==خانواده لر؛== الگوی خانواده لری خانواده لری بهویژه در سبکزندگی عشایری، عمدتا دارای همان کارویژههای سنتی است؛ خانواده لری، هسته مرکزی ساختار جامعه عشایری بوده و فراتر از کارکردهای تولیدمثل، آرامشبخشی، جامعهپذیری و نقشهای مراقبتی، بهمثابه واحد تولیدی نیز عمل میکند. بربنیاد پیوندهای خانوادگی و شبکه خویشاوندی، لرها در حوزه سیاست نیز نقش آفرینی میکنند. متناسب با تعهد خانوادههای لر به ارزشهای عشایری، جنسیت از معیارهای مهمی منزلت اجتماعی بهشمار آمده و مردان ارزشمندتر از زنان تلقی میشوند؛ اما در عینحال زنان نیز از احترام ویژه برخوردار بوده و نقش محوری در استحکام خانواده لر دارند. فرهنگ عامیانه لری سرشار از عشق خانوادگی بوده و نشاندهنده اهمیت خانواده در فرهنگ لری است.
ساختار خانواده لری
به گزارش محققین؛ ساختار خانواده در جامعه عشایری لری عمدتا برپايه پـدرسـالاري استوار بوده، مسئوليتها و نشانههاي خانواده برپدر متكي است؛ بهطور معمـول تصـميمات او در خانواده لازم الاجرا است. بر پايه اين اصل، ازدواج دو نفر جوان لـر بـا يكـديگر بـهطـور عمده به تمايل اوليا آنها بستگي دارد؛ پدران و ريش سفيدان، بنا به موقعيت و مصلحت اجتماعي به انتخاب همسر براي فرزند خود اقـدام مـيكننـد. ازدواجها بیشتر درونگروهی بوده و مردان بیشترین عنایت به تفنگ، اسب و زن خوب دارند. زنان نیز نقش بنیادین در خانواده لری بهویژه ایل بختیاری بهعهده دارند.
نقشهای جنسیتی در خانواده لری
خانواده لر بهویژه خانوادههای عشایری آن متأثر از زیست سنتی است که مردان به جنگ و شکار رفته و امور خانه به عهده زنان بود. در ادبیات عامیانه لری فرادستی مرد نسبت به زن بازتاب داشته و نسب خانوادگی از طریق مرد تداوم مییابد: «الس کار پِدَرَه که مادَرر َگُذَرَه»؛ اصل کارپدر است و مادر رهگذر است. در بسیاری از خانوادههای لر، زنان مسئول آموزش سنتها، زبان لری، قصهها و اشعار محلی به نسلهای بعدی هستند. آنها با حفظ آداب و رسوم، لباسهای محلی و صنایع دستی، پل ارتباطی بین گذشته و حال فرهنگ لرستان ایجاد کردهاند. از سوی دیگر، زنان لر در تولید صنایع دستی مانند گلیمبافی، سفالگری و چرمدوزی نقش کلیدی دارند که نه تنها بخشی از اقتصاد محلی است بلکه هویت فرهنگی منطقه را نیز زنده نگه میدارد. این هنرها غالباً از طریق نسلهای زنان به ارث میرسد و نشانهای از خلاقیت و مهارت بالای آنهاست. زن در عشایر بختیاری بهعنوان یک زن خانهدار پا به پای مردان در عرصه تولیدی از کشاورزی و دامداری سهم نسبتا یکسانی با مردان دارند و کارهای غیر تولیدی از قبیل مراقبت از کودکان، تهیه هیزم، هرس کردن گیاهان، شیردوشی، پختوپز، شستوشو و دیگر وظایف خانهداری عمدتا به عهده زنان است.
استحکام خانواده لری
لرها اهمیت جدی به همبستگی خانوادگی داده و از روابط خویشاوند نیرومندی برخوردارند. زنان نقش مهمـی در استحکام نظام خانوادهها دارند. زنان بختیاری، مادران و همسرانـی دلسـوزی بوده و به قدری رفاه خانواده خود اهمیت میدهند که در اثر کارهای سخت روزانه، لطافت جسمی خود را در جوانی از دست میدهند. از منظر محققین؛ بیشترین اشعار، ماندههای ادبی و هنری نشأت گرفته از ذوق ظریف زنان لر است که در فراق همسران و فرزندان خود آفریده اند.
