ساختار خانواده

ساختار خانواده؛ شاکله کلی خانواده به عنوان یک نظام اجتماعی.

پس از تشکیل خانواده، موقعیت‌های سرپرستی، شوهری و بانویی شکل می‌گیرند و با تولّد نخستین فرزند، موقعیت‌های پدری، مادری و فرزندی و با تولد فرزند دوم موقعیت‌های خواهری یا برادری در خانواده ایجاد می‌شوند. اگر افرادِ دیگری در خانواده حضور داشته باشند، موقعیت‌های فرعی دیگری از قبیل جایگاه‌های پدربزرگی، مادربزرگی، عمو و عمه نیز به وجود می‌آیند. هر فرد در موقعیت خود، نقش‌های خاص به عهده داشته و متناسب با آن از اختیاراتی نیز برخوردار است.

مفهوم‌شناسی

پایگاه به منزلت یک فرد در گروه و یا به رتبه یک گروه در مقایسه با گروه‌های دیگر، اطلاق می‌شود. پایگاه منزلتی فرد، حقوق و مزایای یک شخص و میزان دسترسی او به منابع نادر اجتماعی (قدرت، ثروت، منزلت و اطلاعات) را معین می‌کند. نقش به آن رفتاری اطلاق می‌شود که دیگران از دارنده یک موقعیت معین انتظار دارند. پایگاه‌های جنسیتی در خانواده ناظر به منزلت‌های متفاوت و حامل نقش‌هایی است که دیگران از اعضای خانواده به‌عنوان سرپرست، شوهر، بانو، پدر، مادر، پسر، دختر، خواهر و برادر انتظار دارند. ‌

هنجار، معیار پذیرفته‌ای است که گروه از نظر فکری و رفتاری از اعضایش انتظار دارد. هنجار در قالب آداب و رسوم، عرف و قانون نمایان می‌شود. هنجارها به تحذیری و تجویزی تقسیم می‌شوند؛ هنجارهای تحذیری کارهایی را مشخص می‌کند که نباید انجام داده شوند و هنجارهای تجویزی ناظر به کارهایی است که شخص باید انجام دهد. مراد از هنجارهای جنسیتی مجموعه قواعد و احکامی هستند که در دو سطح الزامی و غیر الزامی، رفتارهای مردانه و زنانه را تنظیم می‌کند و از طریق فرایند جامعه‌پذیری استمرار می‌یابد. هنجار در خانواده اسلامی؛ معطوف به پرورش انسان صالح عمل کرده و مبتنی بر اصول اخلاقی؛ تکریم، مدارا، تغافل، عفو، مودت، رحمت و مراقبت است.

پایگاه‌های اجتماعی خانواده

پایگاه اجتماعی شوهر

مرد در خانواده عهده‌دار تامین نیازمندی‌های همسر و فرزندان خود است. جایگاه شوهری دارای نقش‌های مهم و به تبع آن اختیاراتی مناسب است. مهم‌ترین نقش مرد در ساختار خانواده نقش قوامیت یعنی تکیه‌گاه بودن برای بانو است. سنخ این نقش، از نوع ولایت است و سرپرست خانواده حق استبداد در رای را ندارد و با رعایت تمایلات و نیازهای دیگران، خانواده را مدیریت و از فضای معنوی آن مراقبت می‌کند. بر اساس آموزه‌های اسلامی، مرد در قبال وظایفش پاسخگو است و ترک وظیفه از بزرگ‌ترین گناهان محسوب شده و چنین فردی در ادبیات روایات ملعون شمرده شده است.

از آنجایی‌که زن منبع آرامش، کانون عاطفی خانواده و امانت الهی است، انتظار این است که شوهر در نقش امانتدار عمل کرده و نه تنها به او آسیب نرساند بلکه از همسرش به‌ خوبی محافظت کند. رسیدگی نکردن به نیازهای مادی و عاطفی زن، موجب سرد شدن کانون خانواده شده و محیط خانوادگی عاری از آسایش می‌شود. از وظایف شوهر این است که بداند همسرش نعمت الهی است و باید با او خوش‌رفتاری کرده، او را محترم شمارد، با او بسازد و با او به نرمی رفتار کند، خوشحالی، حقّ او است و کانون خانواده در صورتی محل آرامش و آسایش خواهد بود که شئونات زناشویی به خوبی رعایت شود. در روایات بر معاشرت نیکوی مرد با همسر و گرامی‌داشتن او تاکید شده و پیامبر به مسلمانان هشدار داده که هر کس خانواده‌اش را خوار شمارد، خوشی زندگی‌اش را از دست می‌دهد.

