پیش‌نویس:تعیین زمان ظهور امام مهدی

تعیین زمان ظهور امام مهدی؛ مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت امام مهدی.

تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده می‌شود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام منجی موعود در باورهای شیعه است. بر اساس منابع کلامی و روایات قطعی امامان شیعه، تعیین زمان برای این رویداد به‌شدت نهی شده و علم به آن را منحصراً در اختیار و ارادهٔ خداوند می‌دانند. در منابع مرتبط با مهدویت، مدعیان تعیین وقت صریحاً دروغگو خوانده شده و تکذیب آنان واجب شمرده شده است. در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی مانند کیسانیه، ناووسیه و واقفیه برای ظهور وقت تعیین کردند که هر بار با نرسیدن آن، دچار پراکندگی و اضمحلال شدند. همچنین در میان جریان‌های غیرشیعه، گروه بهائیت نیز با تعیین زمان‌هایی برای تحقق موعود، دچار انحراف و خروج از اسلام شد که خود نمونهٔ عینی دیگری از موانع اجتماعی توقیت محسوب می‌شود.از این‌رو، حفظ روحیهٔ انتظار دائمی و آمادگی مستمر، بدون وابستگی به زمان‌بندی‌های خاص، از اصول بنیادین باور به موعود در اسلام به‌شمار می‌رود.

مفهوم‌شناسی

تعیین زمان ظهور امام مهدی در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژه توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشه وقت است. از این ریشه، واژه وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژه موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین گردیده باشد. از نظر اصطلاحی، در فرهنگ مهدویت، مقصور از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است. موضوع تعیین وقت ظهور حضرررت امام مهدی از صدر اسلام تا به امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، به طور جامع بررسی شده است.

گونه‌های تعیین وقت ظهور

تعیین زمان ظهور در متون اعتقادی از سه جنبه قابل دسته‌بندی است:

نخست از منظر «فاعل» که به سه گونه الهی، معصوم و غیرمعصوم تقسیم می‌شود؛ دوم از حیث «فعل و میزان استناد» که شامل توقیت باواسطه (مستند به روایات معصومان) و توقیت بی‌واسطه (بدون استناد) است و سوم از نظر «دقت زمان‌بندی» که سه سطح را در بر می‌گیرد:

1. توقیت حدودیِ قطعی، مانند پیش‌بینی وقوع در یک دهه خاص؛
2. توقیت تفصیلی، مانند تعیین دقیق روز، ماه و سال؛
3. توقیت اجمالی، ارجاع به زمان‌های کلی مانند سال‌های فرد و عاشورا، یا تقارن با نشانه‌هایی چون خروج سفیانی، صیحه آسمانی و کشته شدن نفس زکیه.

در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیتِ اصطلاحی تلقی نمی‌شود.

مستندات تعیین وقت

مستندات و دلایل تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:

1. روایات: مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها، تعدادی از روایات اهل‌سنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن‌نباته اشاره کرد.
2. کشف و شهود: بیشتر توقیت‌ها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی (م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.
3. اشعار: برخی از اشعار دربارهٔ امام مهدی چنین به نظر می‌رسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشته‌اند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیت‌های خود بهره برده‌اند. از نمونه‌های مشهور، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم‌الله و البرکات.
4. خواب و رؤیا: توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.

انگیزه‌های تعیین وقت

انگیزه‌های مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به دلایل زیر آن را جایز می‌دانند:

1. گفت‌وگوی روایی: عده‌ای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزه‌ای جز بحث و گفت‌وگوی روایی نداشته‌اند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کرده‌اند.
2. بشارت ظهور: گروهی برای مژده نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کرده‌اند.
3. حرام نبودن تعیین وقت: برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو می‌دانند.
4. تطبیق منجر به توقیت: برخی از اشخاص نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدوده زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.

دلایل جایز نبودن تعیین وقت

مخالفان تعیین وقت برای ظهور، به دلایل زیر بر نادرستی آن تأکید کرده‌اند:

احادیث امامان

بسیاری از نویسندگان شیعه، روایاتی را که از تعیین وقت برای ظهور امام مهدی نهی می‌کند، در کتاب‌های خود آورده‌اند. ازجمله محمد بن‌یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن‌ابراهیم در الغیبة، محمد بن‌حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم، این احادیث را نقل کرده‌اند. در میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطف‌الله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمع‌آوری این روایات پرداخته‌اند. همچنین سیدمحمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور دربارهٔ مسئله تعیین وقت بحث کرده‌اند.

