پیش‌نویس:تغییر جنسیت در ایران

تغییر جنسیت در ایران؛ فرایند تبدیل، آشکارسازی و یا تعیین جنس فرد در ایران

تغییر جنسیت در ایران، پدیده‌ای چندبعدی و پیچیده است که از پزشکی و روان‌شناسی تا فقه، حقوق، جامعه و سیاست را در برمی‌گیرد. پس از گذشت اندکی کمتر از یک سده از اولین تغییر جنسیت در جهان، هنوز معرکه آراء فراوانی است و در رابطه با امکان، چیستی و چگونگی آن، دیدگاه‌های متفاوت و بعضاً متناقضی وجود دارد.

فرهاد، اولین فرد ایرانی بود که روزنامه اطلاعات در تاریخ 24 شهریور 1332ش داستان تغییر جنسیت او را رسانه‌ای کرد. این اتفاق تنها 22 سال پس از اولین تغییر جنسیت در جهان رخ داد، سپس مریم‌خاتون ملک‌آرا پس از ملاقات با امام خمینی و دریافت اجازه تاریخی از ایشان به مشهورترین فرد تغییر جنسیت داده در ایران تبدیل شد. در سالیان اخیر نیز مازیار لرستانی این عمل را انجام داد.

با توجه به فرهنگ دین‌مدار و خانواده‌محور جامعه ایرانی، تغییر جنسیت در ایران با چالش‌های ویژه‌ای روبرو بوده اما با تمام این چالش‌ها، ایران به بهشت ترنس‌ها شهرت پیدا کرده است. آمار و اطلاعات غیررسمی، هزینه‌های پایین، محدودیت‌های قانونی کمتر و مواجهه سازنده نهادهای دینی با ترنس‌ها در مقایسه با سایر کشورها را می‌توان از جمله عوامل جذاب تمایل متقاضیان خارجی برای سفر به ایران جهت عمل جراحی تغییر جنسیت عنوان کرد.

جنس و جنسیت

جنس به تفاوت های زیست‌شناختی و کالبدشناختی میان زن و مرد اطلاق می شود. کاربرد این واژه در زبان عامیانه تاحدودی مبهم است زیر هم به گروهی از افراد (مردان) و برخی فعالیت هایی که هم مردان و هم زنان انجام می دهند نیز گفته می شود. از این رو باید بین واژه جنس و جنسی نیز تفاوت قائل شویم. در مقابل، جنسیت ویژگی های شخصی و روانشناختی است که جامعه نقش ویژه ای در تعیین آن دارد و با مرد یا زن بودن  و به اصطلاح، مردانگی و زنانگی همراه است. به عبارتی جنسیت به تفاوت های روان‌شناختی، اجتماعی و فرهنگی بین زنان و مردان اطلاق می شود.

ترنس

ترنس که با اصطلاحات ترنسجندر، تراجنسیتی یا ترنسکشوال هم نامیده می شود فردی است که از نظر زیستی ویژگی های یک جنس خاص را دارد اما از نظر روحی و روانی خود را متعلق به آن گروه نمی داند و افکار، احساسات و رفتارهایی مشابه جنس مخالف خود دارد. ترنس ها به دو دسته ترنس های مرد و ترنس های زن تقسیم می شوند. ترنس زن آن دسته از زنانی هستند که از لحاظ جنسیت ظاهری زن محسوب می شوند اما از لحاظ شخصیت و روانی خود را مرد می دانند. ترنس مرد به مردانی گفته می شود که از لحاظ جنسیت ظاهری مرد هستند اما از لحاظ روانی و شخصیت خود را زن می دانند.

همجنسگرا ؛ همجنسگرایی

به کشش جنسی، عاطفی و رمانتیک شخص به همجنس خود همجنسگرایی گفته می شود. مواجهه با این گرایش در جوامع مختلف در پیوستاری از میل طبیعی تا اختلال روانشناختی و رفتار مجرمانه قرار دارد. برخی ترجیح می دهند به جای عبارت همجنسگرا که یک اصطلاح پزشکی است و معنای پاتولوژیک و سبب شناسانه دارد از دو اصطلاح لزبین برای زنان همجنسگرا و گی برای مردان همجنسگرا استفاده کنند. انجمن روان پزشکی آمریکا تا سال 1973 میلادی از همجنسگرایی به عنوان یک طبقه تشخیصی برای اختلالات جنسی استفاده می کرد اما در سال 1980 میلادی همجنسگرایی به صورت کلی از دی اس ام (راهنمای تشخیصی اختلالات روانی) حذف شد و از آن به عنوان یک گرایش طبیعی نام برده شد درحالی که مخالفان زیادی با مستندات علمی آن را به چالش کشیدند.

