فرهنگ رسانهای؛ مجموعه باورها، ارزشها و الگوهای رفتار که از سوی رسانهها ترویج میشود.
فرهنگ رسانهای (Media Culture)، زیستبوم و نظام ارزشداوری جدیدی است که فناوریهای دیجیتال به کمک آن، هنجارهای رفتاری، نگرشها و شیوههای زیست انسانها را دگرگون میسازد. این پدیده، کارکردی دوقطبی دارد؛ بهطوری که در کنار ترویج روایتهای سرگرمیمحور سطحی و تضعیف مراجع تربیتی سنتی، بستری برای کنشگری جامعه و تعاملات جهان-محلی فراهم میآورد. این جریان در ایران، در نقطهٔ تلاقی پیامهای ارتباطی بینالمللی با سنتهای بومی و چارچوبهای سیاستگذاری ارتباطی شکل میگیرد.
مفهومشناسی
فرهنگ رسانهای به مجموعهای از نگرشها، ارزشها و الگوهای رفتاری اطلاق میشود که در رسانههای جمعی، تولید و ترویج میشود و نقش کلیدی در شکلدهی به سبک زندگی، هنجارهای اجتماعی و همگونسازی فرهنگی دارد.[۱] در مطالعات فرهنگی، رسانهها بستر تعامل با فرهنگ تلقی میشوند و به بازسازی الگوهای معنایی و ایجاد دگرگونیهای شناختی در مخاطبان میپردازند.[۲] فرهنگ رسانهای از این منظر، نشاندهندهٔ محیط فرهنگی، عادتها و الگوهای مصرفی است که رسانهها بر جامعه حاکم میکنند.[۳] شناخت فرهنگ رسانهای معمولاً در سه حوزه بررسی میشود: اقتصاد سیاسی، محتوای رسانهای و الگوی مصرف مخاطبان.[۴]
ویژگیها
- فرهنگ رسانهای، بهدلیل ماهیت پویا و مبتنی بر پلتفرم، جایگزین نهادهای سنتی مانند خانواده و مدرسه شده و اکنون کارگزار اصلی فرهنگپذیری است.[۵] تولیدات این فضا اغلب سطحی و سیال هستند[۶] و با خلق نمادها و بازتولید الگوهای مصرف، ارتباطات و سبک زندگی، تعادل روابط فردی و اجتماعی را دستخوش تغییر میکند.[۷]
- پلتفرمهای تصویرمحور با نمایش چهرههای آرمانی و دستکاریشده، کاربران را به مقایسهٔ خود با این تصاویر ایدهآل وامیدارند و فاصلهٔ میان واقعیت و ذهنیت را عمیقتر میسازند.[۸] همچنین الگوریتمها با محدود کردن تنوع اطلاعات، کاربران را در حبابهای فکری خود محبوس کرده و توانایی تفکر نقادانه را تضعیف میکنند.[۹]
- فرهنگ رسانهای با تغییر مفاهیم زمان و مکان، بستری برای هویتهای مجازی و ناپایدار فراهم میآورد که با هنجارهای زندگی واقعی در تعارض است و تنشهای عصبی و خستگی روانی را افزایش میدهد. انبوه دادههای ناهمگون نیز به اضطراب دیجیتالی، احساس گمگشتگی و تنهایی میانفردی دامن میزند.[۱۰]
- فرهنگ رسانهای از سه طریق بر مخاطب اثر میگذارد: الف) گزینشگرانه: جذب آگاهانهٔ عناصر مفید فرهنگ بیگانه؛ ب) تشبهپذیری: دگرگونی کامل هویت در برابر پیامهای مسلط؛ ج) فرهنگگرایی پلتفرمی: تغییر مهندسیشده در ذائقه و سبک مصرف.[۱۱]
- همگرایی و سرگرمیمحوری از دیگر ویژگیهای این فرهنگ است که با تولید پیام برای مخاطبان انبوه، به جهانیشدن شتاب میبخشد، اما بهجای عمقبخشی، بر لذتهای زودگذر و منافع تجاری تأکید دارد و فرهنگی تودهای و کاذب میآفریند.[۱۲]
