زمینهسازی ظهور امام مهدی؛ فراهمآوری مقدمات، اسباب و آمادگیهای فردی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی برای تحقق حکومت جهانی امام مهدی.
زمینهسازی ظهور امام مهدی مجموعه اقدامات و آمادگیهایی است که مقدمات تحقق حکومت جهانی حضرت مهدی را فراهم میآورد. این زمینهسازی در سه سطح خدا، حضرت مهدی و مردم قابل بررسی است و از منظر اندیشمندان شیعه، نقشی ضروری و مبتنی بر آیات و روایات دارد. مراتب آن شامل آمادگیهای فردی مانند تهذیب نفس و معرفت، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فناورانه است. گروههایی نظیر اهل مشرق، بهویژه ایرانیان و نیز انقلاب اسلامی ایران، در این مسیر نقش محوری ایفا کردهاند. همچنین زنان، جوانان و رسانهها هر یک با وظایف مشخصی در تحقق این بستر مؤثر هستند. اخلاق زمینهساز، رفع علل غیبت و نقشآفرینی مردم از جمله مباحث کلیدی این موضوع بهشمار میرود.
مفهومشناسی
زمینهسازی در لغت بهمعنای به وجود آوردن مقدمات انجام امری است.[۱] مهیا ساختن و ایجاد مقدمات و اسباب و علل ظهور به گونهای که شرایط تحقق ظهور و خارج شدن امام از عالم غیب، مهیا و هموار باشد تا حضرت مهدی بتواند حرکت خود را آغاز و حاکمیت جهانیاش را تحقق بخشد.[۲] از نظر اصطلاحی، زمینهسازی ظهور به تلاش در جهت تربیت خود و دیگران و اهتمام به امور مسلمین، تعریف شده است.[۳]
مراتب زمینهسازی ظهور
زمینهسازان ظهور سه گروه خدا، حضرت مهدی و مردم هستند و به همین نسبت، زمینهسازی ظهور دارای سه سطح اصلی زمینهسازی خدا برای ظهور، زمینهسازی امام مهدی برای ظهور خود و زمینهسازی مردم برای ظهور امام مهدی است. زمینهسازی منتظران نیز دارای مراتبی مانند دینمداری و اعمال خاص فردی و اجتماعی است.[۴]
دیدگاهها دربارهٔ زمینهسازی ظهور
دیدگاهها در مورد زمینهسازی ظهور با استفاده از آیات و روایات عبارتند از:
نظارهگر
گروهی، ظهور را وابسته به ارادهٔ خدا دانسته و معتقدند که انسانها صرفا نظارهگر هستند. این نگرش بیشتر در میان برخی گروههای صوفیمسلک[۵] و جریانهای اخباریگر افراطی دیده میشود که با تأکید بر جبرگرایی، هرگونه تلاش برای تعجیل ظهور را بینتیجه یا دخالت در مشیت الهی میدانند.[۶] سید روحالله خمینی منتقد این رویکرد است.[۷] در دوره صفویه، رویکرد صوفیوار حاکمان به ترویج انتظار منفعلانه انجامید و حتی برخی عالمان مانند علامه مجلسی به تطبیق روایات بر پادشاهان صفوی پرداختند، هرچند این تطبیقها با انتقاد عالمانی مانند سیدمحمد میرلوحی مواجه شد.[۸]
پذیرش ظلم
برخی دیگر، معتقدند برای تحقق ظهور، دنیا باید پر از ظلم و ستم و گناه شود. مهمترین مصداق آن انجمن حجتیه است که با استناد به برخی روایات، تشکیل هرگونه حکومت در عصر غیبت را انسداد باب مهدویت میدانست. مطهری این نوع برداشت را با آموزههای قرآنی و اسلام ناسازگار میدانست.[۹]
رفع علل غیبت
در دیدگاهی دیگر، باید علل غیبت را شناخت و پس از آن تکلیف جامعه برطرف کردن علل غیبت است. بر اساس این دیدگاه بجای زمینهسازی باید علل غیبت برطرف شود. این دیدگاه بیشتر در میان پژوهشگران و عالمانی مطرح است که ریشهیابی علل غیبت را وظیفه اصلی منتظران میدانند. بر اساس این نگرش که ریشه در روایات دارد، مهمترین علل غیبت، کمبود یاران باایمان و کوتاهی مردم در انجام وظایف دینی است.[۱۰] از این رو، وظیفه جامعه، شناسایی و برطرفسازی این موانع، مانند تربیت یاران وفادار و اصلاح رفتار فردی و اجتماعی است تا ظرفیت پذیرش امام زمان(عج) فراهم شود.[۱۱] از نگاه این رویکرد، زمینهسازی ظهور، انجام دادن رفتارها و رسیدن به ظرفیتهایی است که زمینه را برای ظهور فراهم میکند.[۱۲]
نقشآفرینی مردم