تعریف تغییر جنسیت

تغییر جنسیت مجموعه ای از فعالیت های پزشکی است که یک فرد ترنس برای انطباق اندام مناسب با هویت جنسیتی‌اش انجام می‌دهد. این اصطلاح شامل هرگونه فعالیت هایی است که بدن مردانه را به بدنی زنانه یا بالعکس تغییر می‌دهد.

امروزه در تغییرجنسیت آنچه در واقع اتفاق می افتد، تغییر آلت تناسلی است، به گونه‌ای که جنس زن به مرد و جنس مرد به زن تبدیل گردد. تغییر جنسیت از مرد به زن به این صورت است که آلت تناسلی مردانه با عملیات جراحی برداشته و به جای آن مَهبِل قرار داده شده و به وسیله جراحی و هورمون تراپی پستان‌ها نیز بزرگ می‌شود. در تغییر جنسیت از زن به مرد نیز عضوهایی مانند رحم، تخمدان و سینه ها برداشته و به‌جای آن دستگاه تناسلی مردانه گذاشته می‌شود. این جراحی‌ها در چند مرحله انجام می‌شود و همراه آن هورمون‌درمانی نیز صورت می‌گیرد.

انواع تغییر جنسیت

تغییر جنسیت در سه نوع قابل دسته بندی است.

یک: تبدیل‌شدن از یک جنس به جنس دیگر مثلا از زن به مرد یا از مرد به زن که دو گروه را شامل می شود.

گروه اول افرادی که هیچ نقص، ابهام و یا اختلالی از نظر جسمی و روحی ندارند ولی درصدد تغییر جنسیت برمی‌آیند. گروه دوم ترنس ها هستند که لحاظ جسمی، هیچ‌گونه نقص یا ابهامی نسبت به جنسیت خود ندارند ولی از نظر روانی خود را در گروه جنس مخالف دسته بندی می کنند.

نوع دوم تغییر جنسیت، تعیین و یا رفع ابهام از جنسیت هست که افراد دو جنسی در این نوع قرار دارند. نوع سوم آشکارسازی جنسیت پنهان نام دارد که شامل افراد تک جنسیتی است که از جنسیت واحد واقعی اما پنهان برخوردارند و با عمل جراحی تنها جنسیت پنهان و پوشیده خود را آشکار می‌سازند.

وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت در ایران

با توجه به سکوت قانونگذار و فقدان نص قانونی نظام قانونی ایران نسبت به مشروع و نامشروع بودن تغییر جنسیت، نظرات متعددی در این زمینه مطرح شده که در مجموع به سه گروه قابل دسته بندی است: نظریه مشروعیت مطلق، نظریه ممنوعیت مطلق و نظریه مشروعیت مشروط که دیدگاه سوم با احکام دینی و واقعیت های پزشکی تناسب دارد. بر طبق قانون مدنی نیز مشروعیت هر عملی منوط به منفعت عقلایی مشروع است. بنابراین، شخص در صورتی می تواند اقدام به تغییر جنسیت خود نماید که دارای مشکل جنسی باشد و پزشک متخصص، تغییر جنسیت را برای رفع مشکل او مفید تشخیص دهد. بنابراین در اکثر نظام های حقوقی و نیز طبق نظر مشهور فقها، در صورتی که از لحاظ پزشکی ضروری تشخیص داده شود، مجاز می باشد.

پیشینه تغییر جنسیت در ایران

علی رغم شهرت تغییر جنسیت فریدون مُلک آرا در دهه شصت شمسی به عنوان اولین فرد درگیر با اختلال هویت جنسی در ایران و اقدام وی به اخذ اجازه از امام خمینی و عمل تغییر جنسیت، پیشینه ثبت شده این داستان به حدود سه دهه قبل از دهه شصت باز می‌گردد. دقیقاً 32 سال قبل از مریم خاتون ملک آرا، روزنامه اطلاعات در تاریخ 24 شهریور 1332 شمسی خبری را در رابطه با دختری 16 ساله به نام فریده نجفی منتشر کرد که به بیمارستانی در تهران مراجعه و زیر نظر پزشکان عمل تغییر جنسیت را انجام داده و نام فرهاد را برای خود انتخاب کرده است.

