آن تا ۱۲۴۳ش، سنگ‌نبشته‌های میخی سه‌زبانه وجود داشت با مضمون «من کوروش، شاه هخامنشی‌ام».

کوشک‌ها

کوشک‌ها در باغ شاهی، مکمل آب‌نماها بودند که امروزه، بقایای اندکی از آنها در محدودهٔ شرق و جنوب باغ مرکزی باقی مانده است. این دو کوشک دارای ساختار ساده و خلاصه‌ای از نقشهٔ کاخ‌های پاسارگاد و به‌نوعی، مرکز ثقل این محوطه و طرحی دقیق از چشم‌انداز و ترکیب معماری با طبیعت هستند.

کاخ دروازه

کاخ دروازه با وسعت ۷۲۶ مترمربع در شرق مجموعهٔ پاسارگاد قرار دارد. این کاخ، تالاری به وسعت ۶۸۶ مترمربع دارد و سقف آن را هشت ستون سنگی با ارتفاع ۱۶ متر تشکیل می‌دهند. این تالار، دو درگاه اصلی در شمال غربی و جنوب شرقی و دو درگاه فرعی در شمال شرقی و جنوب غربی دارد. دورتادور کاخ را دیواری بلند از جنس کاهگل احاطه کرده و دو اتاق در نزدیکی درگاه‌های شمال شرقی و جنوب غربی برای نگهبانان ساخته شده است. ارتفاع درگاه‌ها ۹ متر بود و هم‌اکنون فقط یکی از جرزهای درگاه شمالی به‌جا مانده است. روی این جرز، نقش انسانی با چهار بال در حال نیایش، حجاری شده است. این نقش، تنها سنگ نگاره است که در بناهای پاسارگاد تاحدی سالم مانده است. این کاخ، دروازهٔ ورود به مجموعهٔ پاسارگاد بود که شباهت بسیار با کاخ دروازهٔ ملت‌های تخت جمشید دارد.

پل

حوالی ۱۵۰ متر از غرب کاخ دروازه، آثاری از یک پل سنگی در ۱۳۴۲ش کشف شد که نشان می‌دهد این پل بر روی آبراهه‌ای از رود پلوار ایجاد شده بود. سازهٔ کشف‌شده دارای دو دیوار جانبی از جنس سنگ آهک و پنج ردیف سه‌ستونی در میان آن‌ها است. پل اصلی مربع شکل است با ۹۵/۱۵سانتی‌متر عرض و ۶۵ سانتی‌متر طول، که ارتفاع ستون‌های آن بیش از ۲ متر بود.

کاخ اختصاصی

این کاخ به فاصلهٔ ۱۳۰۰ متر از شمال شرق آرامگاه کوروش واقع شده و با وسعتی بالغ بر ۳۱۹۲ مترمربع، متشکل از یک تالار مرکزی و دو ایوان شرقی و غربی است. در گوشه‌های شمال و جنوب ایوان غربی کاخ، دو اتاق وجود داشت که آثار اندکی از آنها باقی مانده است. ساختار معماری بنا بیان می‌کند که کاربری این کاخ، اقامت‌گاه و منزل مسکونی کوروش کبیر بود. نقوش برجستهٔ حک‌شده روی درگاه‌های کاخ، تصویر شاه به‌همراه چتردار یا غلام او است که هیکل شاه را بزرگتر نشان می‌دهد. شاه ردای بلند چین‌دار هخامنشی با دکمه‌های طلایی به تن دارد.

سنگهایی که در ساخت کاخ استفاده شده‌اند سه نوع سنگ سفید مرمرنما، سنگ آهک سیاه و سنگ ماسهٔ کبودرنگ هستند. عناصر معماری و تزئینی این بنا، ساده اما چشم‌نواز و آرام هستند. سمت جنوبی کاخ، جرز سنگی دیده می‌شود که دیوارهای خشتی بنا در سوراخ آن چفت می‌شد تا استحکام بنا را زیاد کند. بر بلندای این جرز و سمت شمالی آن، سنگ‌نبشته‌ای با خط میخی و سه زبان فارسی باستان، عیلامی و بابلی وجود دارد که شاه، خود را معرفی می‌کند: «من کوروش، شاه هخامنشی‌ام».