طبق این دیدگاه مردم میتوانند از طریق دعاهای رسیده از معصوم، در زمینهسازی و تعجیل ظهور نقش آفرینی کنند. وجود امام و آشکار شدن وی، از رحمتهای الهی شمرده شده که همراه با لیاقت و شایستگی، نصیب مردم میشود.[۱۳] این دیدگاه، مهمترین نمود خود را در انقلاب اسلامی ایران نشان داده است که سید روحالله خمینی آن را نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچمداری حضرت حجت(عج) معرفی کرد.[۱۴] همچنین هیئتهای مذهبی با برگزاری آیینهایی مانند دعای ندبه و عهد،[۱۵] و نظریه تحصیلی ظهور که بر نقش خواست جمعی در تعجیل ظهور تأکید دارد، از مصادیق این رویکرد هستند.[۱۶]
مستندات قرآنی و روایی زمینهسازی ظهور
بر اساس برخی پژوهشها، زمینهسازی ظهور، ریشه در قرآن دارد. قرآن در چند آیه مانند آیه ۱۰۵ سوره انبیاء، آیه ۵ سوره قصص و آیه ۵۵ سوره نور وراثت صالحان را نسبت به زمین نوید داده و حکومت آینده زمین را، متعلق به آنها دانسته است. حضرت محمد نیز مسلمانان را از حکومت جهانی فرزندش آگاه ساخت و امامان معصوم با تبیین مسائل بیشتری به تفسیر ابعاد آن پرداختهاند.[۱۷]
راههای زمینهسازی ظهور
بر اساس دیدگاه دانشمندان شیعه که زمینهسازی برای ظهور امام مهدی را وظیفهای میدانند که بر عهده مردان و زنان منتظر قرار دارد؛ تحقق آن نیازمند انواع گوناگونی از نقشها و آمادگیها است. این نقشآفرینی، افزون بر دعا، شامل اقدام عملی و اصلاح رفتار اجتماعی نیز میشود. شیخ مفید ظهور را مشروط به فراهم شدن یاران، سیدمرتضی خروج امام از غیبت را در گرو اقدام مردم و شیخ طوسی غیبت را ناشی از سوءرفتار مردم میداند. سید روحالله خمینی انقلاب اسلامی را مقدمه ظهور، مرتضی مطهری مبارزه با موانع را وظیفه مردم و سید محمدباقر صدر ظهور را دگرگونی اجتماعی وابسته به فضای مناسب جهانی معرفی کرده است.[۱۸] همچنین از نگاه سید روحالله خمینی و سید علی خامنهای، مهمترین ویژگیهای اخلاقی که فرد برای زمینهسازی ظهور باید کسب کند، جهاد، قدرت و زهد است.[۱۹]
آمادگیها در چهار سطح قابل شناسایی است:[۲۰]
- آمادگی فردی: مجموعه اوصاف و صفات اخلاقی[۲۱] مانند تهذیب نفس، دینداری و تقوا و دعا، معرفت و محبت به امام مهدی و رعایت اخلاق اسلامی.[۲۲]
- آمادگی فکری و فرهنگی: شناخت صحیح امام مهدی، تبیین معارف مهدوی، روشنگری و مبارزه با شبهات.
- آمادگی تکنولوژیکی: استفاده از ابزارهای نوین ارتباطی و فناوری برای تبلیغ و اشاعه فرهنگ انتظار.[۲۳]
- آمادگی اجتماعی: آمادگی اجتماعی بهعنوان یکی از ارکان زمینهسازی ظهور، ابعاد سهگانه رفتار اجتماعی، شناخت اجتماعی و احساس اجتماعی جمعی را در بر میگیرد.[۲۴]
شناخت اجتماعی در قالب آگاهی صحیح نسبت به امام و وظایف منتظران، خداباوری و کفر به طاغوتها شکل میگیرد. احساس اجتماعی نیز با همبستگی، برادری، وحدت جمعی، ایثار، تعاون، وفای به عهد، امانتداری و نیز صبر و بردباری، همراه است. رفتار اجتماعی نیز در قالب امر به معروف، نهی از منکر، کنشهای جمعی اصلاحی، مبارزه با قدرتهای استکباری، عدالت مداری و عدالت گستری، تکریم مؤمنان و حفظ عزت و احترام انسانها تجلی مییابد.[۲۵]
زمینهسازان ظهور
اهل مشرق
در منابع روایی شیعه و اهلسنت،[۲۶] سه گروه از نخستین گروه ایرانیان زمینهساز ظهور هستند.[۲۷]
- نهضتی که از سوی اهل مشرق شکل میگیرد که صاحب آن همراه با پرچمهای سیاه یا رایات سود هستند.[۲۸] قیام آنها در راستای یاری امام مهدی، در سال ظهور خواهد بود. روایات رایات سود بیشتر در منابع اهلسنت مانند الفتن نعیم بن حماد مروزی ذکر شده است[۲۹] و برخی علمای شیعه چون محمدباقر مجلسی به اینگونه روایات اعتنائی نداشتند.[۳۰]
- در منابع روایی شیعه، از خروج سید خراسانی در کنار صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج سفیانی و خسف بیداء بهعنوان یکی از نشانههای حتمی ظهور یاد شده است.[۳۱] او صاحب پرچمهای سیاه یا هدایت است[۳۲] و از مشرق زمین قیام میکند که فرماندهی سپاه او را شعیب بن صالح بر عهده دارد.[۳۳] جزئیات تطبیق او بر اشخاص معاصر، فاقد مبنای روایی است.[۳۴]
- گروه یمانیها که براساس منابع شیعی این قیام در سال ظهور و مقارن با خروج سفیانی در شام است.
