‘’‘تابآوری فرهنگی’‘’؛ پویایی در حفظ هویت جمعی در برابر بحرانها.
تابآوری فرهنگی نوعی از تابآوری است که نقش مهمی در پایداری امنیت ملی در برابر جنگهای شناختی و فشارهای ژئوپلیتیکی دارد. بر اساس دیدگاههای یونسکو، این مفهوم مانند یک سازوکار دفاعی نامرئی عمل میکند و به پایداری جامعه و توسعه آن کمک میکند. تابآوری فرهنگی مانع فروپاشی هویت جمعی میشود و اجازه نمیدهد فشارها و تغییرات اجتماعی به بحرانهای اجتماعی تبدیل شوند. به همین دلیل، جوامع با کمک آن میتوانند در برابر چالشهایی مانند جهانیسازی، مهاجرت و تغییرات سریع اجتماعی مقاومت کنند و مسیر تداوم تمدنی خود را حفظ نمایند.
مفهومشناسی
تابآوری فرهنگی در سادهترین معنا به توانایی سازگاری مثبت با شرایط سخت و تجربههای ناگوار گفته میشود.[۱] این مفهوم به ظرفیت یک جامعه یا گروه انسانی برای حفظ و بازسازی هویت، ارزشها و شیوههای زندگی خود در شرایط بحران یا فشارهای بیرونی اشاره دارد.[۲]
ویژگی مهم تابآوری فرهنگی پویایی آن است. جامعهای که از این توان برخوردار است، هم میتواند سنتها و ریشههای خود را حفظ کند و هم در برابر شرایط جدید نوآوری و تغییر را بپذیرد.[۳][۴] در این چارچوب، تحمل سختیها و بحرانها تنها به معنای تحمل منفعلانه نیست؛ بلکه فرصتی برای معنا دادن به تجربهها و بازسازی هویت جمعی نیز بهشمار میآید.[۵]
در شرایط بحرانی، نمادها، آیینها و سنتهای جمعی میتوانند مانع از فروپاشی اجتماعی شوند و به جامعه کمک کنند انسجام خود را حفظ کند.[۶]
در عصر هوش مصنوعی نیز تابآوری فرهنگی معنای تازهای پیدا کرده است. امروز جوامع باید بتوانند در فضای دیجیتال و «بازار توجه» حضور فعال داشته باشند، بدون آنکه هویت و اصالت فرهنگی خود را از دست بدهند. استفاده از فناوریهای نوین برای ثبت میراث فرهنگی، بازآفرینی زبانها و آیینها، ایجاد شبکههای فرهنگی فراملی و تولید محتوای بومی در فضای جهانی، از جمله ابزارهایی است که میتواند به تقویت تابآوری فرهنگی کمک کند.[۷]
تفاوت با مقاومت فرهنگی و شایستگی فرهنگی
مقاومت فرهنگی بیشتر حالت دفاعی دارد و هدف آن حفظ وضعیت موجود است. در مقابل، تابآوری فرهنگی رویکردی فعال دارد و تلاش میکند تغییرات و بحرانها را به فرصتی برای تقویت ساختارهای اجتماعی تبدیل کند.[۸]
این مفهوم با «شایستگی فرهنگی» نیز ارتباط دارد. شایستگی فرهنگی به توانایی تعامل مؤثر با دیگر فرهنگها اشاره میکند. وقتی جامعهای از این توانایی برخوردار باشد، میتواند ضمن حفظ هویت اصلی خود، ارتباطی سازنده با جهان برقرار کند.[۹]
پیشینه
پژوهشها نشان میدهد که در دوران باستان، هنگام بروز بحرانهای اقلیمی یا کمبود منابع، قدرت فیزیکی به تنهایی برای بقای جوامع کافی نبود. انسانها به تدریج دریافتند که برای عبور از این شرایط باید با یکدیگر همکاری کنند و قواعد مشترکی برای زندگی جمعی ایجاد نمایند. به همین دلیل، قوانین، باورها و ارزشهای مشترک شکل گرفت که به حفظ هویت و همبستگی اجتماعی کمک میکرد. این فرایند را میتوان یکی از نخستین جلوههای تابآوری فرهنگی دانست. در مطالعات معاصر نیز این مفهوم به ظرفیت یک نظام فرهنگی برای پذیرش تغییرات، مقابله با بحرانها و ادامه مسیر رشد و تحول تمدنی اشاره دارد.[۱۰]
کارکردها
