مجسمه والِریَن؛ نمادی از شکست امپراطور روم در برابر شاپور پادشاه ساسانی ایران
مجسمه والِریَن در شش کیلومتری شمال تخت جمشید، در مجموعه باستانی نقش رستم، به دستور پادشاه ساسانی شاپور یکم، پس از پیروزی بر والِریَن امپراتور روم در جنگ اِدسا تراشیده شد. این نقشبرجسته، شاپور یکم را نشان میدهد که پیروزمندانه بر اسب نشسته و امپراتور شکستخورده روم، فروتنانه در برابر وی زانو زده است. با الهام از این شکست تاریخی، در آبان 1404ش، شهرداری تهران با رونمایی از مجسمه «زانو زنندگان برابر ایران» با اشاره به عظمت و ایستادگی ملت ایران در جنگ دوازده روزه، به بازنمایی و برجستهسازی این مسئله تاریخی پرداخت.
آغاز منازعه شرق و غرب
منازعه شرق و غرب با روی کار آمدن هخامنشیان در 550 سال قبل از میلاد مسیح و ایجاد نخستین شاهنشاهی وحدت بخش مبتنی بر تنوع فرهنگی و قومی آغاز شد. این تقابل پس از هخامنشیان در تمام دوران باستان به صورت اشکانیان-رومیان و ساسانیان – رومیان ادامه داشت. تا جایی که یکی از علل سقوط اشکانیان، فرسودگی و ناتوانی از تنش ها و جنگ های چهارصد ساله با رومیان بود.[۱]
حکومت ساسانیان
اردشیر بابکان پس از شکست دادن اردوان پنجم اشکانی، سلسله ساسانیان را پایه گذاری کرد. به گواه مورخان، ساسانیان از همان ابتدا خود را جانشین و احیاکننده شاهنشاهی هخامنشیان می دانستند. از این رو مدعی سرزمین هایی بودند که در گذشته تحت سلطه هخامنشان قرار داشت و اکنون در تصرف امپراتوری روم درآمده بود. به همین خاطر تغییر سلسله اشکانیان به ساسانیان به سال 224م در ایران و روی کار آمدن سلسله ساسانیان یک تهدید جدی برای امپراتوری روم در خاور نزدیک به شمار می رفت.[۲]
نبرد اِدسا
ساسانیان از همان ابتدا بر خلاف اشکانیان در قبال امپراتوری روم سیاست تهاجمی در پیش گرفتند. شاپور دومین پادشاه ساسانی که خود را میراثدار هخامنشیان میدانست سه نبرد سرنوشتساز با امپراتوری روم داشت. نبرد اول با با تصرف برخی شهرهای امپراتوری روم و کشته شدن پادشاه جوان رومی به نفع ایران خاتمه یافت. نبرد دوم که بین شاپور و فیلیپ عرب پادشاه رومی اتفاق افتاد با شکست رومیان و پرداخت خراجی سنگین و متارکه 14 ساله جنگ همراه بود که این صلح دیری نپایید و پادشاه ساسانی به بهانه کارشکنی و نقض توافق رومیان، با حمله به ارمنستان و تصرف آن، یکی از پایگاههای مهم رومیان را از چنگشان در آورد. در سال 260 م شلپور یکم در سومین نبرد به فکر حمله به انطاکیه و قلب روم افتاد و در نبردی مهم و تاریخساز با محاصره سپاه روم، والِریَن (والریانوس ) قیصر روم را به همراه تعداد زیادی از سربازان رومی به اسارت گرفت.[۳] شاپور پس از این نبرد که خود را شاهنشاه شرق و غرب میدانست، تعدادی از شهرهای رومی را به شاهنشاهی ساسانی ضمیمه کرد. پس از شکست ادسا و اسارت والرین قدرت امپریالیستی رومیها تا حدودی تجزیه گردید و شورشهایی در سراسر روم بهوجود آمد.[۴]
برخی در روایت تاریخی این مسئله تشکیک کرده و پادشاه زانوزده را فیلیپ عرب نام بردهاند. با این وجود کسی در شکستهای متوالی رومیان از شاپور یکم و اسارت یکی از پادشاهان روم تردید نکرده است.[۵]
مجسمه والرین در میدان انقلاب
شهرداری تهران، شب جمعه 16 آبان 1404ش در جریان رویدادی با عنوان «ایونت شب ایران» و در قالب پویش «مقابل ایران دوباره زانو میزنید» که توسط سازمان زیباسازی شهرداری تهران برگزار شد به رونمایی از مجسمه والرین پرداخت. طراحی صحنه این رویداد با استفاه از نمادهای ایرانی و اسلامی انجام شده بود و شاخصترین بخش آن کنار هم قرار گرفتن دو سرباز ایرانی یکی از عصر معاصر و دیگری از عصر ساسانی بود. همچنین در این رویداد علاوه بر اجرای ارکستر سمفونیک تهران، چهار خواننده مطرح نیز به اجرای برنامه پرداختند.[۶] پیش از این نیز در ۳۱ خردادماه، مجسمهای از آرش کمانگیر در میدان ونک نصب و رونمایی شده بود.[۷]
سخنگوی شهردار تهران با اشاره به رونمایی مجسمه زانو زدن والدین در برابر پادشاه ایرانی شاپور ساسانی در میدان انقلاب اعلام کرد: پس از گذشت مدت زمانی مشخص و با انجام مراحل جاگذاری، این مجسمه از میدان انقلاب به محدوده اطراف فرودگاه مهرآباد و میدان آزادی انتقال مییابد.[۸]
- ↑ نصراله زاده، سیروس، رویارویی ایران و روم در عصر ساسانی بر اساس کتیبه شاپور بر کعبه زردشت، فصلنامه زبان پژوهی، س6، ش13، 1393ش، ص136
- ↑ حسین طلایی، پرویز، ارزیابی و تحلیل نبرد ادسا و پیامدهای آن در خاور نزدیک، فصلنامه پژوهش های علوم تاریخی، س14، ش2، 1401، ص45.
- ↑ طاهری، علیرضا و ظفرکامل، اعظم، مطالعه تطبیقی بازنمود روایات تصویری اسارت والرین به دست شاپور در نقشبرجسته نقش رستم و برخی از نقاشیهای غربی، رهپویه هنر؛ هنرهای تجسمی، س4، ش1، 1400ش، ص55.
- ↑ حسین طلایی، پرویز، ارزیابی و تحلیل نبرد ادسا و پیامدهای آن در خاور نزدیک، فصلنامه پژوهش های علوم تاریخی، س14، ش2، 1401، ص52.
- ↑ «مجسمه والرین، واقعیت یا خطای تاریخی؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج خبر: 23 آبان 1404ش.
- ↑ «جزییات رونمایی از مجسمه والرین امپراتور رم در میدان انقلاب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 16 آبان 1404ش.
- ↑ «زانو زدن والرین؛ مجسمه شاپور ساسانی و چهار واکنش متفاوت»، وبسایت فرارو، تاریخ درج مطلب: 18 آبان 1404ش.
- ↑ «مجسمه «زانو زدن والرین» چه زمانی از میدان انقلاب تهران می رود؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 30 آبان 1404ش.