- حرکتی بر ضد یهود که در عراق اتفاق میافتد.[۳۵]
مصادیق اهل مشرق
روایاتی در مورد برخی از شهرهای ایران وجود دارد که در زمینهسازی برای ظهور بسیار مهم و نقشآفرین هستند. قم، خراسان، جیلان (گیلان)، سجستان (سیستان)، اصفهان، طبرستان و طالقان که این شهرها و مردمان آنها نقش مهمی در تشکیل حکومت دارند.[۳۶]
تطبیقهای تاریخی زمینهسازان ظهور
صفویه
برخی مفسران روایات، مصداق قیامهای پیش از ظهور را دولت صفویه دانستهاند. در رویکردی تطبیقی، نشانههای روایی ظهور بر حوادث و اشخاص عصر صفوی منطبق میشد؛ چنانکه محمدباقر مجلسی، دو روایت از منابع حدیثی را بر قیام شاه اسماعیل صفوی و برخی وقایع دیگر تطبیق داده است.[۳۷] در رویکردی دیگر، دولت صفوی به عنوان پیشرو و مقدمهای برای ظهور امام مهدی معرفی میشد و برخی آن را دولتِ متصل به دولت مهدی میدانستند.[۳۸] زمینهسازی ظهور در جکومت صفویه با نگرش صوفی، نگاه مرشد و مریدپروری براساس مسائلی مانند آمادهکردن اسب، اسطبل و عمارت و پیشگوییهای منجمان بود. عالمان و فقیهان، بیشترین تلاش را در مورد زمینهسازی برای ظهور با فعالیتهایی چون طرح نظریه نیابت علما، گسترش حوزههای علمیه و تربیت شاگران، تألیف کتابهای فراوان و در نهایت، تغییر نگرش دین صوفیانه به فقه شیعی انجام دادند.[۳۹]
انقلاب اسلامی ایران
در دورهٔ غیبت و در آستانهٔ ظهور مهدی، دولتها و انقلابهایی به حمایت از آن شکل میگیرند و زمینه را برای ظهور آن حضرت فراهم میسازند و این، از نشانههای ظهور است.[۴۰] انقلاب اسلامی ایران در چارچوب حکومت دینی مبتنی بر ولایت فقیه و نیابت عام امام مهدی، اصالت خود را از مهدویت گرفته و خود را طفیلی آن حکومت میداند.[۴۱] سید روحالله خمینی بر جهانی شدن انقلاب اسلامی و مقدمه بودن آن برای ظهور تأکید کرد.[۴۲] مرتضی مطهری نیز معتقد است یاران امام مهدی ابتدا به ساکن خلق نمیشوند، بلکه باید با وجود رواج ظلم و فساد، زمینههایی برای پرورش چنین یارانی مهیا شود.[۴۳] زمینهسازی ظهور و مقدمهبودن برای ظهور در انقلاب اسلامی مبتنی بر آموزههای صحیح قرآنی، روایی و دینی است که عبارتند از:[۴۴]
- تأکید بر اختیاری بودن سرنوشت انسانها: انقلاب اسلامی با استناد به آیات قرآن که سرنوشت انسان را در گرو تغییر افکار و رفتار او میداند، زمینه را برای نقشآفرینی منتظران در تحقق ظهور فراهم کرد.
- مقابله با انحرافات و کجاندیشی منتظران: مقابله با انحرافات، کجاندیشی برخی منتظران، ترویج نگرش صحیح به مسئله انتظار و تعمیق معارف مهدوی است که مقابله با جریان انجمن حجتیه یکی از آن موارد است.
- ترغیب مردم به مباحث مهدوی در ایام ویژه: ایام ویژه مهدویت مانند نیمه شعبان، نهم ربیع و جمعهها، توسعه و گسترش کمّی و کیفی مسجد مقدس جمکران و برنامههای اجراشده در آن مکان مقدس.
- تعمیق بینش صحیح منتظران: تشکیل بسیج مهدوی، کانون مهدویت، تأسیس مراکز و مؤسسات آموزشی و فرهنگی مهدوی و تألیفات مهدوی و زمینهسازی اعتقادی، فکری و فرهنگی.
- قدرت و اقتدار نظامی: تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی چراکه برای زمینهسازی ظهور باید ترس امام از جان خود که یکی از علل غیبت است، برداشته شود.