پایگاه اجتماعی همسر

زن عهده‌دار مدیریت داخلی منزل است و درباره آن پاسخگو است. در روایات اسلامی، زن سیدۀ خانه خوانده شده و بسیاری از مسئولیت‌ها به او سپرده شده است، زیرا او بیش از مرد در خانه حضور داشته و به‌عنوان کانون عاطفی خانواده، نقش مهمی در تربیت فرزندان دارد. زن در نگرش اسلام؛ تجلی مهر الهی است که راه عبودیتش از مسیر‏ مقدس همسری و مادری یعنی انسان‌پروری می‌‏گذرد. زن مایه آرامش شوهر است. مهم‌ترین وظیفه زن نقش آرامش‌بخشی او است. زن صالحه‌ شوهرش را در امر دنیا و آخرت یاری می‌کند. از منظر امام صادق زنی که شوهرش را آزار دهد، ملعون است. همسر صالح مایه چشم‌روشنی و منبع خیر است. بهترین نعمت برای مرد، زن صالحه‌ای دانسته شده که شوهر با دیدنش شاد شود، هرگاه چیزی به او ببخشد از او خوبی ببیند و در غیابش آبرویش را حفظ کند. زن متناسب با این موقعیت و نقش‌های مرتبط با آن، از اختیاراتی برخوردرا است. و نیازمند میزان مشخصی از دسترسی به قدرت، ثروت، منزلت و اطلاعات است.

پایگاه اجتماعی پدر

پدر تکیه‌گاه فرزندان و مسئول تامین نیازهای آنها است. احترام به او سفارش الهی و حفظ حرمتش در ردیف بندگی خداوند است. به فرمایش رسول اکرم تمام داشته‌های فرزندان متعلق به پدر است. نقش کانونی پدر؛ تربیت فرزندان و مراقبت از آنها در برابر گمراهی است. بر این اساس، پدر قبل از همه باید خودساخته و دارای صلاحیت پدری باشد، چون او نقش الگویی و تربیتی برای فرزندان خود دارد. رستگاری فرزندان در پرتوی رستگاری پدران‌ است. فرزندانی که به پیروی از والدین خود، به خدا ایمان می‌آورند، همنشین آن‌ها در بهشت می‌شوند. بهترین ارث پدر برای فرزند، ادب و تربیت او دانسته شده است. پدر وظیفه دارد که برای پرورش فرزندان صالح، آنها را به بندگی خدا و انجام دادن فرایض الهی دعوت کند، زمینه تعلیم آنها را فراهم کرده و نیازهای مادی آنها را از رزق طیب و روزی حلال تامین کند، چون غذاهای مختلف، آثار اخلاقی متفاوتی در روحیات انسان دارد.

پایگاه اجتماعی مادر

موقعیت مادری از منزلت بالایی برخوردار بوده و مادر بیش از دیگران بر گردن انسان حق دارد. مادر، کانون عاطفی خانواده و حامل نقش‌های مهمی است. نقش اصلی مادر پرورش فرزند است؛ در روایات سفارش شده است که همسر مناسب انتخاب کنید تا فرزندان شما وارث صفات ناپسند نشوند. مادر دارای نقش‌های حاملگی و شیردهی است و در این دو مرحله‌ از رشد، بنیادهای شخصیتی فرزند، ساخته می‌شود. جایگاه مادری در جامعه‌پذیری فرزندان نیز تاثیر بسزایی دارد. مادر آگاهانه یا ناآگاهانه، فرهنگ و تمدن، معرفت و ویژگی‏های اخلاقیِ یک قوم و جامعه را با جسم، روح، خُلق و رفتارِ خود به نسل بعد منتقل می‏‌کند و از این‌راه همه افراد جامعه تحت تاثیر مادران هستند. محبت و فداکاری مادران از یک سو و لطافت روح آن‌ها از سوی دیگر، موجب این موقعیت فوق‌العاده برای آن‌ها شده است. بانوان شرف مادری دارند؛ اولین مدرسه‌ای که بچه دارد، دامن مادر است. مادرِ خوب، بچه خوب تربیت می‌کند، اگر مادر منحرف باشد، بچه از دامن مادر، منحرف بیرون می‌آید.