تابآوری فرهنگی در سطح اجتماعی و تمدنی کارکردهای گوناگونی دارد. برای نمونه، آیینها و سنتهای جمعی میتوانند نوعی سرمایه فرهنگی ایجاد کنند که جامعه را در برابر نفوذ فرهنگهای بیگانه مقاومتر میسازد.[۱۱][۱۲]
در زمان بحرانهایی مانند جنگ یا بلایای طبیعی نیز این ظرفیت باعث میشود مردم بر اساس ارزشهای مشترک به یکدیگر نزدیکتر شوند و همکاری بیشتری داشته باشند؛ موضوعی که هزینههای مدیریت بحران را کاهش میدهد.[۱۳]
از سوی دیگر، سنتها و باورهای فرهنگی نقش مهمی در ایجاد آرامش روانی دارند و مانع از گسترش ناامیدی در جامعه میشوند.[۱۴] همچنین ترکیب دانش بومی با فناوریهای نوین میتواند توانایی جوامع را برای سازگاری با تغییرات محیطی و اقلیمی افزایش دهد.[۱۵]
لایههای تابآوری فرهنگی
تابآوری فرهنگی فرآیندی چندلایه است که معمولاً در سه سطح بررسی میشود:
‘’‘ظرفیت جذب’‘’:[۱۶] توانایی جامعه برای تحمل شوکها و بحرانهای ناگهانی بدون فروپاشی ساختارهای اصلی. ‘’‘ظرفیت سازگاری’‘’:[۱۷] در این مرحله جامعه تلاش میکند خود را با شرایط جدید هماهنگ کند؛ برای مثال ممکن است در الگوهای مصرف یا نقش نهادها تغییراتی ایجاد شود. ‘’‘ظرفیت تحولآفرینی’‘’:[۱۸] در عمیقترین سطح، بحران به فرصتی برای نوآوری تبدیل میشود و ساختارهای ناکارآمد جای خود را به الگوهای پایدارتر میدهند.[۱۹]
شاخصهای فرهنگ تابآور
فرهنگی که از تابآوری بالایی برخوردار است، معمولاً چند ویژگی مهم دارد. از جمله میتوان به وجود هویت فرهنگی و نظام ارزشی مشترک (مانند زبان، دین و تاریخ)، سرمایهٔ اجتماعی و اعتماد میان مردم، و نیز حافظهٔ تاریخی فعال اشاره کرد که تجربههای گذشته را در قالب متون، آیینها و ضربالمثلها حفظ میکند.[۲۰]
در چنین فرهنگی ارتباط میان نسلها نیز حفظ میشود و تجربهها و ارزشها به درستی منتقل میگردد. پرهیز از دوقطبیهای اجتماعی، تقویت اقتصاد فرهنگ از طریق صنایع خلاق، و وجود زبانی مشترک برای بیان رنجها و بحرانها از دیگر نشانههای آن است. علاوه بر این، فرهنگ تابآور انعطافپذیر است و میتواند عناصر مثبت فرهنگهای دیگر را بپذیرد بدون آنکه هویت اصلی خود را از دست بدهد.[۲۱]
بهطور کلی، تابآوری فرهنگی نتیجه تعامل میان عواملی مانند سرمایهٔ اجتماعی، دانش بومی، حکمرانی محلی و تنوع فرهنگی است. نادیده گرفتن تنوع فرهنگی میتواند به ایجاد تنشهای داخلی و تضعیف انسجام اجتماعی منجر شود.[۲۲]
کارگزاران تابآوری فرهنگی
تحقق تابآوری فرهنگی به نقشآفرینی مجموعهای از نهادها و کنشگران اجتماعی وابسته است. خانواده نخستین محل انتقال ارزشها و الگوهای رفتاری است و در شرایط بحران نقش مهمی در حمایت عاطفی و تربیت نسلها دارد.[۲۳]
نهادهای علمی و آموزشی مانند مدارس و دانشگاهها نیز با تقویت تفکر انتقادی و سواد رسانهای میتوانند نسل جدید را برای مواجهه آگاهانه با تغییرات فرهنگی آماده کنند.[۲۴]
از سوی دیگر، هنر، رسانه و ادبیات با روایت تجربههای جمعی و بازنمایی خلاقانه فرهنگ بومی، در انتقال معنا و حفظ حافظه فرهنگی نقش دارند.[۲۵]
در کنار این نهادها، جوامع محلی و شبکههای اجتماعی غیررسمی نیز اهمیت زیادی دارند. این شبکهها با احیای آیینها، برگزاری رویدادهای فرهنگی و ایجاد حس تعلق اجتماعی، به تقویت همبستگی جامعه کمک میکنند.[۲۶]