جایگاه دختر و پسر در خانواده لری
آنچه مسلم است در جوامع روستایی پسر نسبت به دختر از ارج و جایگاه بهتری برخوردار است تا حدی که گوسفندی را با عنوان عقیقه در روز تولد نوزاد پسر، هنگام تراشیدن موی سر قربانی میکنند. روی کلاهش مهرهای آبی رنگ میآویزند و تکهای پارچه که در آن دعا نوشته شده را با نخ و سوزن میدوزند و با سنجاق به لباس نوزاد میچسبانند که از جمع بلاها در امان باشد. اگر بچه پسر باشد پدر، مادر و دیگر افراد بزرگ خانواده در مناطق روستایی و عشایری اغلب آرزویشان این است که در آیندهای نه چندان دور وقتی از لحاظ رشد عقلی و جسمانی بزرگ شد، بتواند در کارهای کشاورزی و دامداری به پدرش کمک کند؛ ولی در مناطق شهری آرزوی بزرگترها اغلب این است که او را به مدرسه بفرستند تا سواد یاد بگیرد و با ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر و دانشگاه برای خودش کسی شود. اگر دختر باشد در مناطق روستایی و عشایری آرزوی پدر و مادر این است که زود بزرگ شود و بتواند کارهای خانه و مسائلی که مربوط به مزرعه و دام و وظایفی که مادرش به او میسپارد را به شیوة شایستهای انجام بدهد و در آینده ازدواج کند و مادر خوبی برای بچههایش شود . تفاوت جنستی میان فرزندان در فرهنگ عامیانه لرها نیز تاحدی بازتاب یافته است: بیبی دُختَرآوردَه (خانمی دختربه دنیاآورده) ابُقعِةخُیوآلو (از شکم پر از خونش) مارهَفسَرآوردَه (مارهفتسری به دنیا آورده) بیبی پِسَرآوردَه (خانمی پسر به دنیا آورده) ابُقعِةدردآلو (ازشکمپراز دردش) تاجیبَرسَرآوردَه (تاجیبرایرویسرآورده)
جامعهپذیری جنسیتی
پسران برای تأمین معیشت خانواده و ایفای نقش پدری تربیت شده و به آن مدام تذکر داد میشود که پسر باید از زور بازوی خود پول درآورد. دختران برای خانهداری و پسران برای تأمین معیشت خانواده جامعهپذیر میشوند. به دختران مدام یادآوری میشود که بهرغم داشتن ناز و غمزه نباید از نقش خانهداری خود غافل شود که بهزودی ازدواج خواهد کرد و همچنین با آنها یاد میدهند که در مهمانیها فقط با زنان معاشرت داشته و از همنشینی با مردان اجتناب کنند.
لالاییهای مادرانه لری
لالاییهای لری تجلی بسیاری از آرزوهای مادرانه است. مادر با زمزمه لالایی در گوش بچه، ضمن اینکه مفاهیم ارزشی را انتقال میدهد. بار عاطفی برخی از لالاییها به اندازهای بالاست که انسان را غرق حیرت میکند. در برخی ابیات لالایی میتوان پی برد که مادر حاضر است که حتی جان خود را فدای فرزندش کند که آسیبی نبیند. فرشته بیرانوند کارشناس زبان و ادبیات فارسی در اینباره گفت: لالاییهای لرستان از غنا و گستردگی قابلتوجهی برخوردار هستند و از گنجینههای فرهنگ فولکلور مردم این استان بهحساب میآید؛ روایتهایی بسیار ظریف و لطیف که هریک راوی وقایع و داستانهایی است که در برهههای مختلف بر مردم این دیار گذشته است. بیرانوند با بیان اینکه جای بسی تاسف است که امروزه بسیاری از مادران حتی خود نمیتوانند آنگونه که باید، به گویش محلی سخن بگویند و این لالاییهای محلی که بهنوعی سرمایههای عظیمی از موسیقی و ملودیهای بینظیر محلی هستند، رو به فراموشی هستند، افزود: در