- فرهنگ رسانهای با انباشت تدریجی پیامها، بر ناخودآگاه جمعی نیز اثر میگذارد. این ویژگی دو روی دارد: هم میتواند به نفوذ ساختاری و تضعیف ارزشهای بومی بینجامد[۱۳] و هم به بازتولید هویت و مصونیتسازی فرهنگی کمک کند. این فرایند با بازنمایی جهتدار، چارچوبهای ذهنی مخاطبان را دگرگون میسازد.[۱۴]
پیامدها
- افراد، محصولات فرهنگ رسانهای را برای تعریف هنجارها و ساخت هویت فردی و جمعی بهکار میگیرند[۱۵] و نمود عینی آن را در مدیریت بدن، گرایش به مد و ذائقهٔ پوشش نشان میدهند.[۱۶] تثبیت این الگوها نیز به ترجیح تعاملات فضای مجازی و رسانهای بر روابط عینی میانجامد.[۱۷]
- فرهنگ رسانهای با کاربست سادهانگارانه یا نادرست واژگان و مفاهیم، موجب تضعیف زبان عمومی جامعه میشود و با ابداع اصطلاحات جدید و سرعتبخشی به انتقال مفاهیم نیز دامنهٔ واژگانی تودهها را پویا و روزآمد میسازد.[۱۸]
- فرهنگ رسانهای با ایجاد تضاد میان ارزشهای بومی و رسانهای، خردهنظامهای تربیتی را به چالش میکشد[۱۹] و با دگرگونساختن الگوهای ارتباطی، به جدایی فکری و عاطفی نسلها منجر میشود. همچنین الگوگیری از مشاهیر مجازی بهجای مربیان سنتی، پذیرش سنتهای نسل قبل را کاهش میدهد.[۲۰]
- ورود فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی از طریق ابزارهای هوشمند، ماهیت مصرف و زیست کودکان را دگرگون کرده است.[۲۱] انطباق شناختی با فرهنگ رسانهای، کودک را در معرض پذیرش بیچونوچرای این فرهنگ قرار میدهد.[۲۲]
فرهنگ رسانهای در ایران
فرهنگ رسانهای در ایران، حاصل تلاقی جریانهای ارتباطی جهانی و سنتهای بومی است؛ ایرانیها مظاهر رسانهای جهان را با معیارهای مذهبی و مقتضیات محلی خود بازتعریف میکنند.[۲۳] با این حال، مصرف نامتوازن این فضا گاهی نسل جدید را تحت تأثیر صنعت فرهنگ جهانی، به دگرخودپنداری مجازی مبتلا میسازد که پیامد آن ناکامی عاطفی است. در سالهای اخیر، بازتعریف جنبشهای جهانی اصلاح فرهنگ رسانهای مانند مثبتنگری به بدن و پذیرش تنوع زیبایی، در قالب تولید محتوای واقعگرایانه توسط کاربران داخلی، به ابزاری برای مقابله با استانداردهای تجاری رسانههای بزرگ تبدیل شده است.[۲۴]
فرهنگ رسانهای در ایران با دو چالش اصلی روبرو است:
- خلأ نظری ناشی از تبییننشدن هنجارهای رسانهای متناسب با ارزشهای اسلامی-ایرانی
- عوامگرایی پلتفرمی که در آن برخی رسانهها برای جلب مخاطب انبوه و بقای اقتصادی، به بازتولید الگوهای سرگرمیمحور سطحی و جنجالآفرینی روی میآورند.[۲۵]
سیاستهای فرهنگی
سیاستگذاری در ایران برای مدیریت این فضا بر چهار محور استوار است:
- تأکید بر اخلاق رسانهای بر پایهٔ حقگرایی و اتقان منابع برای مقابله با شایعات.[۲۶]
- توسعهٔ رسانههای بومی و ملی با هدف تقویت هویت جمعی در برابر الگوهای همگونساز خارجی.[۲۷]
- حمایت از گردش آزاد اطلاعات و پاسخگویی بهمنظور افزایش اعتماد عمومی و رفع انحصار.[۲۸]
- تولید محتوای داستانی و رسانهای متناسب با باورهای بومی برای رقابت با فرهنگ رسانهای جهانی.[۲۹]
پانویس
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص185.