فعالیت این کارگزاران معمولاً در سه حوزه اصلی جریان دارد: میراث فرهنگی ملموس و ناملموس مانند معماری و آیینها، شبکههای اجتماعی محلی که بستر حمایتهای اجتماعی را فراهم میکنند، و اقتصاد محلی و صنایع خلاق که از طریق گردشگری فرهنگی و هنرهای بومی به پایداری فرهنگ کمک میکنند.[۲۷]
تقویت تابآوری فرهنگی
برای افزایش تابآوری فرهنگی، سیاستهای توسعه فرهنگی معمولاً بر چند محور تمرکز دارند. ایجاد فضاهای گفتوگوی بینفرهنگی و فراهم کردن امکان تبادل تجربه میان فرهنگهای مختلف از جمله این اقدامات است.[۲۸]
همچنین توسعه زیرساختهای فرهنگی مانند کانونهای فرهنگی، فضاهای هنری و کتابخانههای عمومی میتواند زمینه فعالیتهای جمعی را فراهم کند. در کنار آن، همکاری میان نهادهای دولتی و بخش خصوصی برای تأمین منابع مالی پروژههای فرهنگی اهمیت دارد.[۲۹]
از دیگر اقدامات مهم میتوان به ثبت روایتهای بومی از تجربههای بحران، کاهش انگهای اجتماعی دربارهٔ شکست یا کمکخواهی، حمایت از صنایع خلاق و تقویت سواد رسانهای عمومی اشاره کرد تا افراد بتوانند از رسانههای نوین به شکل آگاهانه و خلاقانه استفاده کنند.[۳۰]
موانع و چالشها
در مسیر تقویت تابآوری فرهنگی، موانع مختلفی نیز وجود دارد. از جمله این چالشها میتوان به القای ناکارآمدی یا عقبماندگی فرهنگهای بومی، کاهش مشارکت جوامع محلی و تضعیف حس تعلق اجتماعی اشاره کرد.[۳۱]
تمرکز بر اقدامات سطحی و کوتاهمدت به جای اصلاحات عمیق فرهنگی نیز میتواند روند تقویت تابآوری را کند کند.[۳۲] علاوه بر این، کاهش منابع مالی صنایع خلاق، تجاری شدن بیش از حد آیینها و تضعیف هویت ملی از دیگر عواملی هستند که میتوانند انسجام فرهنگی جامعه را تحت تأثیر قرار دهند.[۳۳]
چرخهٔ فرد و فرهنگ
از دیدگاه روانشناسی اجتماعی، تابآوری فرهنگی در میان ملتهای مختلف یکسان نیست. جوامعی که در طول تاریخ با سختیها و بحرانهای بیشتری روبهرو بودهاند و توانستهاند خود را با آن شرایط سازگار کنند، معمولاً ظرفیت بالاتری برای مواجهه با بحرانهای جدید دارند.[۳۴]
در این فرایند، فرد هنگام مواجهه با بحران از مفاهیم، روایتها و نمادهای فرهنگی جامعه خود برای معنا دادن به رنجها استفاده میکند. در مقابل، تجربههای فردی نیز به مرور به بخشی از حافظه جمعی تبدیل میشود و به تقویت فرهنگ و تابآوری آن کمک میکند.[۳۵]
تابآوری فرهنگی در ایران
ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی و سابقه تمدنی طولانی، یکی از نمونههای قابل توجه تابآوری فرهنگی بهشمار میآید. زبان فارسی، آیینهای ملی مانند نوروز و پیوند میان دین و هویت ملی، از عواملی هستند که در طول تاریخ به حفظ هویت ملی ایرانیان و جذب و هضم فرهنگهای مهاجم کمک کردهاند.[۳۶]
نقش معنویت در تحمل سختیها، روحیه طنز و ادبیات در کاهش فشارهای اجتماعی، و پیوندهای عمیق خانوادگی نیز از ویژگیهایی است که به تقویت این ظرفیت در جامعه ایرانی کمک کرده است.[۳۷]
در سالهای اخیر نیز تلاشهایی برای توسعه این مفهوم در سطح سیاستگذاری انجام شده است. از سال ۱۴۰۳ش با واگذاری مأموریت ملی به دانشگاه حکیم سبزواری، اقداماتی مانند برگزاری هفته تابآوری، اعطای نشان فرهنگیار تابآوری ایران و تدوین منابع آموزشی در این حوزه آغاز شده است.[۳۸]
پانویس
- ↑ id=2396&sid=1&slc lang=fa مداحی، «تبیین ضررت مفهومپردازی تابآوری فرهنگی در دوران همهگیری کووید-19»، 1403ش، ص261.