پایگاه اجتماعی فرزند

در آموزه‌های اسلامی، فرزندان موجب توانمندی، سعادتمندی آرامش دل، بقای نسل، رحمت الهی، برکت در منزل و مغفرت انسان معرفی شده‌اند. پسران نعمت و دختران‏ حسنه هستند، خداوند از نعمت سؤال می‏‌کند و بر حسنات پاداش می‌‏دهد. نیکی‌کردن به فرزند مانند نیکی کردن به پدر و مادر است.

موقعیت فرزندی حامل نقش‌های مهمی است. قرآن مهم‌ترین نقش فرزندی را احسان و نکویی به والدین می‌داند. احسان در اصطلاح هر عمل نیکی است که از نظر عقل و شرع مورد تایید باشد. احسان به والدین، دربر گیرندۀ خدمت، انفاق، مدارا و نرمی در کلام با آنها است. نیکی به والدین از اعمال بافضیلت است که روایات آن را در ردیف نماز اول وقت و جهاد در راه خدا قرار داده است. همچنین نیکی به والدین در قرآن با توحید در یک طبقه قرار گرفته و پس از امر به پرستش خدا و نهی از شرک، بی‌درنگ احسان به والدین سفارش شده است. در آیه دیگری به زحمات و رنج‌های بارداری مادر نیز تصریح می‌شود که ممکن است اشاره به حقوق سنگین مادر و تقدم آن بر حقوق پدر باشد. رسول اکرم نیز در مورد پرسشی از احسان کردن به والدین، سه مرتبه نسبت به حق مادر سفارش می‌کند و یک بار اشاره به حق پدر دارد. بر این اساس، مادر مقدم‌ بر پدر بوده و حقش سه برابر پدر است. در مقابل احسان، مساله‌ عقوق والدین است که از گناهان کبیره شمرده شده و در دنیا کیفر داده می‌شود.

پایگاه اجتماعی برادر و خواهر

خواهر و برادر، دارای حقوق متقابل بوده و در قبال یکدیگر مسئول هستند. برادر بزرگ‌تر به‌منزله پدر است و خواهر بزرگ‌تر مسئولیت مادرانه دارد. از منظر امام سجاد، خواهر و برادر نسبت به یکدیگر به منزله دست بوده و وظیفه دارند، یک‌دیگر را یاری کنند. آنها تکیه‌گاه‌های مطمئنی هستند که در برابر مشکلات به یک‌دیگر پناه می‌برند، خیرخواه هم بوده و در طول زندگی عزت، آبرو و مایه قدرت برای یکدیگر هستند. به حکم آیه شریفه آنها می‌توانند مانند خانه خود در منزل همدیگر وارد شده و غذا بخورند.

رویکردهای هنجاری

هنجارهای جنسیتی، مبتنی بر تفاوت‌های جنسی است. نگرش سنتی به برتری ذاتی مردان بر زنان تأکید داشته و زنان را بی‌بهره از حق مالکیت و حق تعیین سرنوشت می‌داند. این رویکرد در عصر جدید مورد انتقاد قرار گرفته و موجب شکل‌گیری جنبش‌های فمینیستی شده است؛ فمینیست‌ها، هنجارهای جنیستی در خانواده را از عوامل مهم فرودستی زنان می‌دانند. دوبوار با همین نگاه، پیشنهاد می‌کند که زنان نقش‌های همسری و مادری را رها کرده و در کار کردن با مردان رقابت کنند. برخی مطالعات نیز نشان می‌دهد که در اغلب خانواده‌ها تقسیم کار جنسیتی هم‌چنان پابرجا است. پارسونز؛ تقسیم کار جنسیتی را دارای کارکرد می‌داند. از منظر وی زنان، نقش‌های تأمین مراقبت و امنیت برای کودکان و حمایت عاطفی از آنها را عهده‌دار باشند؛ و مردان باید با ایفای نقش‌های ابزاری نقش‌های ابزاری مردان سرشار از تنش و فشار است، بنابراین لازم است نقش‌های عاطفی و مراقبتی زنان دل‌گرمی و آسایش مردان را نیز تامین کند. این تقسیم کار که از تمایز زیست‌شناختی بین دو جنس سرچشمه می‌گیرد، انسجام و استحکام خانواده را تأمین می‌کند. در رویکرد اسلامی؛ هنجارهای جنسیتی در خانواده، با تاکید بر ظرفیت‌های یکسان هر دو جنس برای رسیدن به تکامل مورد توجه قرار گرفته است.

