دریای عمان

دریای عمان؛

معرفی

دریای عمان در زبان‌های مختلف و در اسناد سازمان‌های بین‌المللی با عنوان خلیج عمان شناخته می‌شود. این حوضه اقیانوسی کوچک، بازمانده اقیانوس باستانی نئوتتیس است که در پی برخورد ورقه عربی با اوراسیا، مساحت آن کاهش یافته است. از منظر مختصات جغرافیایی، دریای عمان در محدوده طول‌های جغرافیایی ۵۶ تا ۶۲ درجه شرقی و عرض‌های جغرافیایی ۲۲ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۲۶ درجه شمالی قرار دارد. بر این اساس، بخش عمده‌ای از این دریا در شمال مدار رأس‌السرطان و بخشی از آن در جنوب این مدار واقع شده است. از نظر موقعیت نسبی، دریای عمان همچون بازویی در شمال غربی دریای عرب قرار گرفته که از این طریق به اقیانوس هند متصل می‌شود؛ همچنین تنگه هرمز در شمال غربی آن واقع شده و ارتباط دریای عمان با خلیج فارس را برقرار می‌سازد. مرزهای خشکی این دریا در شمال با کشور ایران، در غرب با بخش‌هایی از سواحل عمان و امارات متحده عربی و در جنوب و جنوب غربی با سواحل کشور عمان تعیین می‌شود.

در میان شهرهای ساحلی مهم، می‌توان به چابهار و جاسک در ایران و مسقط و صحار در عمان اشاره کرد. همچنین بنادر استراتژیک حاضر در سواحل این دریا شامل بنادر شهید بهشتی، جاسک، بن‌پُر، کوچک و گواتر در ایران؛ بندر گوادر در پاکستان؛ بنادر مسقط، صحار، صور، خابوره و مطرح در عمان و بندر فجیره در امارات است. گستره عرضی دریای عمان در بخش‌های مختلف متفاوت است؛ به‌طوری که در پهن‌ترین قسمت آن، یعنی در ورودی دریا بین رأس جیوانی و رأس الحد، این پهنه به ۳۴۳ کیلومتر می‌رسد. در مقابل، کمترین عرض دریا در بخش انتهایی و در محل ورود به تنگه هرمز، یعنی میان دو نقطه رأس الکوه و رأس لیمه، ۸۶ کیلومتر است.

نام‌گذاری

دیدگاه‌های مختلفی درباره واژه‌شناسی نام عمان وجود دارد. بر اساس برخی تحلیل‌ها، این نام از دو ریشه ساخته شده است؛ “ow” به‌معنای آب و “man” که در زبان پهلوی به‌معنای ماندن یا خانه است. نام «اومان» در دوران اشکانی و ساسانی برای این دریا به کار می‌رفته و با ورود اعراب، به‌شکل عمان در مورد دریای جنوب شرق ایران مورد استفاده قرار گرفته است.

این خلیج در طول تاریخ با نام‌های مختلفی از جمله «دریای مکران» و «دریای اخضر» شناخته شده است که نشان‌دهنده فرهنگ‌های متنوعی است که از این آب‌ها استفاده کرده‌اند. بسیاری از کشتی‌های مشهوری که تاریخ‌ساز بودند، در طول سفرهای تاریخی خود از این آب‌ها عبور کرده‌اند.

پیشینه

دورۀ ایران باستان: دریای مکران یا دریای عمان و سرزمین‌های پیرامون آن، در طول تاریخ از مهم‌ترین نواحی بندری به‌ شمار می‌رفته‌اند. این منطقه در منابع جغرافیایی، بخشی از دریای پارس دانسته شده و از دیرباز نقش چشمگیری در تحولات اقتصادی و تجاری ایفا کرده است. نواحی جنوبی دریای پارس (سرزمین عمان و سواحل ان) در سال 326م در زمان کورش کبیر به تصرف هخامنشیان درامد.

هخامنشیان با بهره‌گیری از موقعیت استراتژیک منطقه و ایجاد ناوگان، نخستین پایه‌های تسلط ایران بر دریای عمان را بنا نهادند. پس از یک دوره افول طولانی پس از اسلام، صفویان به‌ویژه در دوره شاه‌عباس با اخراج پرتغالی‌ها و با کمک انگلیسی‌ها، حاکمیت ایران را احیا کردند. این روند در دوره نادرشاه افشار با ایجاد یک نیروی دریایی متمرکز و انتخاب بوشهر به عنوان پایگاه، تداوم یافت.

اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیک دریای عمان به‌عنوان گذرگاه تجاری شرق و غرب، توجه قدرت‌های استعماری به‌ویژه انگلیس را جلب کرد. انگلیسی‌ها با حذف رقبا، مداخله در امور داخلی و تجزیه‌طلبی، بخش بزرگی از مکران را در دوره قاجار از ایران جدا کرده و به قلمرو هند بریتانیا ضمیمه کردند. همچنین آنان با تغییر نام این دریا از «مکران» به «عمان»، در جهت اهداف استعماری خود عمل نمودند.

دوره قاجار شاهد ضعف مرکزی و تشدید رقابت‌های قدرت‌های جهانی در منطقه بود. با این حال، پس از جنگ جهانی دوم، ایران بار دیگر با اتخاذ رویکردی فعال و مداخله نظامی در منطقه، به عنوان یک بازیگر مهم در صحنه ژئوپلیتیک خلیج فارس و دریای عمان بازگشت.

دورۀ پهلوی: در عصر قاجار، با وجود اهمیت راهبردی و تجاری بنادر و جزایر دریای عمان، ضعف نیروی دریایی، محدودیت‌های انگلیس، واگذاری برخی بنادر به بیگانگان و کمبود زیرساخت‌ها مانع رشد اقتصادی این منطقه شد. در دوره پهلوی اول، دولت ایران با وجود موانع داخلی و خارجی، تلاش‌هایی برای تقویت نقش اقتصادی سواحل جنوبی آغاز کرد و نسبت به اواخر قاجار پیشرفت بیشتری نشان داد. در دوره پهلوی دوم، به‌ویژه با تضعیف بریتانیا و شکل‌گیری دکترین نیکسون، ایران به‌عنوان ژاندارم منطقه‌ای در خلیج فارس و دریای عمان مطرح شد و با تکیه بر قدرت نظامی، روابط با آمریکا و پاکستان و افزایش درآمد نفتی، نفوذ خود را در اقیانوس هند گسترش داد. در نتیجه، اواخر پهلوی دوم اوج قدرت منطقه‌ای ایران در خلیج فارس و دریای عمان به شمار می‌رفت.

دورۀ جمهوری اسلامی ایران: امروزه با توجه به نقش گذرگاهی دریای عمان و ظرفیت‌های ژئوپلیتیک سواحل مکران در ابعاد اقتصادی، امنیتی، دسترسی و ارتباطات منطقه‌ای و بین‌المللی، اهمیت راهبردی این دریا دوچندان شده است. از این رو، تأمین امنیت در این منطقه جهت دستیابی به منافع اساسی جمهوری اسلامی ایران در عرصه‌های جهانی، منطقه‌ای و داخلی، امری اجتناب‌ناپذیر است. سواحل دریای عمان، دسترسی به پهنه اقیانوس هند را فراهم می‌آورند که این امر پیامدهای ژئواستراتژیک و اقتصادی گسترده‌ای در زمینه‌های حمل‌ونقل، کشتیرانی، امنیت انرژی، شیلات و مدیریت منابع دریایی خواهد داشت. برخورداری ایران از کرانه‌های دریای عمان، این کشور را به عضوی مؤثر در «سازمان همکاری‌های اقتصادی کشورهای اقیانوس هند» تبدیل می‌کند که قلمروی متشکل از قاره‌های آسیا، آفریقا و اقیانوسیه است.

موقعیت سواحل جنوب شرقی ایران و دسترسی آن به کریدورهای بزرگ تجاری جهان، از جمله مسیرهای انتقال کالا و انرژی به اروپا، کشورهای مدیترانه‌ای و هند، پتانسیل‌های عظیم اقتصادی این منطقه را رقم می‌زند. از جمله این مسیرها می‌توان به «کریدور شمال-جنوب»، «مسیر ترانزیتی ایران»، «کریدور هند-ایران-افغانستان» و سایر مسیرهای انتقال مواد غذایی و کالا اشاره کرد. قرارگیری سواحل مکران در مسیر کریدورهای شمال-جنوب و مسیرهای اصلی انتقال انرژی، امکاناتی را فراهم آورده است که جمهوری اسلامی ایران در تلاش است آن‌ها را از «فرصت» به «امکانات بالفعل» تبدیل کند. قرارگیری سواحل مکران در مسیر کشتی‌های غول‌پیکر اقیانوس هند، می‌تواند قدرت کشتیرانی، حجم مبادلات تجاری و درآمدهای گمرکی ایران را به شکلی چشمگیر تقویت نماید. از منظر اقتصادی، درآمد حاصل از ترانزیت کالا می‌تواند پس از نفت و گاز، به یکی از منابع اصلی درآمدی کشور تبدیل شود. در واقع، سواحل مکران را باید «دروازه ارتباطی» با اقتصاد کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی و قفقاز و همچنین «دروازه ورود به اروپا» دانست. دریای عمان، به عنوان یکی از پنج حوزه استراتژیک جهان، روزانه شاهد عبور میلیون‌ها بشکه نفت و حجم عظیمی از کالا و سرمایه است.