کاخ بارعام

کاخ بارعام یا کاخ پذیرایی کوروش، به وسعت ۲۴۷۲ مترمربع در بخش شمال غربی ـ جنوب شرقی قرار دارد. این کاخ دارای یک تالار وسیع مرکزی با هشت ستون و وسعت ۷۰۵ مترمربع است. چهار ایوان در چهار سوی کاخ با ستون‌هایی کوچکتر و دو اتاق، از دیگر بخش‌های اصلی این کاخ هستند. از هشت ستون کاخ، فقط یک ستون به ارتفاع فعلی۱۰/۱۳ متر باقی است. در این کاخ قسمت‌هایی از سه جرز سنگی باقی مانده که بر روی جرز جنوبی، حکاکی سنگ‌نبشتهٔ میخی به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی متن زیر نوشته شده است: «من کوروش، شاه هخامنشی‌ام». کاخ بارعام کوروش، محلی بود که به مثابهٔ اولین مقر سازمان ملل محسوب می‌شد که در ۲۵ قرن پیش اندیشه‌های متعالی انسانی، حقوق بشر و آزادی و برابری انسان‌ها در آن عرضه می‌شد و به جهان آن روزگار نشر می‌یافت.

باغ شاهی

پردیس پاسارگاد یا باغ شاهی، طرح باغی ایرانی در دل فلات بود که ابتکار عمل در باغ‌های سلطنتی ایران و هند محسوب می‌شد. آب‌یاری این باغ به شیوهٔ آب‌نما و جریان آب در جوی‌های سنگی بود. در دو طرف باغ، دو کوشک به‌منظور استراحت و تماشای منظرهٔ چشم‌گیر باغ ساخته شده بود. تمام کاخ‌ها داخل این پردیس بودند و گرداگرد هر کاخ، فضایی سبز و آرام‌بخش ایجاد شده بود. تا به امروز، ۱۱۰۰ متر آب‌نمای باغ شاهی از دل خاک خارج شده‌اند. مجموعهٔ باغ شاهی حاوی سه قسمت بود: آبراهه‌های باغ شاهی، کوشک‌ها و پل.

برج سنگی

برج سنگی یا آرامگاه کمبوجیه، بنایی چهارگوش و به شکل برج است که در حال‌حاضر فقط یک دیواره از آن برجا مانده است. ارتفاع این برج ۱۴ متر و قاعدهٔ آن ۲۳/۷ * ۲۷/۷ متر است که روی سکویی با سه پله جای دارد. این بنا از منظر صنعت معماری و هنری از شاهکارهای مهندسی و هنر دوران هخامنشی است. سنگ‌های آن از جنس سنگ سفید مرمر معادن کوه سیوند هستند. کمی هم سنگ سیاه آهک در پنجره‌های کور بنا به کار رفته است. طراحی و معماری این برج گویای کارکرد آیینی است؛ به‌طوری‌که کارشناسان معتقدند بنای کعبهٔ زرتشت در نقش رستم، تقلیدی از این برج سنگی پاسارگاد است. در دورهٔ اسلامی به این برج، نام «زندان سلیمان» دادند.