- بیداری کشورهای اسلامی: مبارزه با جریانات انحرافی مهدوی، مدعیان دروغین مهدویت و نقشههای شوم دشمنان مهدویت و تشیع.[۴۵]
نقش اقشار مختلف در زمینهسازی ظهور
نقش حکومت اسلامی
تأثیر حکومت اسلامی در زمینهسازی ظهور به این معناست که یک حکومت اسلامی بالاترین نقش را در رفع موانع و محیا سازی شرایط ظهور دارد، تا حدی که در خود روایات ما آمده است که قبل از ظهور امام مهدی حکومت اسلامی و عادلی وجود دارد و مقدمات ظهور آن امام را فراهم می کند.[۴۶] وظیفه اصلی این حکومت، ایجاد بسترهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، گسترش عدالت، مبارزه با فساد و تقویت بنیه دفاعی و استقلال کشور است تا زمینه را برای استقرار عدالت جهانی توسط امام مهدی مهیا سازد.[۴۷]
نقش جامعه اسلامی و عموم مردم
بر اساس دیدگاه زمینهسازی، تکلیف آمادهسازی مقدمات ظهور، وظیفهای همگانی است که متوجه تمام اقشار جامعه میباشد.[۴۸] عموم مردم با انجام وظایف دینی، خودسازی فردی و تلاش برای اصلاح رفتار اجتماعی، سهمی اساسی در این مسیر دارند. از مهمترین مصادیق این نقشآفرینی همگانی، دعا برای تعجیل فرج و استغاثه به درگاه الهی است که در روایات، از آن به عنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای زمینهسازی یاد شده و انجام آن به تمام منتظران توصیه گردیده است. همچنین همدلی و وفاداری از دیگر ارکان نقش مردم در این عرصه است؛ چنانکه از نظر شیخ مفید، نبود این دو عامل، مهمترین مانع ظهور معرفی شده است.[۴۹]
نقش علما و فقها
مرزبانی و حراست از فرهنگ دینی، مهمترین نقش عالمان دین در عصر غیبت است. علمای شیعه با گسترش معارف دینی، مقابله با تهاجم فرهنگی، تولید علم و گسترش دایره دانش، از حاکمیت جهل بر جامعه جلوگیری میکنند. همچنین آنان با تربیت نسلی معتقد، صبور و بردبار، نیروهای مورد نیاز جامعه مهدوی را پرورش میدهند. نقش تاریخی علما در این عرصه، با حضور در کنار مردم و ایجاد تحولات اجتماعی از طریق فتواهای بهموقع[۵۰] و ورود به ادارههای آموزش و پرورش بهعنوان مشاور دینی با هدف دینی کردن تعلیم و تربیت اسلامی بهخوبی مشهود است.[۵۱] نهضت سید روحالله خمینی نقطه عطف بزرگی در حرکت علما در زمینهسازی ظهور بود و و مسیر تشکیل حکومت دینی را بهعنوان مقدمهای برای حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) هموار ساخت.[۵۲]
نقش نخبگان و روشنفکران
نخبگان دانشگاهی و روشنفکران دینی با تبیین معارف مهدوی، پاسخگویی به شبهات و روشنگری در برابر انحرافات فکری، نقشی کلیدی در زمینهسازی ظهور دارند.[۵۳] آنان با تولید آثار علمی و پژوهشی، بالاترین نقش را در ایجاد معرفت مهدوی در نظام آموزشی در جامعه دارند.[۵۴] همچنین نخبگان با تحلیل و نقد جریانهای انحرافی و افشای توطئههای دشمنان علیه باور مهدویت، از جمله برنامههای صهیونیسم جهانی در وارونهسازی چهره منجی موعود، به مقابله با تهاجم فرهنگی غرب میپردازند.[۵۵] نظام آموزشی و دانشگاهها نیز با تربیت نیروی انسانی متخصص و معتقد، میتوانند خروجیهای خود را برای یاری امام مهدی آماده سازند.[۵۶]
نقش زنان
زمینهسازی فردی
نقش زنان در زمینهسازی ظهور در سه حوزهٔ شناخت، عاطفه و رفتار قابل بررسی است. در حوزهٔ شناخت کسب معرفت حقیقی خدا و امام مهدی بر اساس عقل، برای مردان و زنان به یکسان واجب شمرده شده است. در حوزهٔ عاطفه محبت به امام که ریشه در شناخت اهلبیت دارد، در زنان به دلیل انعطافپذیری بیشتر و ظرافت قلبی، زمینهٔ شکلگیری آسانتری دارد و آنان با ایجاد مهر و محبت خدایی در خانواده، اساس جامعه را بر پایهٔ دوستی امام مهدی استوار میسازند. در حوزهٔ رفتار نیز وظایف فردی زنان، خودسازی، حفظ خویشتن از محرمات، تمسک به دعای «یا مقلب القلوب» برای حفظ دین در فتنهها، و عمل به وظایف فردی است که آنان را الگویی عملی برای دیگران قرار میدهد.[۵۷]
زمینهسازی خانوادگی
نقش تربیتی مادران[۵۸] بهعنوان مربیان نسل آینده و تربیت فرزندان بهعنوان آیندهسازان منتظر، از محوریترین نقشهای زن در زمینهسازی ظهور معرفی شده است.[۲] همچنین همراهی و یاوری همسر در رشد و تعالی دینی در منزل، و رعایت حجاب و عفاف در وظایف اجتماعی بیرون از منزل که در روایات به منزله جهاد دانسته شده، از دیگر نقشهای ویژه زنان در استحکام جامعه و اجرای عدالت مورد انتظار است.[۵۹]
