مردپرهیزی؛ یک ترند فرهنگی و اجتماعی برای پرهیز آگاهانه و موقت از قرار عاشقانه و روابط عاطفی با مردان.
مردپرهیزی (Boysober) یک ترند فرهنگی است که بهطور مشخص به پرهیز آگاهانه و داوطلبانه از قرار عاشقانه، روابط عاطفی و جنسی با مردان یا در معنای گستردهتر، هر گونه رابطه عاشقانه و جنسی برای یک دورهٔ مشخص اشاره دارد. این اصطلاح، که ترکیبی از واژههای انگلیسی Boy (پسر/مرد) و Sober (هوشیار/پرهیزکار) است، در میان زنان جوان، به ویژه نسل زِد، در شبکههای اجتماعی مانند تیکتاک وایرال شده است. هدف اصلی این جنبش، فاصله گرفتن از فرهنگ روابط سطحی و پرتنش مدرن به منظور تمرکز بر خودشناسی، رشد فردی، و سلامت روان است.
تعریف و ریشهشناسی
واژۀ مردپرهیزی در زبانفارسی از ترکیب دو جزء «مرد» و «پرهیز» (به معنای دوری جستن یا اجتناب) ساخته شده است. این اصطلاح بسته به بستر استفاده (روانشناسی، جامعهشناسی یا فرهنگ عامه)، مفاهیم متفاوتی را در بر میگیرد.
ریشههای کلاسیک و علمی
در ادبیات علمی و آکادمیک، این مفهوم با واژگانی که ریشه یونانی دارند شناخته میشود:
Androphobia (مردهراسی): متشکل از واژه یونانی Andros (مرد) و Phobos (هراس). این اصطلاح در روانپزشکی برای توصیف یک فوبیای خاص و ترس غیرارادی از مردان به کار میرود.[۱]
اصطلاحات نوپدید و فرهنگ عامه
در سالهای اخیر و با گسترش شبکههای اجتماعی، مفاهیم جدیدی وارد ادبیات این حوزه شدهاند که مردپرهیزی را از یک حالت «دفاعی» به یک «انتخاب سبک زندگی» تغییر دادهاند. بویسوبر (Boysober) که در سال ۲۰۲۴ توسط هوپ وودوارد (Hope Woodard) ابداع شد، ترکیبی از واژه Boy (پسر) و Sober (هوشیار/پاک - در ادبیاتِ ترک اعتیاد) است. بویسوبر به معنای «سمزدایی عاطفی» است؛ یعنی فرد برای مدتی مشخص، تعاملات رمانتیک، اپلیکیشنهای دوستیابی و روابط عاطفی با مردان را متوقف میکند تا بر سلامت روان و رشد فردی خود تمرکز کند.[۲]
تفاوت مفهومی
باید میان «مردپرهیزی» به عنوان یک رفتار اجتنابی با «مردبیزاری» (Misandry) تمایز قائل شد. در مردپرهیزی، لزوماً تنفر از جنس مذکر وجود ندارد، بلکه تمرکز بر «دوری گزیدن» برای حفظ آرامش، امنیت یا استقلال فردی است.
مفهوم و قوانین غیررسمی مردپرهیزی
مردپرهیزی بیشتر به عنوان یک بازسازی عاطفی مطرح میشود تا یک نفی دائمی روابط، بر خلاف پرهیز از الکل. در این ترند، فرد به معنای واقعی «پرهیزکار» نمیشود، بلکه تصمیم میگیرد آگاهانه انرژی خود را از پیگیری روابط به سمت خودمراقبتی و اهداف شخصی هدایت کند.[۳] شرکتکنندگان اغلب از مجموعهای از قوانین غیررسمی پیروی میکنند که ممکن است بسته به فرد متفاوت باشد، اما عموماً شامل موارد زیر است:
- بدون قرار عاشقانه
- بدون اپلیکیشنهای دوستیابی
- بدون روابط خاکستری
- بدون ارتباط مجدد با شرکای عاطفی سابق
- پرهیز از تماس فیزیکی عاشقانه[۴]
تفاوت مردپرهیزی با خویشتنداری جنسی
مفهوم «مردپرهیزی» بهویژه در قالب مدرن آن یعنی بویسوبر با «خویشتنداری جنسی» تفاوتهایی دارد. تفاوتهای اصلی این دو عبارتند از:
- هدف: در خویشتنداری جنسی، هدف اصلی خودداری از «عمل جنسی» است که اغلب ریشه در آموزههای مذهبی، اخلاقی یا پیشگیری از بیماریها دارد. اما در مردپرهیزی/بویسوبر، هدف دوری از «جنسیت مذکر» و «ساختار رابطه عاطفی» است تا فرد بتواند استقلال روانی خود را باز یابد.