- ↑ «تابآوری فرهنگی چیست؟»، وبسایت خانۀ تابآوری.
- ↑ «تابآوری فرهنگی: ستون پایدار توسعه در جوامع در حال گذار»، خبرگزاری تابآوری ایران.
- ↑ «عوامل مؤثر بر ایجاد و تقویت تابآوری فرهنگی»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری.
- ↑ مقدسی، درس گفتار تابآوری (از فرد تا فرهنگ)، 1405ش، ص1-2.
- ↑ «بررسی مفهوم تابآوری فرهنگی و راهکارهای مهم برای بهبود آن»، وبسایت مددکاران اجتماعی ایرانیان.
- ↑ «تحلیل چند سطحی تابآوری فرهنگی در عصر حکمرانی الگوریتمی و هوش مصنوعی»، خبرگزاری تابآوری ایران.
- ↑ [https://www.resiliencemedia.ir/مفهوم-تاب-آوری-فرهنگی-و-چگونگی-شکل-گیری-آن-د�%b «مفهوم تابآوری فرهنگی و چگونگی شکلگیری آن درجوامع مدرن»، خبرگزاری تابآوری ایران.]
- ↑ طلسچی یکتا، «تابآوری فرهنگی چیست؟»، وبسایت سیویلیکا.
- ↑ خدامرادی و دیگران، «مقدمه بر مفهومپردازی تابآوری فرهنگی»، 1400ش، ص292.
- ↑ صارمی، «رسانه و تابآوری فرهنگی؛ پیوندی راهبردی برای جوامع پایدار»، وبسایت سیویلیکا.
- ↑ «چرا تاب آوری فرهنگی اهمیت دارد؟»، خبرگزاری تابآوری ایران.
- ↑ «چرا تاب آوری فرهنگی اهمیت دارد؟»، خبرگزاری تابآوری ایران.
- ↑ «چرا تاب آوری فرهنگی اهمیت دارد؟»، خبرگزاری تابآوری ایران.
- ↑ «چرا تاب آوری فرهنگی اهمیت دارد؟»، خبرگزاری تابآوری ایران.
- ↑ Absorptive Capacity.
- ↑ Adaptive Capacity.
- ↑ Transformative Capacity.
- ↑ [https://www.resiliencemedia.ir/مفهوم-تاب-آوری-فرهنگی-و-چگونگی-شکل-گبری-آن-د�%b «مفهوم تابآوری فرهنگی و چگونگی شکلگیری آن درجوامع مدرن»، خبرگزاری تابآوری ایران.]
- ↑ «جنگ تحمیلی به فرصتی برای قوی شدن ایران تبدیل شد/ تابآوری جامعه از ثمرات انسجام ملی است»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «چرا تاب آوری فرهنگی اهمیت دارد؟»، خبرگزاری تابآوری ایران.
- ↑ «عوامل مؤثر بر ایجاد و تقویت تابآوری فرهنگی»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری.
- ↑ «تابآوری فرهنگی از شعار تا عمل»، وبسایت خانۀ تابآوری.
- ↑ «چرا تاب آوری فرهنگی اهمیت دارد؟»، خبرگزاری تابآوری ایران.
- ↑ «بررسی مفهوم تابآوری فرهنگی و راهکارهای مهم برای بهبود آن»، وبسایت مددکاران اجتماعی ایرانیان.
- ↑ «بررسی مفهوم تابآوری فرهنگی و راهکارهای مهم برای بهبود آن»، وبسایت مددکاران اجتماعی ایرانیان.
- ↑ رام برزینی، «تابآوری فرهنگی جوامع محلی»، وبسایت سیویلیکا.
- ↑ «چرا تاب آوری فرهنگی اهمیت دارد؟»، خبرگزاری تابآوری ایران.