از منظر سیاسی-امنیتی، حضور جمهوری اسلامی ایران در کرانه‌های دریای عمان و تسلط بر یکی از مهم‌ترین راههای آبی جهان، کنترل ایران بر مبادی ورودی خلیج فارس و اقیانوس هند را تضمین می‌کند. این موقعیت می‌تواند به گونه‌ای مدیریت شود که هزینه‌ی تأمین امنیت این منطقه بر عهده سایر بازیگران باشد، که این خود یک مزیت سیاسی-امنیتی برای ایران محسوب می‌شود. از سوی دیگر، جنوب شرق ایران پتانسیل بالایی برای اتخاذ استراتژی‌های دریایی و دستیابی به قابلیت «قدرت میان‌اقیانوسی» داراست. برخلاف حوضچه خلیج فارس که محدودیت‌های ساختاری برای تبدیل شدن به یک قدرت دریایی بزرگ ایجاد می‌کند، دریای عمان و اقیانوس هند بستری مناسب برای خروج ایران از محدودیت‌های خلیج فارس و تبدیل شدن به یک قدرت نظامی میان‌اقیانوسی فراهم می‌آورند. توسعه پایگاه هوایی چابهار و گسترش رزمایش‌های دریایی ایران در خارج از آب‌های خلیج فارس، می‌تواند قدرت نظارتی و کنترلی ایران را بر بخش شمالی اقیانوس هند ارتقا دهد. بر همین اساس، جمهوری اسلامی ایران در سال‌های اخیر با بهره‌گیری از قراردادهای دو جانبه با کشورهایی نظیر هند و چین، در پی احیای نقش سواحل دریای عمان در تمامی ابعاد، به‌ویژه در عرصه‌های نظامی و اقتصادی بوده است. مساحت این پهنه آبی ۱۱۲٬۷۶۰ کیلومتر مربع است. در میان کشورهای ساحلی دریای عمان، ایران، عمان و امارات متحده عربی از موقعیت مناسبی برای دسترسی به خلیج فارس و دریای عمان برخوردارند و به‌ترتیب بیشترین طول ساحلی را در این دریا دارند؛ در مقابل، پاکستان کمترین طول ساحلی را داراست.

از میان چهار کشور ساحلی، پاکستان و عمان با دریای عرب نیز مرتبط‌اند؛ همین امر موجب شده است که این دو کشور امکان گسترش تمامی قلمروهای دریایی پیش‌بینی‌شده در کنوانسیون ۱۹۸۲م حقوق دریاها را داشته باشند.

اهمیت

دریای عمان از نظر اقتصادی، ارتباطی، نظامی و راهبردی برای کشورهای ساحلی و نیز برای تجارت و اقتصاد جهانی اهمیت فراوانی دارد. ذخایر انرژی و مواد معدنی موجود در بستر و کف دریا، به‌همراه ظرفیت‌های شیلاتی، از مهم‌ترین منافع اقتصادی دریاها به‌ شمار می‌آیند. از دیرباز نیز از منابع شیلاتی منطقه و دریای عمان بهره‌برداری شده است.

این پهنه آبی، نزدیک‌ترین پهنه آبی به خلیج فارس که به‌منزله هارتلند انرژی جهان شناخته می‌شود، به شمار می‌رود. بخش قابل‌توجهی از ترانزیت انرژی جهان، پس از عبور از تنگه هرمز، از دریای عمان می‌گذرد و از آنجا به مقصد اقیانوس هند، آسیای شرقی و اروپا منتقل می‌شود.

خلیج عمان در شمال غربی اقیانوس هند واقع شده و پیوند دریایی ضروری میان دریای عرب و خلیج فارس را تشکیل می‌دهد. کشتی‌هایی که از آسیا، آفریقا یا اقیانوس هند به سمت بنادر خلیج فارس در حرکت هستند، باید پیش از ورود به گلوگاه تنگه هرمز، از خلیج عمان عبور کنند.