هنجارهای سرپرستی

سرپرستی خانواده بر عهده مرد است و مسئولیت‌هایی را برای او ایجاد می‌کند. هنجارهای این موقعیت بر هدایت، تامین معیشت و مشورت استوار هستند؛ مرد در جایگاه سرپرستی خانواده باید مراقب افراد تحت تکفل خود باشد؛ آنها را به کارهای نیک امر کند، از اعمال زشت بازدارد؛ ‏ معیشت آنها را از روزی حلال تامین کند، از خست اجتناب کرده و به آنها هدیه بدهد. از اقتضائات عدالت جنسیتی آن است که سرپرست خانواده، اول هدیه دختر را بدهد. همچنین مرد موظف است که با مشورت، خانواده را سرپرستی کند، همسر را در جایگاه مدیر خانواده، مشاور اصلی خود بداند و با او هم‌فکری کند. در همین چارچوب، مرد در اداراه داخلی منزل مانند نوع خوراک و پوشاک و چیدمان منزل، تابع اعضای خانواده است.

هنجارهای شوهری

ساختار فیزیکی زن، تفاوت‌های جدی با هیئت طبیعی مرد دارد. زن به ظرافت گل خلق شده و امانت الهی در دست مرد است و هنجارهای شوهری عمدتا بر همین مبنا استوار است. اولین وظیفه مرد این است که بداند خدا همسرش را مایه آرامش، آسایش، همدم و پرستار او قرار داده است. کارهای بیرون از منزل به عهده مرد است. خوب است که او در کارهای داخل منزل نیز به همسرش کمک کند؛ همان‌گونه که امام علی خانه را جارو کرده و در تهیه غذا به همسرش کمک می‌کرد. شوهر باید نفقه‌ همسرش‌ را بدهد، معاشرت نیکو داشته، او را تکریم کند. خود را آراسته ساخته و به بانو بگوید که او را دوست دارد، خطاهایش را بخشیده، نیازهای جنسی او را تامین کند، از آزار و کتک‌زدن همسر پرهیز کند. از منظر اسلام نشستن مرد در کنار همسرش نزد خدا محبوب‌تر از اعتکاف در مسجد رسول‌الله است، بدترین مردان کسانی هستند که فحاشی کرده و عیالِ خود را به دیگران پناهنده کنند. شوهر نباید بانو را به شیر دادن فرزند مجبور سازد و باید به همه تعهدها و شرایط ضمن عقد، متعهد باشد.

هنجارهای همسری

جایگاه زن به‌عنوان کانون آرامش خانواده، محور هنجارهای بانویی است. زن باید همسرش را نعمت الهی بداند و در حدود شرع، مطیع او باشد. مهم‌ترین وظیفه او خوب همسرداری کردن است و باید با حمایت‌های عاطفی خود از فشارها و تنش‌های کاری مرد کاسته، موجب آسایش و پشتگرمی او شود. زن به‌عنوان مدیر داخلی منزل از حقوق و اختیاراتی برخوردار است. آراستگی و معطر بودن، تمکین، رعایت حجاب و پرهیز از آرایش در برابر نامحرم، عمل به همه تعهدات و شرایط ضمن عقد، از جمله هنجارهای موقعیت بانویی است. همچنین او نباید از ترس حاملگی مانع کامجویی شوهر شود. باید به شوهرش عشق بورزد و و برای جلب رضایت او تلاش کند، وقتی همسرش بیرون می‌رود او را بدرقه کرده و در هنگام وارد شدنش از او استقبال کند، اگر غصه‌‌ای دارد او را تسلی بخشد. با وضع اقتصادی او سازگار باشد. اگر چیزی به او داده شود سپاس‌گزاری کند، اگر چیزی ندهد راضی باشد. در ادبیات روایی جهاد زن، شکیبایی در برابر مشکلات و ناملایماتی است که از همسرش می‌بیند، بانو وظیفه دارد که در غیاب شوهرش، خود و اموال او را حفظ کرده و از آزار دادن او اجتناب کند.