زمینهسازی سیاسی
در دوران معاصر، با طرح شعار جدایی دین از سیاست از سوی حکومتهای غربی برای سلطه بر کشورهای اسلامی، زنان همپای مردان در ایران نشان دادند که نقش بسزایی در حکومتهای اسلامی دارند. سید روحالله خمینی بر حضور سیاسی زنان تأکید کرد و حضور آنان در صحنه سیاسی با پرهیزکاری، زمینهساز حکومت جهانی امام مهدی دانسته شده است. از جمله نقشهای ویژه زنان در این عرصه، تظاهرات علیه استکبار، حضور در انتخابات، تأیید رهبری و مسئولین، امر به معروف و نهی از منکر، و آمادگیهای دفاعی است.[۶۰]
زمینهسازی اجتماعی
دین برای انسان هویت جمعی قائل است و به تناسب شرایط اجتماعی، حضور بانوان در عرصههای مختلف ضروری شمرده شده است.[۶۱] از جمله نقشهای اجتماعی ویژه زنان، رعایت تقوا و گسترش عفاف، حفظ حجاب و ارزش انسانی زن در جامعه، حضور در عرصههای اجرایی، آشنایی افراد با مقام و منزلت زن در فرهنگ مهدوی از طریق گفتار، سخنرانی و نگارش مقالات علمی،[۶۲] پیدا کردن تفکر انقلابی،[۶۳] امر به معروف و نهی از منکر، ترویج عدالت و عدالتخواهی و پرورش یاران خاص است.[۶۴]
زمینهسازی فرهنگی
دشمن با ابزارهایی چون ماهواره، اینترنت، فیلمها و نوارهای مبتذل برای تخریب فرهنگ اسلامی و مبارزه با فرهنگ انتظار تلاش میکند. نقشهای ویژه زنان در مقابله با این تهاجم عبارت است از: گسترش معارف اسلامی از طریق حضور در مجامع علمی بهخصوص علوم اسلامی در حوزه و دانشگاه، برگزاری مجالس دستهجمعی مانند دعای ندبه، دعای عهد، زیارت آلیاسین و تفسیر آیات قرآن یا اردوهای زیارتی فرهنگی، بالابردن فرهنگ کتابخوانی با عرضه محصولات فرهنگی اسلامی-مهدوی، ارائه پوششهای زیبا و متنوع جدید اسلامی بهعنوان جایگزین مناسب برای پوششهای نیمهعریان و نامناسب، و معماری جدید اسلامی با تنوعبخشی به کیفیت خانهسازی و تزئینات داخلی آن که تحولات اساسی در فرهنگ متأثر از غرب ایجاد میکند.[۶۵]
زمینهسازی اقتصادی
برای فراهمآوردن بستر ظهور، باید زمینههای عدالت اقتصادی در جامعه فراهم گردد. نقشهای ویژه زنان در این زمینه عبارت از فعالیت اقتصادی و حضور در عرصه تجارت و بازار بر اساس حفظ شئونات اسلامی و پرهیز از مفاسد اخلاقی و اجتماعی، مقابله با فرهنگ مصرفگرایی غربی و پرهیز از دادوستدهای دنیاطلبانه، توجه به خودکفایی اقتصادی برای رهایی از استعمار و استقلال کشور از وابستگی به دولتهای استکباری، و ارائه الگوی صحیح مصرف به خانوارها و آموزش آن به فرزندان با توجه به اصول اقتصادی اسلام مانند خمس و زکات است.[۶۶]
نقش جوانان
بر اساس روایات، اکثریت یاران امام مهدی را جوانان تشکیل میدهند و این امر به نیاز حکومت جهانی آن حضرت به نیرویی پرانرژی، شجاع و تحولآفرین نسبت داده شده است.[۶۷] جوانان به دلیل صفای باطن، شجاعت، نوگرایی و حقیقتطلبی، از آمادگی بیشتری برای حرکت به سوی امام و تحقق عدالت جهانی برخوردار دانسته شدهاند.[۶۸] در آثار حدیثی و نگاه اندیشمندان شیعی، مهمترین وظایف جوانان در مسیر زمینهسازی ظهور، معرفتزایی و معرفتافزایی، قدرتافزایی، تابآوری، اطاعت از فرامین الهی، مسئولیتپذیری و خودباوری در مسیر تحقق جامعه مهدوی،[۶۹] خودسازی اخلاقی و فکری، مسئولیت علمی و مهارتی، و عدالتخواهی و مبارزه با فساد ذکر شده است.[۷۰]
نقش رسانهها
رسانهها و ابزارهای تبلیغاتی در گونههای دیداری، شنیداری،[۷۱] مکتوب، مجازی و سایبری، از ظرفیتهای بالقوه برای زمینهسازی ظهور محسوب میشوند. زمینهسازی رسانهای-تبلیغاتی امروزه به دلیل کارکرد گسترده و جایگزینی نسبی با جنگ نظامی، دیگر عرصهها را بهصورت مستقیم و غیرمستقیم تحت تأثیر قرار میدهد. در این حوزه، بهرهگیری از دیدگاههای نخبگان و صاحبنظران مهدویت، توجه به رویکردهای آیندهنگر، آگاهی از برنامههای صهیونیسم مسیحی آمریکا، برگزاری نشستهای تخصصی، و استفاده از ابزارهای نوین ارتباطی مانند تلویزیونهای کابلی و ماهوارهای، رسانههای مکتوب، وبسایتها، تالارهای گفتگو، انجمنهای تخصصی، خبرگزاریهای اینترنتی، دانشنامههای مجازی، شبکههای اجتماعی و ظرفیتهای هنری از ضروریات کار رسانهای در مسیر زمینهسازی ظهور است.[۷۲]
پرداختن به این حوزه، ناظر بر عواملی چند است:
- قطعیت رجعت عیسی و ضرورت مواجهه با برداشتهای منحرفانه غربی.