طول خلیج عمان از تنگه هرمز تا محل باز شدن آن به دریای عرب، تقریباً ۵۶۰ کیلومتر است. در عریض‌ترین نقطه آن، یعنی بین رأس الحد در عمان و خلیج گوادر در مرز ایران و پاکستان، عرض خلیج حدود ۳۲۰ کیلومتر است.

محیط زیست دریای عمان

اکوسیستم دریایی

خلیج عمان با بیش از ۵۳۰ گونه ماهی ثبت‌شده، از اکوسیستم‌های دریایی متنوع پشتیبانی می‌کند. عملیات ماهیگیری تجاری و سنتی (صید کوچک) گونه‌های ارزشمندی از جمله ماهی تن، مارلین، پومفریت، ماهی شمشیر، ماکرل و سیل‌فیش را هدف قرار می‌دهند.

گونه‌های کوسه موجود در خلیج شامل کوسه‌های آبی، کوسه‌های ابریشمی، کوسه‌های سرچکشی و کوسه‌های ترشر چشم‌بزرگ است. آب‌های گرم همچنین زیستگاه جمعیت‌هایی از لاک‌پشت‌های دریایی، دلفین‌ها و انواع بی‌مهرگان هستند.

ماهیگیری سنتی همچنان برای جوامع ساحلی در عمان و ایران مهم است، اگرچه عملیات تجاری و فشارهای محیطی در دهه‌های اخیر بر ذخایر ماهی تأثیر گذاشته است.

تغییرات اقلیمی

دانشمندان در سال ۲۰۱۸م تأیید کردند که دریای عمان یکی از بزرگترین «مناطق مرده» دریایی جهان را در خود جای داده است؛ منطقه‌ای با کمبود شدید اکسیژن. شرایط کم‌اکسیژن ناشی از روان‌آب‌های کشاورزی است که نیتروژن و فسفر را از زمین‌های اطراف به دریای عمان منتقل می‌کنند. این مواد مغذی باعث شکوفایی جلبکی می‌شوند که پس از مرگ و در حین تجزیه، اکسیژن محلول در آب را مصرف می‌کنند. تحقیقات منتشر شده در سال ۲۰۲۴م نشان می‌دهد که این منطقه به ‌دلیل تغییرات اقلیمی و آلودگی‌های مداوم، همچنان در حال گسترش است. موجودات دریایی قادر به بقا در مناطق شدیداً تحت تأثیر نیستند که این امر پیامدهای اکولوژیکی در سراسر زنجیره غذایی ایجاد کرده و عملیات صید تجاری را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

ملاحظات امنیتی

تنش‌های منطقه‌ای بین ایران و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، همراه با اختلافات بین‌المللی، نگرانی‌های امنیتی برای کشتیرانی تجاری در این منطقه ایجاد می‌کند. اپراتورهای کشتی که از دریای عمان عبور می‌کنند باید توصیه‌های امنیتی را زیر نظر داشته باشند و اقدامات حفاظتی را در نظر بگیرند. این ملاحظات عبارت است از:

• تشدید رویه‌های نگهبانی با استفاده از دیدبان‌های اضافی؛
• رعایت کد ISPS در سطوح امنیتی بالاتر؛
• ارتباط با مقامات دولت صاحب پرچم؛
• اطلاع‌رسانی به بیمه در خصوص عبور از دریای عمان؛
• هماهنگی با نیروهای دریایی در صورت درخواست؛
• رویه‌های «کشتی خاموش» در صورت اقتضای عملیاتی؛

درک الزامات کد ISPS و نگهداری مستندات به‌روزِ انطباق با دولت صاحب پرچم، به اپراتورهای شناور کمک می‌کند تا در شرایط متغیر امنیتی به دریانوردی ادامه دهند.