تل تخت

تل تخت، همان ارگ سلطنتی بود. این بنا واقع در حاشیهٔ شمالی- جنوبی و غربی تپه‌ای بزرگ و طبیعی به‌صورت سکو است که از سنگ‌های عظیم مکعبی با ارتفاع ۱۵ متر ساخته شده بود تا عمارت‌های مجلل بر بلندای آن ایجاد شوند. ساخت این تل در زمان کوروش توسط هنرمندان و معماران ماهر آغاز شد؛ ولی فوت کوروش در ۵۳۰ پیش از میلاد باعث شد بنا تکمیل نشود. طبق قرائن موجود؛ داریوش، هشت سال پس از مرگ کوروش، تغییرات مهمی در طرح اولیهٔ این ارگ شاهی ایجاد کرد: دو پلکان بزرگ را با خشت مسدود کردند و تخت‌گاه را به قلعه یا گنج‌خانهٔ وسیعی تبدیل کردند که ۲۰۰ سال بعد گنجینهٔ آن به‌دست سربازان مقدونیه تاراج شد.

کاروانسرای مظفری

این بنا در مجاورت آرامگاه کوروش قرار دارد و شامل صحن بزرگی است به وسعت ۴۰/۱۶*۵/۱۸ متر ساخته‌شده از سنگ‌های سفید کاخ‌های کوروش و نیز ایوانی دارد به وسعت ۳۰/۳ متر با جرزهای سنگی چهارگوش و نامنظم، مشتمل بر اتاق‌هایی کوچک و بزرگ. در دورهٔ سامی بخشی از این بنا تعمیر شد و مخصوص دفتر فنی سامی‌ها بود؛ اما امروزه متروک است. پیرامون مسجد مادر سلیمان، گورستان بود حتی مردم محلی تا دورهٔ پهلوی در حوالی آرامگاه، مردگان خود را دفن می‌کردند که گاهی از سنگ قبرهای باارزش، از همان سنگ‌های کاخ، استفاده می‌کردند. کتیبه‌های زیبایی در این قبرها دیده می‌شوند و در حال حاضر، این سنگ قبرها در موزهٔ هفت‌تنان شیراز نگهداری می‌شوند.

مسجد اتابکی

بقایای مسجد اتابکی در کنار آرامگاه کوروش

تصویری از بقایای مسجد اتابکی در کنار آرامگاه کوروش اواخر دوره قاجار

در دوره اسلامی، پیرامون آرامگاه کوروش و به فاصله‌های نامنظم، بدون توجه به اصول معماری، ستون‌هایی ساختند که به‌شکل مسجد درآمد. کتیبه‌ای بر سردر مسجد نهادند که مضمون آن گویای ساخت این مسجد در زمان اتابک سعد بن زنگی، اواخر سلطنت سلجوقیان، است. مسجد اتابکی از منظر آیینی بااهمیت بوده و بیان‌گراحترام مردم آن روزگار به کوروش و آرامگاه او است.

بنای مسجد در زمان جشن‌های دوهزاروپانصدساله توسط حکومت پهلوی دوم به مکان دیگری انتقال داده شد که این کار برخلاف منشور و نیز در حفظ و نگهداری آثار باستانی است. مسجد پاسارگاد متأسفانه در زمان جشن‌های دوهزار و پانصدساله از بین رفت. در آن زمان برای مرمت آثار به‌جامانده از مسجد و دروازه آن، مؤسسه ایزومئو به رهبری اوجینو گالدیری ستون‌های سنگی آن را به محل دیگری برد.

تنگهٔ بلاغی

سمت شمال غربی جلگهٔ مرغاب، پشت تپهٔ مُشرف به آرامگاه کمبوجیه، «محوطهٔ مقدس» قرار دارد. این بنا شامل سکویی مستطیلی دارای پله و به ارتفاع کم، بر یک جفت تختهٔ بزرگ سنگی است که نیایش‌گاه اوایل دورهٔ هخامنشی بود. این ساختمان به‌دلیل این‌که بیرون از مجموعهٔ پاسارگاد جای دارد چندان شناخته‌شده نیست. مسیر منتهی به تنگه، دور از مکان اصلی پاسارگاد قرار دارد و برای دسترسی به آن باید از آبادی‌ها و روستاها عبور کرد.