- وارونهسازی چهره موعود و آخرالزمان در هالیوود و رسانههای غربی.
- تهاجم فرهنگی غرب علیه باور مهدویت و نظریه جهانیسازی از سوی استکبار جهانی و صهیونیسم بینالملل.
- دیپلماسی رسانهای و جنگ روانی.
- پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تقویت نظریه دولت مهدوی.[۷۳]
این حوزه، مبتنی بر اصول و مبانی مشخصی دنبال میشود که عبارتند از:
- تشکیل اتاق فکر.
- تعیین الزامات و مبانی نظری.
- تدوین اهداف کوتاهمدت و بلندمدت.
- تعیین شیوهها و روشهای اجرایی و انتخاب ابزارهای مناسب.
- تعیین چارچوب سازمانی با تفکیک مسئولیتها،
- طراحی سامانه کنترل و ارزیابی برای پایش فعالیتها و اصلاح کمبودها.[۷۴]
پانویس
- ↑ آیتی، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۱-۲۰.
- ↑ پورسیدآقایی، «زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۸ش، ص۲۰.
- ↑ جهانکهن، «ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان (ع)»، ۱۳۹۳ش، ص۳۵.
- ↑ جاودانی عادل فخار، «بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینهسازی ظهور»، ۱۴۰۱ش، ص۱۶.
- ↑ امداد، «شیوههای ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارۀ ولیّپنداری خود و امکان مخاطبۀ مستقیم با خداوند»، ۱۴۰۰ش، ص۱۱۶-۱۱۴.
- ↑ بوذری نژاد و ایرانپور، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباری گری در دوره صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۴۶.
- ↑ «انتظار در اندیشه امام خمینی»، وبسایت قدس.
- ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان علیه السلام»، وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی.
- ↑ مطهری، قیام و انقلاب مهدی، ۱۴۰۲ش، ص۵۹-۵۸.
- ↑ کاظمی شیخ شبانی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴.
- ↑ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی(علیه السلام) کیست؟.
- ↑ آیتی، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۱.
- ↑ جهانکهن، «ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان (ع)»، ۱۳۹۳ش، ص۳۸–۳۶.
- ↑ خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۱۰۸؛ شیرمردی، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینهسازی ظهور امام زمان(عج)»، وبسایت ایکنا.
- ↑ عبدیپور، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعهشناسی»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور »، ۱۳۸۶ش، ص۶۳-۶۲.
- ↑ «راههای زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر (عج)»، وبسایت خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ آیتی، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۸-۲۴.
- ↑ جهانکهن، «ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان (ع)»، ۱۳۹۳ش، ص۹۴.
- ↑ فاکر میبدی، «زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر علیهالسلام»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ رامین، «اخلاق زمینهساز در قلمرو خانواده»، ۱۳۹۳ش، ص۱۶۰.گودرزی، «مؤلفههای راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینهساز»، ۱۳۹۳ش، ص۸۹.
- ↑ ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴-۶۱.
- ↑ فاکر میبدی، «زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر علیهالسلام»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ شاهنظری و طاهرهدایتی، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینهساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، ۱۴۰۳ش، ص۸۲.
- ↑ ناصح، «ویژگیهای اخلاقی جامعه زمینهساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینهساز در بعد اجتماعی»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۷۳؛ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۳۶۸.
- ↑ «قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت مهدویت؛ «قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت تبیان.
- ↑ امانی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، ۱۳۹۷ش، ص۲۵۶.
- ↑ صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.
- ↑ جاودانی عادل فخار، «بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینهسازی ظهور»، ۱۴۰۱ش، ص۳۹.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۹۰.
- ↑ «سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگیها و جایگاه او در عصر ظهور»، وبسایت خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ ابن طاووس، التشریف بالمنن، ۱۴۱۶ق، ص۱۲۰.
- ↑ «شعیب بن صالح کیست؟!»، وبسایت تبیان.
- ↑ کورانی، عصر ظهور، ۱۳۹۴ش، ص۶۷۶.
- ↑ پور سیدآقایی و مافی، «نقش ایرانیان در عصر ظهور»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.
- ↑ «علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، وبسایت خبر آنلاین.
- ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وبسایت خبر آنلاین.
