اپلیکه‌دوزی

اپلیکه‌دوزی؛ چسباندن یا دوختن قطعات کوچکی از پارچه با رنگ‌ها و طرح‌های متفاوت روی یک پارچۀ دیگر به‌منظور ایجاد طرح و تزیین.

اپلیکه شامل قطعات سه بعدی و برجسته‌ای از پارچه است که روی انواع لباس‌ها دوخته می‌شود. اپلیکه‌ها در انواع مختلف نمدی، گیپور، توری و سنتی در بازار موجود هستند. اجرای این تکنیک به‌دلیل آزادی در ایجاد طرح‌های متنوع جزء مهم‌ترین ابزارها در خیاطی به‌شمار می‌رود. از اپلیکه‌دوزی در لباس‌های شب و عروس، مانتو‌ها و کیف و کفش‌های مجلسی، تزیین جهاز و سیسمونی کودک، طراحی دکوراسیون منزل و دیگر موارد به کار می‌رود.

تعریف لغوی اپلیکه

اپلیکه (Applique) از نظر لغوی به معنای قرار دادن یک قطعه پارچه بر روی پارچه‌ای دیگر است. این تکنیک نوعی تکه‌دوزی به‌شمار می‌آید که در آن یک یا چند قطعه پارچه بر روی زمینه‌ای بزرگ‌تر دوخته یا متصل می‌شود. واژه‌ی «اپلیکه» ریشۀ فرانسوی دارد و معنای آن «به‌کار رفتن بر روی ماده‌ای دیگر» است. طرح‌های برجسته و سه‌بعدی نیز در دسته‌ی اپلیکه قرار می‌گیرند.

انواع جنس اپلیکه‌دوزی

اپلیکه‌دوزی نمد

یکی از انواع اپلیکه‌دوزی، استفاده از پارچه‌های نمدی است. به کمک این نوع پارچه می‌توان به‌سادگی طرح‌ها و اشکال دلخواه را بر روی وسایلی مانند تشک، بالشت و حتی لوازم دکوراسیونی خانه و آشپزخانه اجرا کرد. علاوه‌براین، با بهره‌گیری از هنر اپلیکه‌دوزی با پارچۀ نمد، امکان ساخت تابلوهای زیبا و چشم‌نواز برای کودکان نیز وجود دارد. بنابراین، نمد به‌دلیل انعطاف‌پذیری و قابلیت اجرای آسان طرح‌ها، انتخابی مناسب برای علاقه‌مندان به این هنر دستی به شمار می‌آید.

اپلیکه‌دوزی گیپور

اپلیکه‌دوزی با استفاده از گیپور عمدتاً در دوخت لباس‌های مجلسی، لباس‌های عروس و لباس‌های شب کاربرد دارد. این رویکرد به لباس جلوه‌ای از درخشش (شاین) و زیبایی خیره‌کننده می‌بخشد.

اپلیکه‌دوزی دست‌ساز

یکی از گران‌بهاترین روش‌های اجرای اپلیکه، اپلیکه‌دوزی دست‌دوز است که با تنوع طرح بسیار گسترده‌ای از جمله اشکال گل، گیاه، حیوانات و غیره، در دسترس قرار دارد. این سبک کار دست، که اغلب در تزئین مانتوها و سایر پوشاک به کار می‌رود، نشان‌دهنده اوج ظرافت و ارزش هنری این تکنیک است.

اپلیکه‌دوزی توری

اپلیکۀ توری معمولاً بر روی تی‌شرت‌های نخی زنانه و همچنین برای تزئین یقه تاپ‌ها و سایر لباس‌ها به کار می‌رود. استفاده از این تکنیک با توری، جلوه‌ای براق، شیک و متمایز به پوشاک می‌بخشد.

اپلیکه‌دوزی سنتی

همان‌طور که از ماهیت آن پیداست، اپلیکه‌دوزی سنتی با تکیه بر طرح‌ها و نقوش اصیل اجرا می‌شود. این تکنیک، کاربرد گسترده‌ای در تزئیناتی نظیر کیف، کفش، انواع پوشاک و حتی رومیزی‌ها دارد و با انتقال میراث بصری به اشیاء روزمره، اصالت خاصی به آن‌ها می‌بخشد.

مزایای استفاده از اپلیکه در طراحی لباس

یکی از مهم‌ترین مزایای تکنیک خیاطی اپلیکه، آزادی در خلق طرح‌های متنوع است. در این روش، با برش دادن اشکال دلخواه و دوخت آن‌ها بر روی پارچه‌ای دیگر، امکان اجرای هر نوع طرحی فراهم می‌شود و مرزی برای خلاقیت وجود ندارد؛ با این حال، دوخت فرم‌های منحنی، موج‌دار یا دایره‌ای در اپلیکه ممکن است چالش‌برانگیز باشد؛ اما انتخاب طرح‌های ساده می‌تواند فرآیند کار را آسان‌تر کند. همچنین در دوخت لحاف‌ها از اپلیکه برای ایجاد عمق، بافت و جلوه‌ی بصری بیشتر استفاده می‌شود.