واقع، لالاییهای قوم لر، بستر مناسبی برای شناخت و آشنایی با روحیه این قوم غیور که در گذر زمان با مشکلات زندگی، داغها، دردها، اشکها و لبخندها زیستهاند، هستند. بیرانوند با اشاره به اینکه لالاییهای مردم لرستان، عمیق و درخور اعتنا هستند، گفت: اشعاری که در این لالاییها گفته میشود، نمایانگر ویژگیهای زندگی مردم این دیار بوده است؛ بیانگر رنجهای مادران و سختیها و مشقتهای زندگی کوهستانی. لالاییها و ضربالمثلها، بهعنوان جزئی از فرهنگ عامه، نقش مهمی در انتقال فرهنگ به نسلهای آینده ایفا میکنند و باید بیشاز گذشته بر حفظ آنها همت کرد. لالاییهای لرستان را از نظر توجه به جنسیت فرزند میتوان به دو دسته تقسیم کرد: دستة اول، لالاییهایی هستند که بیتوجه به جنسیت فرزند بیان میشوند (لالاییهای عمومی) و دستة دوم نیز آنها که بهطور اختصاصی برای دختر یا پسر خوانده میشوند. نمونههای لالایی که بازتابنده ابعاد زندگی مادرانه لری هستند: بی یو، جونم كه جونت بی بلا با- نی یه دار شو و روزت خدا با (بیا جانم كه جانت بی بلا باد – نگهدار شب و روزت خدا باد) بخوس رودم كه مال مون دس به باره - كه منزل مون صوا ور پا مناره (بخواب فرزندم كه ایلمان آماده حركت است - كه فردا منزلگاه ما در پای منار خواهد بود.) خو خیری برات، تا مو رم سر او تا - تا مو روم او بیارم تو بكن خو (تو به خواب خوش بروی، تا من به سر چشمه آب بروم - تا من بروم آب بیاورم تو بخواب) شب شنبه که گرگ اوید خوره میش - اگه صتا خوره با مو غمی نیس (شب شنبه که گرگ آمده بود، اگر صد تا از میشها را هم بخورد، چون من تو را دارم غمی ندارم). سر کوی بلند فریاد و کردُم امیرالمومنین و یاد و کردُم امیرالمومنین ای شاه مردون دل ناشادگون و شاد و گردون.
انواع ازدواج در فرهنگ لری
هرچند تحولات فرهنگی، شیوههای سنتی ازدواج را در میان لرها متأثر ساخته است و ازدواجها تاحدی با انتخاب پسر و رضایت دختر انجام میشود؛ اما روشهای سنتی هنوز رایج است و انتخاب همسر اغلب توسط خانواده صورت گرفته و والدین نقش مهمی در این امر دارد. به گزارش محققین؛ پنج شیوه سنتی ذیل برای انتخاب همسر در میان این قوم مرسوم بوده است: ازدواج ناف برون: هرگاه دختر و پسری تقریبا همزمان متولد شوند، والدین بند ناف دختر را به نام پسر میبرند تا در زمان بلوغ ازدواج کنند. ازدواج خونبس: در هنگام نزاع میان دو طایفه، اگر کسی کشته شود؛ بزرگان برای حل منازعه، نزدیکترین دختر به قاتل را به عقد پسری از خانواده مقتول درمیآورند و این وصلت را «خون بس» مینامند. ازدواج گا به گا: اگر در خانواده عروس و داماد، دختر و پسر جوانی باشند، آنها را به میل خودشان، عقد میکنند و این ازدواج پیوند خویشاوندی را مستحکم میسازد. ازدواج فامیلی: این نوع ازدواج از ریشهدارترین انواع ازدواج در میان لرها است.بختیاریها به ندرت با غیر بختیاری ازداوج میکند. ازدواج همبهری: اگر پسری از کودکی در خانوادهای کار میکرد و امینِ صاحبخانه بود، او را شریک یا همبهر میگفتند و اگر این شخص در جوانی به دختر صاحبخانه خود علاقهمند میشد، پدر دختر بدون گرفتن شیربها یا مهریه دخترش را به عقد او درمیآورد.