- ↑ حسنپور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹ و ۴۳.
- ↑ جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی (عج)، ۱۳۸۷ش، ص۳۰۳–۳۰۶.
- ↑ حسنپور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۴۰-۳۹.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۵، ص۶۲ و ج۱۶، ص۱۳۱.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۷ش، ج۲۴، ص۴۳۹.
- ↑ حسنپور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹.
- ↑ حسنپور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۴۲-۴۱.
- ↑ «تأثیر حکومت اسلامی در زمینهسازی ظهور»، وبسایت وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی(علیه السلام) کیست؟.
- ↑ «نقش عالمان دین در زمینهسازی ظهور»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی(علیه السلام) کیست؟.
- ↑ «نقش عالمان دین در زمینهسازی ظهور»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ سرمدی و همکاران، «نقش معلم در زمینهسازی ظهوری و تحقق جامعه مهدوی»، ۱۳۹۲ش، ص۷۰.
- ↑ «نهضت امام خمینی(ره) نقطه عطف حرکت علما در زمینهسازی ظهور بود»، وبسایت ایکنا.
- ↑ «نقش دانشگاه و نخبگان در زمینهسازی ظهور»، وبسایت ایکنا.
- ↑ سرمدی و همکاران، «نقش معلّم در زمینهسازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وبسایت مؤسسه آينده روشن بشریت.
- ↑ صالحی، «نقش مقاومت اسلامی در زمینهسازی ظهور آخرین منجی»، وبسایت همشهری آنلاین.
- ↑ سرمدی و همکاران، «نقش معلّم در زمینهسازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وبسایت مؤسسه آينده روشن بشریت.
- ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۷۶-۱۶۹.
- ↑ «نقش بیبدیل زنان در زمینهسازی ظهور امام زمان(عج)»، وبسایت خبرگزاری صدا و سیما.
- ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۰-۱۷۶؛ ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۹.
- ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۴-۱۹۱.
- ↑ «زنان زمینهساز ظهور چه ویژگیهایی دارند؟»، وبسایت خبرگزاری شبستان.
- ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۳-۱۸۰.
- ↑ علایی رحمانی و عباس قلیزاده، «نقش اجتماعی زنان در زمینهسازی جامعه مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۳.
- ↑ ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۸-۶۶.
- ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۱-۱۸۴.
- ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۸-۱۹۴.
- ↑ اباذری، «جوانان در خدمت مهدی(عج)»، ۱۳۸۷ش، بدون صفحه.
- ↑ «وظایف جوان منتظر/جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی(عج)دارند»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ برنجکار و سیادتی، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۵.«وظایف جوان منتظر/جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی(عج)دارند»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «خودسازی و مسئولیتپذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، وبسایت خبرگزاری مهر.
- ↑ رجبی، «نقش رسانههای دیداری و شنیداری در آمادهسازی ظهور»، ۱۳۸۹ش، ص۵۹.
- ↑ عظیمی خرمآبادی، «زمینهسازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود(عج)»، ۱۳۹۴ش، ص۹ و ۳۲ و ۴۰-۳۷ و ۴۴.
- ↑ عظیمی خرمآبادی، «زمینهسازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود(عج)»، ۱۳۹۴ش، ص۲۸-۲۲.
- ↑ عظیمی خرمآبادی، «زمینهسازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود(عج)»، ۱۳۹۴ش، ص۴۲-۳۱.
دیدگاههای ارزیابان
منابع
- آیتی، نصرتالله، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، مشرق موعود، سال۵، شماره۱۹، ۱۳۹۰ش.
- اباذری، عبدالرحیم، «جوانان در خدمت مهدی (عج)»، فرهنگ کوثر، سال۱۱، شماره ۷۴، ۱۳۸۷ش.
- ابنطاووس، علی بن موسی، التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن، قم، مؤسسه صاحب الامر، ۱۴۱۶ق.
- ابنماجه، محمد بن یزید، سنن ابنماجه، تصحیح بشار عواد، بیروت، دار الجیل. ۱۴۱۸ق.
- امانی، محمدعلی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۷ش.
- امداد، توران، «شیوههای ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارۀ ولیّپنداری خود و امکان مخاطبۀ مستقیم با خداوند»، نقد و نظر، شماره۲۶، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
- «انتظار در اندیشه امام خمینی»، وبسایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
- برنجکار، رضا؛ سیادتی، سیدحسن، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، جامعه مهدوی، سال۳، شماره۲، شماره پیاپی۶، ۱۴۰۱ش.
- بوذری نژاد، یحیی؛ ایرانپور، حسین، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباری گری در دوره صفویه»، پژوهشهای ایرانشناسی، سال۱۲، شماره۱، ۱۴۰۱ش.
- پورسیدآقایی، سیدمسعود، «زمینهسازی ظهور»، مشرق موعود، شماره۱۰، ۱۳۸۸ش.
- پور سیدآقایی، سیدمسعود؛ مافی، سلیمان، «نقش ایرانیان در عصر ظهور»، پژوهشهای مهدوی، سال۷، شماره۲۵، ۱۳۹۷ش
- «تأثیر حکومت اسلامی در زمینهسازی ظهور»، وبسایت وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۸۹ش.