- ↑ «بررسی مفهوم تابآوری فرهنگی و راهکارهای مهم برای بهبود آن»، وبسایت مددکاران اجتماعی ایرانیان.
- ↑ صارمی، «رسانه و تابآوری فرهنگی؛ پیوندی راهبردی برای جوامع پایدار»، وبسایت سیویلیکا.
- ↑ «چرا تاب آوری فرهنگی اهمیت دارد؟»، خبرگزاری تابآوری ایران.
- ↑ «تابآوری فرهنگی از شعار تا عمل»، وبسایت خانۀ تابآوری.
- ↑ «ابزارهای تابآوری فرهنگی در جنگ»، خبرگزاری میگنا.
- ↑ خدامرادی و دیگران، «مقدمه بر مفهومپردازی تابآوری فرهنگی»، 1400ش، ص291-292.
- ↑ مقدسی، درس گفتار تابآوری (از فرد تا فرهنگ)، 1405ش، ص4-5.
- ↑ اکبری، «مفهوم تاب آوری فرهنگی (cultural resilience) چیست؟»، وبسایت سیویلیکا.
- ↑ «تابآوری ایرانیان: پیوندی ناگسستنی با فرهنگ و هویت ملی در ابعاد مختلف»، خبرگزاری تابآوری ایران.
- ↑ «شکلگیری و تکوین مفهوم تابآوری فرهنگی در ایران»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری.
منابع
- «ابزارهای تابآوری فرهنگی در جنگ»، خبرگزاری میگنا، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
- اکبری، خاطره، «مفهوم تاب آوری فرهنگی (cultural resilience) چیست؟»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش.
- «بررسی مفهوم تابآوری فرهنگی و راهکارهای مهم برای بهبود آن»، وبسایت مددکاران اجتماعی ایرانیان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۴ش.
- «تابآوری ایرانیان: پیوندی ناگسستنی با فرهنگ و هویت ملی در ابعاد مختلف»، خبرگزاری تابآوری ایران، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «تابآوری فرهنگی از شعار تا عمل»، وبسایت خانهٔ تابآوری، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «تابآوری فرهنگی چیست؟»، وبسایت خانهٔ تابآوری، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «تابآوری فرهنگی چیست؟»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۳ش.
- «تابآوری فرهنگی: ستون پایدار توسعه در جوامع در حال گذار»، خبرگزاری تابآوری ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش.
- «تحلیل چند سطحی تابآوری فرهنگی در عصر حکمرانی الگوریتمی و هوش مصنوعی»، خبرگزاری تابآوری ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۴۰۴ش.
- «جنگ تحمیلی به فرصتی برای قوی شدن ایران تبدیل شد/ تابآوری جامعه از ثمرات انسجام ملی است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «چرا تابآوری فرهنگی اهمیت دارد؟»، خبرگزاری تابآوری ایران، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
- رام برزینی، مهرداد، «تابآوری فرهنگی جوامع محلی»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
- خدامرادی، صادق و دیگران، «مقدمه بر مفهومپردازی تابآوری فرهنگی»، مطالعات راهبردی سیاست گذاری عمومی (مطالعات راهبردی جهانی شدن)»، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۳۸، ۱۴۰۰ش.
- «شکلگیری و تکوین مفهوم تابآوری فرهنگی در ایران»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- صارمی، علیرضا، «رسانه و تابآوری فرهنگی؛ پیوندی راهبردی برای جوامع پایدار»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
- طلسچی یکتا، جواد، «تابآوری فرهنگی چیست؟»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۱۹ اردیبهشت۱۴۰۵ش.
- «عوامل مؤثر بر ایجاد و تقویت تابآوری فرهنگی»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری، تاریخ درج مطلب: ۵ مرداد ۱۴۰۴ش.
- مداحی، محمدابراهیم، «تبیین ضررت مفهومپردازی تابآوری فرهنگی در دوران همهگیری کووید-۱۹»، نشریهٔ پژوهشکدهٔ علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی، دورهٔ ۲۳، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش.
- «مفهوم تابآوری فرهنگی و چگونگی شکلگیری آن درجوامع مدرن»، خبرگزاری تابآوری ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش.
- مقدسی، محمدرضا، درس گفتار تابآوری (از فرد تا فرهنگ)، تهران، خانهٔ تابآوری، ۱۴۰۵ش.