مضمون اصلی روایات نهی از تعیین وقت موارد زیر است:

• هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.
• در روایات اسلامی، زمان ظهور به‌طور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد.
• هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.
• تعیین وقت باعث سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی، سوءاستفاده فرصت‌طلبان و تعویق در زمان ظهور می‌شود.

منافات با بداء

در دیدگاه‌های کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء منافات دارد. بداء در لغت به معنای آشکار شدن امری پس از پنهان بودن و در اصطلاح کلامی به معنای تغییر در تقدیرات غیرحتمی بر اساس شرایط و افعال اختیاری انسان است. بنابر این باور، زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. بر همین اساس، پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کرده‌اند؛ زیرا هر زمان پیش‌بینی‌شده‌ای ممکن است دستخوش بداء گردیده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.

پیامدها و موانع

در باورهای مهدویت، پنهان بودن زمان ظهور کارکردهایی چون حفظ امید، آزمون عمومی و غافلگیری مخالفان دارد. در مقابل، تعیین زمان، آسیب‌های متعددی به همراه دارد که شامل رواج یأس، توهم‌گرایی، مسئولیت‌گریزی، بدبینی به دین و ایجاد بستر مناسب برای مدعیان دروغین و فرقه‌های انحرافی می‌شود. یکی از موانع رایج توقیت، تطبیق نشانه‌ها و شخصیت‌های آخرالزمانی با افراد معاصر است؛ رویکردی که در تاریخ معاصر ایران به شکل‌گیری جریان‌هایی چون بابیت و بهائیت انجامید. در سال‌های اخیر نیز انتشار مستندهایی با رویکرد مشابه، مانند مستند «ظهور بسیار نزدیک است» با انتقاد صریح مراجع تقلید و مراکز تخصصی حوزوی مواجه شد.

ارتقای بصیرت و آگاهی جامعه برای جلوگیری از کج‌اندیشی، روشنگری عالمان دینی، به حاشیه راندن تفکرات سطحی و ظاهرگرا که فاقد انعطاف در اجتهاد هستند و حفظ روحیه انتظارِ نزدیک همراه با تسلیم در برابر اراده خداوند، از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری از پیامدهای توقیت به‌شمار می‌روند.

همچنین در مواجهه با موانع یادشده، بر ضرورت جایگزینی رویکردهای عامیانه و غیرمستند با پژوهش‌های تخصصی و روشمند تأکید می‌شود. به باور سید علی خامنه‌ای، اتکا به روایات ضعیف و تطبیق مکرر و نامعتبر نشانه‌های ظهور بر اشخاص در دوره‌های مختلف تاریخی، زمینه‌ساز انحرافات عقیدتی، مهجوریت حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین است. از این‌رو، پرهیز از ترویج شایعات و توهمات بی‌اساس، به‌عنوان راهکاری اساسی برای حفظ اصالت این مفهوم و جلوگیری از گمراهی عمومی تلقی می‌گردد. در همین چارچوب، محققان مسائل مهدویت هرگونه تطبیق علائم ظهور بر انقلاب اسلامی ایران را خطا دانسته و این وقایع و شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ایران را صرفاً زمینه‌ساز برای ظهور امام مهدی دانسته‌اند.

پانویس

منابع

• آل نبی، سید محسن، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ش.
• خامنه‌ای، سید علی «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
• رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، پژوهش‌های مهدوی، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
• سبحانی‌نیا، محمد، «تحلیل حدیث‌شناسانهٔ تعیین وقت ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۶، ۱۳۹۵ش.
• سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی (ع) در منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
• سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، مجله جامعه مهدوی، شماره پیاپی ۱۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
• شعبانی، مجید، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۸۹ش.
• صفری، عبدالخالق، «احکام فقهی مهدویت»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
• گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال۱۳، شماره۴۹، ۱۳۹۸ش.
• ولی‌زاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال۱۲، شماره۳۸، ۱۳۹۱ش.
• هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره۵۰، ۱۳۹۸ش.