مراسم خواستگاری
در ازدواجهای فامیلی، خواستگاری توسط پدر و مادربزرگ صورت میگیرد و اگر خواستگار غریبه باشد یکی از بانوان فامیل مخفیانه نزد پدر و مادر دختر میآید. آنها اگر جوابشان مثبت بود، اجازه میدهند تا خانواده پسر برای خواستگاری اقدام کند. برای خواستگاری ابتدا خواهر و مادر داماد برای دیدن عروس به منزل ایشان میرفتند و پس از پسندیدند، قرار خواستگاری گذاشته میشد. مراسم خواستگاری بیشتر برای به توافق رسیدن بزرگان بود و پس از توافق، جلسۀ خرجبُرُن (شیرینیخوران) برقرار میشد و دربارۀ کیفیت عقد و عروسی بحث میشد و معمولا مادر داماد انگشتری به عروس داده و او را به اصطلاح نشان میکند.
مراسم عروسیخوانی
لرها آداب مفصلی برای عروسی دارند، عروسیخوانیهای این قوم متنّوع هستند که هرکدام در از بخشهای عروسی همچون خواستگاری، شیرینیخوران، بلهبران، رختبران، جهازبران، حنابندان، حمامرفتن عروس و داماد، عقدکنان، حجلهبستن و مراسم پاگشاست که به منظور شاد کردن شنوندگان اجرا میشود. بهعنوان مثال در مراسم عرسی میخواندند: آقا (نام پدر دختر) آقا (نام پدردختر) پر و بالِتِه گُشُن (ای پدر عروس، با آغوش باز پذیرای این وصلت باش) اَر خِلی دل ناگرُنی دو هزار دِیَه بِسون (اگر خیلی نگران هستی دو هزار سکۀ دیگر هم بگیر) آقا (نام داماد) رَ وِ شکارو تیرِش خورد وِه بلبلی (آقا داماد بلبلی شکار کرد) بردِشَه حونَه هُسیرَش دادشه چَپَه گلی (برای تحفه آن را به خانۀ پدر زدنش برده و به عروس داده است)
پانویس
منابع
- «آداب و رسوم بختیاریها در ازدواج و نوروز»، وبسایت نمناک، تاریخ بازدید مطلب: 27 خرداد 1405ش.
- «تیره و نژاد لرها در ایران؛ فرهنگ، زبان و معرفی طایفهها» وبسایت مهرمیهن، تاریخ بازدید مطلب: 17 اردیبهشت 1405ش.
- خاکباز، زهرا و ذوالفقاری، حسن، «هیوله؛ عروسیخوانی لری (تحلیل محتوا و ساختار یک عروسیخوانی)»، ادب فارسی، سال12، شماره اول، بهار و تابستان 1401ش.
- صفرزاده، نغمه، «بازنمایی هویت زنان عشایر بختیاری در نقاشیهای معاصر ایران»، دو فصلنامه پیکره، دوره چهارم، شماره هفتم، سال 1394ش.
- عسگری خانقاه، اصغر و پورتقی، رؤیا، «مطالعة فرهنگ لالایی، شعر و ضربالمثل در گویش قوم لر با تأکید بر نشانههای تفکیک جنسیت (مورد مطالعه: دو محلة شهرستان بروجرد از استان لرستان)، مطالعات و تحقيقات اجتماعي در ایران، دورة5، شمارة2، تابستان 1395ش.
- کارناوال، ارشد، «مراسم ازدواج بختیاریها»، وبسایت کارناوال، تاریخ درج مطلب: 20 مرداد 1399ش.
- «لالاییهای لرستان؛ میراثی از مهر و معنا»، خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1404ش.
- «لالائیهای كودكان سرزمین چهارمحال و بختیاری»، خبرگزاری پانا، تاریخ درج مطلب: 30 خرداد 1394ش.
- مينا، صدف و مبارکی، مهدی، «نقش جوانان قوم لر در ساختار خويشاوندي و ازدواج در آن قوميت با بررسي چهار فيلم سينمايي خون بس، نامزدي، آرزوهاي زمين و عروس در گهواره»، پژوهش جوانان، فرهنگ و جامعه، شماره سوم، پاييز و زمستان 1388ش.
- «نقش برجسته زنان لر در حفظ و ترویج فرهنگ بومی و اجتماعی»، خبرگزاری صدای رسا، تاریخ درج مطلب: 29 مرداد 1403ش.