کاربرد اپلیکه‌دوزی

از اپلیکه در موارد مختلفی می‌توان استفاده نمود؛ برای مثال برای تزیین انواع لباس، کیف و کفش، پوشاک و وسایل جهاز و سیسمونی. همچنین برای نو کردن لباس‌های کهنه می‌توان از هنر اپلیکه‌دوزی استفاده کرد. اپلیکه‌دوزی عروسکی اغلب روی لباس کودکان کاربرد دارد. همچنین با استفاده از این تکنیک می‌توان با کمترین هزینه تل و دستبند‌هایی ساخت که برای هدیه مناسب هستند.

پارچه‌های مناسب اپلیکه‌دوزی

اغلب پارچه‌ها برای اجرای این هنر تزیینی مناسب هستند؛ اما معمولاٌ از پارچه‌های گیپور، ساتن، نمد، چرم و پارچه‌های نازک و لطیف استفاده می‌شود.

تفاوت اپلیکه‌دوزی با سایر تکه‌دوزی‌ها

اپلیکه‌دوزی شامل طرح‌های برجسته و سه‌بعدی روی پیراهن‌، مانتو و شال و روسری‌های مجلسی است و جنبۀ تزیینی دارد؛ اما انواع تکه‌دوزی‌ها ساده‌تر است و اغلب جنبۀ کاربردی دارد. مثلاٌ برای پوشاندن پارگی قسمتی از لباس به‌کار می‌رود.

اپلیکه‌دوزی روی لباس شب

اپلیکه دوزی روی لباس‌های شب، یکی از ظریف‌ترین و پرطرفدار‌ترین تکنیک‌های طراحی لباس در دنیای مد است که امروزه بسیاری از طراحان برای ساخت لباس‌های خاص و جذاب از آن بهره می‌برند. در این روش، قطعاتی از پارچه‌هایی مانند تور، گیپور، حریر یا حتی مخمل با طرح‌های گلدار، هندسی یا انتزاعی تهیه شده و سپس با دقت بر روی پارچۀ اصلی لباس دوخته می‌شوند. این فرآیند ساده اما خلاقانه، به لباس ابعادی سه‌بعدی و منحصر‌به‌فرد می‌دهد.

وقتی از اپلیکه دوزی در طراحی لباس شب استفاده می‌شود، لباس از حالت سادگی خارج شده و به یک قطعۀ خاص و متفاوت تبدیل می‌گردد. برای مثال، لباس شب ساده با رنگ تیره اگر با اپلیکه‌هایی از گل‌های برجسته یا طراحی‌های گیپور تزیین شود، به سرعت ظاهری لوکس و درخشان پیدا می‌کند و برای مجالس و مراسم رسمی کاملاً مناسب می‌شود. این تکنیک همچنین امکان ترکیب رنگ‌ها و جنس‌های مختلف پارچه را فراهم می‌آورد، بنابراین گزینه‌ای عالی برای کسانی است که به دنبال لباس شب منحصربه‌فرد و متفاوت هستند.

اپلیکه‌دوزی نه تنها زیبایی لباس را افزایش می‌دهد بلکه، به دلیل نوع دوخت و استفاده از متریال‌های متنوع، ظاهری هنرمندانه و دست‌ساز به لباس می‌بخشد. بسیاری از برندهای مشهور مد در سطح جهانی از این روش برای طراحی کلکسیون‌های خاص خود بهره می‌برند. علاوه بر این، اپلیکه را می‌توان همزمان با سنگ‌دوزی، مرواریددوزی یا نگین‌کاری ترکیب کرد تا جلوه‌ای درخشان‌تر و مجلل‌تر به لباس ببخشد.

روش‌های اجرای تکنیک اپلیکه

اپلیکه با چرخ خیاطی

در تکنیک اپلیکه‌دوزی با استفاده از چرخ خیاطی، معمولاً از اشکال از پیش برش‌خورده استفاده می‌شود که پس از قرار گرفتن روی پارچه اصلی، لبه‌های آن‌ها توسط دوخت فیکس می‌گردد. این اشکال اولیه را می‌توان به دو شیوه تأمین کرد: یا با استفاده از دستگاه‌های لیزر صنعتی برای برش دقیق الگوها، یا با خرید قطعات آماده از فروشگاه‌های تخصصی. اپلیکه‌های آماده در دو نوع چسب‌دار و ساده در بازار موجود هستند که نوع چسب‌دار آن با اتو به پارچه چسبانده می‌شوند. این روش به دلیل دقت و سرعت اجرایی، روزبه‌روز محبوبیت بیشتری در صنعت مد پیدا کرده و میزان استفاده از آن در حال افزایش است.