- مخاطب: خویشتنداری جنسی میتواند توسط هر فردی (فارغ از جنسیت طرف مقابل) انجام شود، اما مردپرهیزی مشخصاً بر قطع رابطه یا دوری از «مردان» تمرکز دارد.
- رویکرد: خویشتنداری جنسی معمولاً یک تعهد فیزیکی است، در حالی که مردپرهیزی مدرن یک «سمزدایی عاطفی» (Emotional Detox) است که شامل حذف اپلیکیشنهای دوستیابی و حتی مکالمات روزمره عاطفی نیز میشود.
مردپرهیزی در ایران
در جامعه ایران، مردپرهیزی طی دهههای اخیر از یک قالب سنتی و مذهبی به یک پدیده اجتماعی مدرن تغییر شکل داده است. این پدیده را میتوان در چند لایه بررسی کرد:
۱. زمینههای اجتماعی و تغییر الگوی زیست
جامعهشناسان ایرانی به پدیدهای به نام «تجرد قطعی» یا «زیست مستقل دختران» اشاره میکنند. برخی گزارشها نشان میدهند که بخشی از زنان به دلیل تجربههای زیسته ناخوشایند در محیطهای کاری یا خانوادگی، به نوعی «خودبسندگی» و دوری گزیدن از روابط عاطفی با مردان روی آوردهاند.
۲. فضاهای تفکیکشده (Gender Segregation)
در ایران، مردپرهیزی گاهی به صورت ساختاری پدیدار میشود. ایجاد فضاهای «زنانه» (مانند پارکهای بانوان، واگنهای مخصوص زنان در مترو، یا تاکسیهای بانوان) فرصتی را برای نوعی مردپرهیزی موقت در فضای عمومی فراهم کرده است.
۳. تغییر در معیارهای عاطفی
مشابه جنبشهای جهانی مانند Boysober، در میان نسلهای جوانتر ایران (دهه ۷۰ و ۸۰) گرایشی به نام «رابطه نخواستن» یا تمرکز بر «توسعه فردی» به جای ورود به روابط سنتی دیده میشود. این رفتار در ایران اغلب با هدف محافظت از سلامت روان در برابر روابط سمی (Toxic) صورت میگیرد.
واکنشها و آثار مردپرهیزی
مردپرهیزی، بیش از آنکه یک پدیده پزشکی باشد، یک حرکت اجتماعی است که با واکنشهای متعددی در رسانهها و میان متخصصان علوم اجتماعی روبرو شده است.
۱. آثار فردی و توسعه شخصی
طرفداران این سبک زندگی، آثار مثبتی را برای این دوره پرهیز برمیشمارند:
- بازیابی خودپیروی (Autonomy): فرد با قطع وابستگی عاطفی به مردان و حذف اپلیکیشنهای دوستیابی، زمان و انرژی روانی خود را صرف تحصیل، مهارتآموزی و بهبود وضعیت اقتصادی میکند.
- سلامت روان و کاهش فرسودگی: حذف «درامهای عاطفی» و چرخههای بیپایان روابط کوتاهمدت، منجر به کاهش استرس و بهبود کیفیت خواب و آرامش ذهنی گزارش شده است.
- شناخت الگوهای رفتاری: این دوره به فرد فرصت میدهد تا الگوهای سمی در انتخابهای گذشته خود را شناسایی کرده و با دیدی بازتر به روابط آینده نگاه کند.
۲. واکنشهای اجتماعی و رسانهای
- انگزدایی از تجرد: این جنبش باعث شده است که «تجرد» به جای یک «اجبار یا شکست»، به عنوان یک «موقعیت قدرتمند و انتخابی» در افکار عمومی بازتعریف شود.
- تقابل با سنتهای ازدواجمحور: در جوامعی مثل ایران، این رفتار گاهی با واکنش منفی لایههای سنتی روبرو میشود که آن را تهدیدی برای ساختار خانواده یا عامل افزایش «تجرد قطعی» میدانند.
۳. پیامدهای ساختاری
- تغییر در بازار دوستیابی: تحلیلگران اقتصادی اشاره کردهاند که گسترش بویسوبر در میان نسل زد، شرکتهای مالک اپلیکیشنهای دوستیابی را مجبور به بازنگری در الگوریتمها و سیاستهای خود کرده است.
- شکلگیری جوامع زنانه (Sisterhood): یکی از آثار مهم این پدیده، تقویت پیوندهای دوستی میان زنان و جایگزینی «حمایت اجتماعی همجنس» به جای «نیاز عاطفی به جنس مخالف» است.