هنجارهای پدری

هنجارهای پدری معطوف به تربیت فرزندان صالح است. نخستین وظیفه مرد پذیرفتن فرزند‌آوری است. پدر باید فرزندان خود را از خود دانسته و نسب‌ آنها را انکار نکند. پدر وظیفه دارد که نیازهای عاطفی و مادی فرزندانش را تامین کرده و زمینه ازدواج آنها را فراهم سازد. امکانات آموزشی و مهارتی بچه‌ها را در کودکی متناسب با سن و جنسیت آنها تهیه کند تا وقتی به سن تکلیف رسیده و وارد مناسبات اجتماعی می‌شوند، قادر به انجام دادن تکالیف خود باشند.

هنجارهای مادری

مادری، نقشی است که متناسب با شاخصه‌های بیولوژیـک و جسـمانی زنـان از یک سو و خصیصۀ روانی و عاطفی آنها از سوی دیگر، به نحو طبیعـی بـر عهده زنـان نهاده شده است. مادری به مفهوم مراقبت از کودک به لحـاظ رشـد جسـمی، روانی، عـاطفی و تربیتـی او اسـت. از نخستین وظایف زن پذیرفتن فرزند‌آوری و شیر دادن به نوزاد است چون هیچ شیری برای کودک با برکت‌تر از شیر مادر نیست. فراتر از تغذیه جسمی، مادر باید پناهگاه روحی و عاطفی فرزندان خود باشد تا در مواجهه با مشکلات در پناه او آرامش یابند.

هنجارهای فرزندی

احسان به والدین، هنجار مبنایی در نظام هنجاری فرزندی است. اولین هنجار توجه کردن به رنج‌های مادرانه و زحمت‌های پدرانه است؛ مادر دشواری‌های بارداری و تمام سختی‌های ایام کودکی فرزندش را با رضایت تحمل می‌کند تا او سختی نبیند. پدر ریشه است و فرزند شاخه و هرچه از خوبی دارد سرچشمه آن پدرش است، پس باید قدردان آنها باشد. پدر حق ولایت بر فرزندان داشته و فرزند باید در چارچوب شرع بنا به خواست او رفتار کند، اما در ارائه خدمات و رفع نیازها مادر مقدّم است و فرزند نسبت به او در جایگاه خدمت‌گزاری قرار دارد که همیشه باید برای ارائه خدمات به او حتی پیش از این‌که مادر درخواست خود را بیان کند، آماده باشد. فرزندان باید به پاس زحمات والدین عصای دست‌شان باشند، مطیع بوده و اجازه ندارند که حتی در برار آنها «اف» و کمتر از «اف» بگویند؛ آزارهای‌شان را تحمل کرده و از هرگونه بی‌احترامی خودداری کنند، زیرا خشنودی آنها خشنودی خدا و خشم‌شان خشم خدا است. دختران باکره باید با اجازه پدر خود ازدواج کنند. نمازهایی که از پدر قضا شده، پس از فوت او بر عهده پسر بزرگ خانواده است.