چالش‌ها و فرصت‌ها

موقعیت جغرافیایی این دریا و خلیج مکران، آن را به یکی از مهم‌ترین مرزهای دریایی ایران تبدیل کرده است. دریای عمان امکان دسترسی ایران به آب‌های آزاد را فراهم می‌آورد. همچنین، این دریا نقش کلیدی در اتصال به خلیج فارس ایفا می‌کند. سیطره ایران بر بخش شمالی دریای عمان و بهره‌مندی از جغرافیای خاص منطقه سیستان و بلوچستان می‌تواند امنیت منطقه را در برابر تهدیدات خارجی ارتقا داده و امکان نفوذ بیگانه به این مناطق را به حداقل برساند. علاوه بر این، کم‌عمق بودن آب‌های ساحلی در برخی نقاط، مانعی استراتژیک در برابر نزدیک شدن ناوهای جنگی مهاجم ایجاد می‌کند که می‌تواند در تأمین امنیت منطقه به‌ کار گرفته شود. از منظر نظامی، دریای عمان توان راهبردی نیروی دریایی ایران را افزایش می‌دهد، زیرا دسترسی به آب‌های آزاد، محدودیت‌های حوضچه خلیج فارس را مرتفع ساخته و دامنه عملیاتی نیروی دریایی را گسترش می‌دهد. همچنین، سواحل مناسب، امتداد خط ساحلی و عمق مناسب، بستری برای عبور و ترانزیت کشتی‌های تجاری و نفت‌کش فراهم می‌آورد. دریای عمان در کنار سواحل خلیج فارس، با تسلط بر تنگه هرمز و نظارت بر مسیرهای فرامنطقه‌ای، به یکی از کانون‌های قدرت اقتصادی و نظامی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است. موقعیت استراتژیک تنگه هرمز در مجاورت دریای عمان و اشراف عملیاتی بر آن، مانعی جدی برای رقبا در بهره‌برداری از این مسیر ایجاد می‌کند. علاوه بر این، برخورداری از ۲۳۱ کیلومتر خط ساحلی، از دیگر ویژگی‌های برجسته این منطقه است که قدرت دریایی ایران را در این حوزه دوچندان می‌سازد.

در این میان، بندر چابهار با موقعیت ویژه و قرارگیری در فهرست بندرهای استراتژیک جهان، قابلیت تبدیل شدن به یک بندر چندمنظوره را داراست. وجود این بندر نقش برجسته‌ای در ترانزیت کالا به آسیای میانه و بالعکس ایفا می‌کند. همچنین، نیاز مبرم کشورهای جنوب آسیا به منابع انرژی خلیج فارس و صرفه اقتصادی ترانزیت از طریق دریای عمان و بندر چابهار، اهمیت اقتصادی این منطقه را دوچندان کرده است. پروژه توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل زمینی آسیا، موسوم به «طرح همکاری‌های ترانزیتی شمال-جنوب» و مسیرهای «شرق به غرب»، فرصت‌هایی را برای استان سیستان و بلوچستان فراهم می‌آورد تا از این پتانسیل‌ها جهت افزایش سهم تجارت و رشد اقتصاد کشور و منطقه بهره‌مند شود. افزون بر این، قابلیت‌های گردشگری منطقه مکران نیز از جنبه‌های قابل توجه است؛ با توجه به آب‌وهوای نسبتاً گرم چابهار، این منطقه می‌تواند به عنوان یک پایگاه گردشگری زمستانی، موجب جذب گردشگر، ارزآوری و رونق اقتصادی شود.

یکی از نقاط ضعف فعلی منطقه مکران، پراکندگی و تراکم پایین جمعیت است که ریشه در توسعه‌نیافتگی و چالش‌های امنیتی دارد. دولت می‌تواند با برنامه‌ریزی‌های هدفمند، از طریق توسعه زیرساخت‌های رفاهی، ایجاد فرصت‌های شغلی، جذب سرمایه‌گذاری و تأمین امنیت اقتصادی و روانی، این چالش را مرتفع سازد. همچنین، مدیریت بحران‌هایی نظیر آلودگی‌های نفتی، مدیریت فاضلاب و تأمین آب پاک، نیازمند برنامه‌های مدون و همکاری نزدیک با نهادهای ذی‌ربط، کشورهای منطقه و سازمان‌های بین‌المللی است. در نهایت، مقابله با ترانزیت مواد مخدر و معضلات امنیتی در سیستان و بلوچستان، از طریق تلفیق سیاست‌های داخلی (رونق اقتصادی و فرهنگ‌سازی) با سیاست‌های بین‌المللی (استراتژی‌های جهانی مبارزه با مواد مخدر) قابل مدیریت خواهد بود.

منابع

• راستی، عمران و اشرفی، علی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، شمارۀ 3، بهار 1395ش.
• معلومی، فاطمه‌السادات و علیخانی، حمیدرضا، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، نظریه‌پردازی راهبردی، سال سوم، شمارۀ چهارم، زمستان ۱۴۰۳ش.
• میرشاهی، سینا، «اقتصاد تجاری سرزمین های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، مطالعات ایرانی، شماره 42، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.