- جاودانی عادل فخار، عباس، «بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینهسازی ظهور»، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۴۰۱ش.
- جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی (عج)، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، انتشارات بوستان کتاب، ۱۳۸۷ش.
- جهانکهن، سجاد، «ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان (ع)»، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- حسنپور، مرتضی، «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، مطالعات مهدوی، دوره۱۱، شماره۴۸، ۱۳۹۹ش.
- «خودسازی و مسئولیتپذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، وبسایت خبرگزاری مهر، تاریح درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
- خمینی، روحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ۱۳۸۹ش.
- خمینی، روحالله، صحیفه نور، ترهان، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۹ش.
- رامین، «اخلاق زمینهساز در قلمرو خانواده»، مشرق موعود، سال۸، شماره۳۱، ۱۳۹۳ش.
- «راههای زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر (عج)»، وبسایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۸ش.
- رجبی، حجتالله، «نقش رسانههای دیداری و شنیداری در آمادهسازی ظهور»، مطالعات مهدوی، سال۳، شماره۱۰، ۱۳۸۹ش.
- «زنان زمینهساز ظهور چه ویژگیهایی دارند؟»، وبسایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۴۰۲ش.
- سرمدی، محمدرضا و همکاران، «نقش معلم در زمینهسازی ظهوری و تحقق جامعه مهدوی»، پژوهش،های مهدوی، سال۲، شماره۷، ۱۳۹۲ش.
- سرمدی محمدرضا و همکاران، «نقش معلّم در زمینهسازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وبسایت مؤسسه آينده روشن بشریت، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۳ش.
- «سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگیها و جایگاه او در عصر ظهور»، وبسایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۴ش.
- شاهنظری، علی؛ طاهرهدایتی، نسرین، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینهساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، دوره۹، شماره۱، ۱۴۰۳ش.
- «شعیب بن صالح کیست؟!»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۹۰ش.
- شیرمردی، سید یدالله، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینهسازی ظهور امام زمان(عج)»، وبسایت ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- صادقی، مصطفی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، انتظار موعود، سال۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
- صالحی، وجیهه، «نقش مقاومت اسلامی در زمینهسازی ظهور آخرین منجی»، وبسایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۸۸ش.
- صمدی، قنبرعلی، «نقش مردم در تعجیل ظهور »، مشرق موعود، سال۲، شماره۴، ۱۳۸۶ش.
- عبدیپور، حسن، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعهشناسی»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریح درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
- عظیمی خرمآبادی، کاظم، «زمینهسازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود (عج)»، عصر آدینه، سال۸، شماره۱۵، ۱۳۹۴ش.
- «علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، وبسایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۰ش.
- علایی رحمانی، فاطمه؛ عباس قلیزاده، سیده سپیده، «نقش اجتماعی زنان در زمینهسازی جامعه مهدوی»، پژوهشهای اجتماعی اسلامی، سال۲۲، شماره۱۱۰، شماره پیاپی، ۱۳۹۵ش.
- فاکر میبدی، محمد، «زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر علیهالسلام»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه، ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
- «قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
- «قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت مهدویت، تاریخ بازدید از سایت: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
- کاظمی شیخ شبانی، سیدعلی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، مطالعات مهدوی، سال۱۴، شماره۵۶. ۱۴۰۲ش.
- کورانی، علی، عصر ظهور، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۴ش.
- گودرزی، غلامرضا، «مؤلفههای راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینهساز»، مشرق موعود، سال۸، شماره۳۱، ۱۳۹۳ش.
- ماسلایه، نانتیا؛ انصاری چشمه، راضیه، «نقش زنان در زمینهسازی ظهور»، پژوهشهای اسلامی جنسیت و خانواده، سال۲، شماره۳، ۱۳۹۸ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۸۷ش.
- مطهری، مرتضی، قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
- «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی(علیه السلام) کیست؟، تاریخ بازدید از سایت: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
- ناصح، علیاحمد، «ویژگیهای اخلاقی جامعه زمینهساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینهساز در بعد اجتماعی»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ شهریور ۱۳۹۷ش.
- «نقش عالمان دین در زمینهسازی ظهور»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۹۶ش.
- «نقش بیبدیل زنان در زمینهسازی ظهور امام زمان(عج)»، وبسایت خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۳۹۹ش.
- «نقش دانشگاه و نخبگان در زمینهسازی ظهور»، وبسایت ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
- «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وبسایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
- «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان علیه السلام»، وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی، تاریخ بازدید از سایت: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، ترجمه محمدجواد غفاری، تهران، مکتبه الصدوق، ۱۳۹۷ق.
- «نهضت امام خمینی(ره) نقطه عطف حرکت علما در زمینهسازی ظهور بود»، وبسایت ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
- «وظایف جوان منتظر/جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی (عج) دارند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- هاشمی، ریحانه، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، انتظار موعود، سال۷، شماره۲۲، ۱۳۸۶ش.