منابع

• قرآن کریم
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1395ش.
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1395ش.
• ابن ‌ابی‌الحدید، عزالدین ابوحامد، شرح نهج البلاغه، قم، کتابخانه‏ عمومی ‏آیةالله ‏مرعشی ‏نجفی، 1337ش.
• ابن ‌ابی‌فراس، ورام، ‏مجموعة ورام (تنبیه الخواطر)، قم، مکتبه فقیه‏، بی‌تا.
• ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل‌الرسول، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1404ق.
• احمدی، فاطمه و تشکری، زهرا، «تاثیر خانواده در جامعه‌پذیری نقش‌های جنسیتی از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، در مجله پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال چهارم، شماره ششم، بهار و تابستان 1400ش.
• بستان، حسین، «جنسیت در خانواده از دیدگاه جامعه‌شناسی اسلامی»، در فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شماره 13، 1397ش.
• پاینده‏، ابوالقاسم، نهج الفصاحة مجموعه کلمات قصار حضرت رسول، تهران، ‏ دنیای دانش، ‏1382ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، ‌ قم، مؤسسه آل‌البیت، ‌1409ق‌.
• حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، قم، مؤسسة آل‌البیت، 1413ق.
• خمینی، روح الله، رساله توضیح المسائل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1391ش.
• صابری یزدی، علی‌رضا، الحکم الزاهرة، ترجمه انصاری‏، قم‏، سازمان تبلیغات اسلامی‏، 1375ش.
• صدوق‏، محمد، الخصال‏، قم، جامعه مدرسین، ‏1362ش.
• صدوق‏، محمد، امالی الصدوق‏، بیروت‏، اعلمی‏، 1400ق.
• ابن‌بابویه، محمّد، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.
• صدیق اورعی، غلامرضا، بررسی ساختار اجتماعی در اسلام، تهران، اداره کل پژوهش‌های سیما، 1382ش.
• طبرسی، رضی‌الدین حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، 1412ق.
• عطاردی، عزیزالله، ‏مسند الامام الرضا‏، مشهد، آستان قدس، 1406ق‏.
• قاسم‌پور، فاطمه، «مقایسه تطبیقی نقش‌های جنسیتی در رویکرد اسلامی و جامعه‌شناختی، در پژوهش‌های اجتماعی اسلامی»، سال 24، شمار 118، پاییز و زمستان 1397ش.
• کوئن، بروس، درآمدی به جامعه‌شناسی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، توتیا، 1381ش.
• کلینی، ابوجعفر، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1407ق.
• مالیار، ناصر، «تقسیم کار جنسیتی»، در فصلنامه پوهنتون خصوصی غالب، کابل، شماره 2، 1394ش.
• محبی، محمدعارف، «زن در افغانستان؛ از انکار ماهیت انسانی تا نفی هویت زنانگی»، فصلنامه‌اندیشه معاصر، شماره 5، پاییز 1395ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلامیه، 1366-1353ش.
• نراقی، ملا محمدمهدی، جامع السعادات، بیروت، ‏ اعلمی، بی‌تا.
• «نقش مادر در خانواده» ‌، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: 17 بهمن 1402ش.
• نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، 1408ق. ‏
• ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل‌الرسول، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1404ق.
• بروجردی، آقاحسین، جامع الاحادیث الشیعه، تهران، فرهنگ سبز، 1386ش.
• کوئن، بروس، درآمدی به جامعه‌شناسی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، توتیا، چاپ دوازدهم، 1381ش.
• جعفری، بهراد، ترجمه تحف العقول، ‏ تهران، ‏ اسلامیه‏، چاپ اول‏، 1380ش‏.
• پاینده‏، ابوالقاسم، نهج الفصاحة مجموعه کلمات قصار حضرت رسول، تهران، ‏ دنیای دانش، ‏1382ش.
• حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، ‌ قم، مؤسسه آل‌البیت، ‌1409ق‌.
• خامنه‌‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ سخنرانی: 5 مرداد 1384ش.
• خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام، چاپ دوم، 1389ش.
• دیلمی، حسن، ارشاد القلوب الی الصواب‏، قم‏، رضی، 1412ق.
• زحیلی، وهبة بن مصطفی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، بیروت، دار الفکر المعاصر، چاپ دوم، 1418ق.
• صابری یزدی، علیرضا، الحکم الزاهرة، ترجمه انصاری‏، قم‏، سازمان تبلیغات اسلامی‏، 1375ش.
• صدوق، محمّد بن علی بن بابویه، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، دار الشریف الرضی للنشر، چاپ دوم، 1406ق.
• صدوق، محمّد بن علی بن بابویه، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.
• صدوق‏، محمد، الخصال‏، قم، جامعه مدرسین، ‏1362ش.
• عطاردی، عزیزالله، ‏مسند الامام الرضا‏، مشهد، آستان قدس، 1406ق‏.
• علاسوند، فریبا، «اگر زن نباشی (ضرورت نگاه نظام‌مند به الگوی شخصیت زن مسلمان)»، مجله خردنامه همشهری، تیر، ش 16، 1386ش.
• فلسفی، ‏محمدتقی، الحدیت، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی‏، 1368ش.
• کلینی‏، محمد بن یعقوب، الکافی‏، تهران‏، اسلامیه‏، 1362ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الطبع و النشر، چاپ اول، 1410‍ق.
• محدث‌نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسه آل‌البیت، 1408ق.
• مشکینی، علی، تحریر المواعظ العددیة، قم، الهادی، 1424ق‏. ‏
• مشکینی، میرزاعلی، مصطلحات الفقه، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• مکارم‌شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلامیه، 1366-1353ش.
• نجفی‌یزدی، سیدمحمد، اخلاق در خانواده و تربیت فرزند، بی‌جا، عصر ظهور، 1379ش.