ثبت در یونسکو

مجموعهٔ پاسارگاد، پنجمین اثر ایرانی است که در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. در تیر ۱۳۸۳ش در جلسهٔ این سازمان در چین، این مجموعه مطرح شد و به‌دلیل داشتن معیارهای بسیار و با صددرصد آراء در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این اثر تاریخی در ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ش به شمارهٔ ۱۹ در فهرست آثار ملی ایران جای گرفت.

اثرات اقتصادی و اجتماعی

اثر باستانی و نام‌آشنای پاسارگاد، یادآور کوروش و حکومت او است که نشان می‌دهد ایران کشوری با تاریخ و تمدن ۵۰۰۰ ساله ریشه‌دار، عمیق و نیز تأثیرگذار در سایر ملل و اقوام است. پاسارگاد به‌علت وجود آثار باستانی تاریخی که بیان‌گر تمدن و فرهنگ غنی ایرانی است میزبان گردش‌گران داخلی و خارجی است. رونق گردش‌گری در این منطقه به رشد اقتصادی مردم محلی کمک بسیار می‌کند و موجبات توسعهٔ مشاغل و کارآفرینی و نیز تعاملات اقوام و ملل با افراد محلی و با یکدیگر را فراهم می‌کند.

منابع

• «آب‌راهه‌های باغ شاهی»، وب‌سایت پاسارگاد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• «آرامگاه کوروش بزرگ»، وب‌سایت پاسارگاد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• آریا، سیاوش، «محوطه مقدس پاسارگاد، اثری ارزشمند، ولی ناشناخته»، وب‌سایت مهرگان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۳۹۹ش.
• «باغ شاهی»، وب‌سایت پاسارگاد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• «برج سنگی»، وب‌سایت پاسارگاد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• «به شهر ما بیایید- پاسارگاد نماد تمدن ایرانی»، وب‌سایت قلمچی، تاریخ درح مطلب: ۲۸ مهر ۱۳۹۷ش.
• «پاسارگاد»، وب‌سایت هدایت میزان، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• «پاسارگاد (آرامگاه کوروش کبیر)»، وب‌سایت ویزیت ایران، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• «پاسارگاد؛ شهری با آثار باستانی چند هزار ساله»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۳۹۳ش.
• «پاسارگاد کجاست؟»، وب‌سایت ایران‌گرد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• «پاسارگاد یادگار هنر و تمدن ایرانی»، وب‌سایت مجله ویستا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۲ش.
• «پل»، وب‌سایت پاسارگاد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• «تل تخت»، وب‌سایت پاسارگاد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• «جاذبه‌های گردشگری و دیدنی شهر تاریخی پاسارگاد»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۱ دی ۱۴۰۲ش.
• «سنگ‌نگارهٔ انسان بال‌دار»، وب‌سایت پاسارگاد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• سید، محمود، «بررسی سبک و اسلوب معماری دوره هخامنشیان»، مجلهٔ پژوهش‌نامهٔ تاریخ، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۳۷، بهمن۱۳۹۷ش.
• شاندرو، آلبرا، کوروش کبیر، ترجمهٔ هادی هدایتی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۳۵ش.
• صارم، علی، «شناسایی بخش‌های پیش‌رو و رده‌بندی نظام تولیدی اقتصاد ایران با استفاده از الگوی داده-ستانده»، فصلنامهٔ پژوهش‌های برنامه‌ریزی و توسعهٔ پایدار، شمارهٔ ۱، بهار ۱۴۰۲ش.
• «کاخ اختصاصی»، وب‌سایت پاسارگاد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• «کاخ بارعام»، وب‌سایت پاسارگاد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• «کاخ دروازه»، وب‌سایت پاسارگاد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• «کاروان‌سرای مظفری»، وب‌سایت پاسارگاد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• «کوشک‌ها»، وب‌سایت پاسارگاد، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• «مسجد پاسارگاد»، وب‌سایت سفرایران، تاریخ بازدید: ۲۱ دی ۱۴۰۲ش.
• «نگاهی به جاذبه‌های مجموعهٔ پاسارگاد در مرودشت»، وب‌سایت ساعدنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.