اپلیکه دستی

به طور معمول، روش اپلیکه دوزی بر روی لباس با استفاده از چرخ خیاطی انجام می‌پذیرد؛ با این حال، دوخت اپلیکه دستی کاربرد ویژه‌ای دارد و اغلب برای تزئین لحاف‌ها به‌کار می‌رود، زیرا برای ایجاد طرح‌های حجیم و برجسته بر روی پارچه بسیار مناسب است. اپلیکه‌دوزی دستی در ماهیت خود شامل دوختن قطعات پارچه‌ای به پارچۀ زیرین با استفاده از نخ و سوزن است؛ اما این کار را می‌توان به شیوه‌های گوناگونی انجام داد. یکی از روش‌های سنتی‌تر در دوخت دستی، تکنیک «چرخش سوزنی» است؛ در این روش، هنگام دوختن قطعات به پارچۀ اصلی، از سوزن برای تاه زدن و چرخاندن لبه‌های درز پارچۀ اپلیکه استفاده می‌شود تا یک خط دوخت بسیار تمیز و بدون لبه‌ی خام ایجاد گردد.

روش‌های اجرای تکنیک اپلیکه

اپلیکه لبه صاف

این روش نیازمند دقت بالاست؛ در آن، لبه‌های پارچۀ اپلیکه به‌صورت دستی (با سوزن) یا توسط دستگاه‌های مخصوص، به طور دقیق به داخل تاه می‌خورند و سپس با یک دوخت بسیار ظریف فیکس می‌شوند تا ظاهری کاملاً مرتب و بدون درز اضافی داشته باشد.

اپلیکه لبه خام

اپلیکۀ لبه خام از ساده‌ترین روش‌ها است که در آن تکه‌های پارچه مستقیماً بر روی پارچه پس‌زمینه قرار گرفته و دوخته می‌شوند. این روش برای ایجاد طرح‌های سریع یا پروژه‌هایی که ماهیت غیررسمی دارند، ایده‌آل است و نیاز به هیچ‌گونه کار تکمیلی روی لبه‌ها نیست.

اپلیکه معکوس

در اپلیکۀ معکوس، ممکن است شما سه لایه پارچه داشته باشید (مثلاً سفید، قرمز، مشکی). ابتدا لایه‌های سفید و قرمز را روی مشکی می‌دوزید. سپس، طرحی را روی لایه‌های بالایی (سفید و قرمز) می‌دوزید. در نهایت، قسمت‌های پارچه سفید و قرمز را که نمی‌خواهید باقی بمانند، می‌برید تا رنگ زیرین (مثلاً قرمز یا مشکی) نمایان شود و طرح جدیدی خلق گردد.

کوک‌ تزئینی

این تکنیک بر زیبایی‌شناسی دوخت تمرکز دارد. با استفاده از دوخت‌های خاص چرخ خیاطی (مانند دوخت دندان موشی یا دوخت‌های طرح‌دار)، می‌توان مرز بین اپلیکه و پارچه زمینه را مشخص‌تر کرد یا به کل طرح، جلوه‌ای هنری بخشید.

نکات دوختی اپلیکه

برای تضمین این که تکه پارچه‌ی اپلیکۀ شما کاملاً صاف و بدون چین و چروک بر روی لباس اصلی قرار گیرد، لازم است دقت ویژه‌ای در مراحل اولیۀ اجرا به خرج دهید. در گام اول، پیش از آغاز دوخت، قطعه‌ی برش‌خورده را با استفاده از سوزن‌های ته مروارید یا سرگرد به‌طور موقت و محکم به پارچۀ زیرین فیکس کنید. پیش از شروع هر کوکی، حتماً زیر دست خود را بررسی کنید تا مطمئن شوید هیچ لایه‌ی اضافی یا پارچه‌ی ناخواسته دیگری در مسیر سوزن قرار نگرفته باشد که به طور ناخواسته دوخته شود.

هنگامی که دوخت لبه‌ها آغاز می‌شود، به‌خصوص در دوخت دستی، برای جلوگیری از بازگشت یا جابجایی لبه‌ی پارچه و تثبیت کامل آن به پارچه اصلی، توصیه می‌شود هر بار که سوزن را از پارچه عبور می‌دهید، آن را از حلقه‌ای که نخ ایجاد کرده است عبور دهید؛ این کار به صورت خودکار یک گره کوچک و محکم در هر نقطه اتصال ایجاد می‌کند و لبه‌ی کار را کاملاً فیکس می‌نماید. پس از اتمام عملیات دوخت روی حاشیه، برای خلق عمق و زیبایی بصری بیشتر، می‌توان با ایجاد یک برش دقیق در پشت کار (بک‌گراند اپلیکه) و خالی کردن لایه‌ی زیرین، جلوه‌ای متفاوت به طرح بخشید.

---

منابع

• «آشنایی با هنر اپلیکه»، وب‌سایت تندیس برتر، تاریخ درج مطلب: 25 تیر 1402ش.
• «اپلیکه‌دوزی چیست؟»، وب‌سایت الکا بوتیک، تاریخ درج مطلب: 29 مرداد 1404ش.
• «اپلیکه‌دوزی چیست؟»، وب‌سایت ویرا گستر معین، تاریخ بازدید: 20 آذر 1404ش.
• حاجی‌بابایی، آرزو، «اپلیکه (Applique) چیست؟»، مجله مد سارک، تاریخ درج مطلب: 30 جولای 2024م.