- ↑ دهشیری، «رسانه و فرهنگسازی»، 1388ش، ص180.
- ↑ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص201-203.
- ↑ ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31.
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص185.
- ↑ دهشیری، «رسانه و فرهنگسازی»، 1388ش، ص181-182.
- ↑ «تأثیرات رسانه بر نگرش بدنی: نقش پیامهای رسانهای در شکلگیری نگاه افراد به بدن خود و دیگران»، وبسایت گاما.
- ↑ معمار و دیگران، «شبکههای اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص167-168.
- ↑ معمار و دیگران، «شبکههای اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص167-168.
- ↑ دهشیری، «رسانه و فرهنگسازی»، 1388ش، ص183-185.
- ↑ «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان.
- ↑ «مروری بر رسانه و نقش آن برای تقابل در برابر تهاجم به فرهنگ»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاهها و مدارس، آموزشهای رسانهای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، 1399ش، ص197؛ «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز.
- ↑ ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31.
- ↑ محمدی سیف، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ.
- ↑ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.
- ↑ ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، 1391ش، ص30-31. خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص75-78.
- ↑ «جایی که رسانه حتی جای پدر و مادر را برای کودک میگیرد»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ فرجی، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، 1403ش، ص587-589.
- ↑ «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاهها و مدارس، آموزشهای رسانهای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری.
- ↑ معمار و دیگران، «شبکههای اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص171.
- ↑ معمارو دیگران، «شبکههای اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص165-166.
- ↑ «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وبسایت تبیان.
- ↑ «توسعۀ رسانهای و تهدیدهای نرم»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «فرهنگسازی رسانهای متأثر از گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ.
منابع
- «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری، تاریخ بارگذاری: ۱۵ مهر ۱۳۹۲ش.
- «تأثیرات رسانه بر نگرش بدنی: نقش پیامهای رسانهای در شکلگیری نگاه افراد به بدن خود و دیگران»، وبسایت گاما، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «توسعهٔ رسانهای و تهدیدهای نرم»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۱ آذر ۱۴۰۴ش.
- «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاهها و مدارس، آموزشهای رسانهای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۴ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «جایی که رسانه حتی جای پدر و مادر را برای کودک میگیرد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آبان ۱۴۰۳ش.
- خدابنده بایگی، ایمان، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانهای»، جامعه، فرهنگ، رسانه، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۳۴، ۱۳۹۹ش.
- خورابلو، فاطمه و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانهای جهانی بر ارزشهای آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، مجلهٔ یافتههای پیشروان علوم تربیتی و آموزشی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۷، ۱۴۰۳ش.
- دهشیری، محمدرضا، «رسانه و فرهنگسازی»، تحقیقات فرهنگی ایران، شمارهٔ ۴، ۱۳۸۸ش.
- ذکایی، محمدسعید، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیبها»، فصلنامهٔ رسانه، دورهٔ ۲۳، شمارهٔ ۳، پیاپی ۸۸، ۱۳۹۱ش.
- فرجی، مهران، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانهای کودکان با رویکرد درک چشمانداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، سومین کنفرانس فضای سایبری، ۱۴۰۳ش.
- «فرهنگ رسانه و رسانهٔ فرهنگی»، وبسایت تبیان، تاریخ بازدید: ۱۱ آذر ۱۴۰۴ش.
- «فرهنگسازی رسانهای متأثر از گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱۸ آبان ۱۳۹۴ش.
- «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز، تاریخ بارگذاری: ۲۳ مرداد ۱۴۰۳ش.
- محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانهها»، وبسایت بلاغ، تاریخ بارگذاری: ۲۶ اسفند ۱۳۹۴ش.
- «مروری بر رسانه و نقش آن برای تقابل در برابر تهاجم به فرهنگ»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
- معمار، ثریا و دیگران، «شبکههای اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۴، ۱۳۹۱ش.