اما غیر از تغییر جنسیت فریده، روایت رسمی و دقیق‌تر از تغییر جنسیت در ایران به نام فریدون ملک آرا در سال 1343 ش ثبت شده است. وی شرح حال خود را در قالب چند نامه به امام خمینی ارسال می کند و می نویسد که همیشه فکر می‌کند یک زن است. امام خمینی در اولین پاسخ به نامه‌های وی، می‌گوید او باید سعی کند تا وظائف مردانه را به جا آورد.

ملک آرا در جریان تبعید حضرت امام به پاریس، به آنجا می رود تا با امام ملاقات کند اما موفق نمی‌شود. با وقوع انقلاب کار بر او سخت تر می شود و او که کارمند صدا و سیما بوده، به خاطر همین مسئله از کارش اخراج می‌شود. پس از انقلاب با تلاش بسیار به حضور امام خمینی می‌رسد و نهایتاً موفق می شود تا اجازه نامه‌ای برای تغییر جنسیت دریافت کند. در این ملاقات که سه تن از پزشکان امام خمینی هم حضور داشتند با توضیحات بیشتری که در خصوص وضعیت وی ارائه می دهند، امام تغییر جنسیت با تجویز پزشک مورد اعتماد را فاقد ایراد شرعی می دانند.

شرایط تغییر جنسیت در ایران

علی رغم منع و محدودیت قانونی در اکثر کشورهای اسلامی، تغییر جنسیت در ایران به صورت قانونی امکان پذیر است. داشتن سن بالای 18 سال، تاییدیه داشتن از دو روان پزشک صاحب صلاحیت مبنی بر ترنس بودن، داشتن مجوز تغییر جنسیت از دادگاه، زندگی به مدت یکسال در کالبد جنس خالف و برخی شرایط روحی و روانی دیگر از جمله شرایط تغییر جنسیت در ایران است.

مراحل قانونی تغییر جنسیت در ایران

روند قانونی تغییر جنسیت در ایران از دو مسیر متفاوت امکان پذیر است. برای این منظور فرد نیازمند مراجعه به روانشناس و روانپزشک معتبر و دارای صلاحیت، دادگاه خانواده، آزمایشگاه و جراح است.

مسیر اول با مراجعه به روانپزشک معتبر، گذراندن دروه درمان و دریافت تاییدیه مبنی بر ترنس بودن آغاز می شود. سپس فرد با انجام آزمایش‌های تشخیص سطح هورمون و کاریوتایپ برای اطمینان از اینکه فرد دچار اختلال هورمونی یا کروموزومی نیست، ادامه می یابد. ارائه نتایج و مدارک به دادگاه و ارائه دادخواست تغییر جنس، مرحله بعدی است. دادگاه در این مرحله فرد را به پزشکی قانونی ارجاع می دهد تا پس از گرفتن تاییدیه های پزشکی قانونی با ارجاع به قاضی، حکم تغییر جنس صادر شود.

مسیر دوم با ارائه دادخواست تغییر جنس به دادگاه خانواده آغاز می شود. سپس فرد به پزشکی قانونی ارجاع می شود و در ادامه با مراجعه به روانپزشک معتبر در فرایند روان درمانی قرار می گیرد تا ترنس بودن وی تایید شود. پس از انجام آزمایشات و تایید از طرف پزشکی قانونی برای دریافت حکم جواز تغییر جنس به قاضی مراجعه می‌کند.

هزینه تغیر جنسیت در ایران

هزینه های تغییر جنسیت شامل هزینه های اصلی و جانبی است. هزینه های اصلی بیشتر شامل عمل های جراحی است که باید روی فرد انجام شود تا از زن به مرد یا مرد به زن تبدیل شود. هزینه های جانبی مراقبت های پیش از جراحی، هورمون درمانی، مراقبت های پس از جراحی و هزینه های سفر و اقامت برای کسانی که برای جراحی باید به مکان دیگری سفر کنند، را شامل می شود. با توجه به گستردگی هزینه ها و متغییرهای متنوع در روند تغییر جنس نمی توان هزینه دقیقی را معیّن کرد با این وجود طبق گزارش وبسایت های مرتبط و مصاحبه افراد ترنس، این هزینه معمولاً از 400 میلیون تا 900 میلیون تومان در سال 1404ش در نوسان است.

آمار تغییر جنسیت در ایران

طبق نظر برخی پژوهشگران با توجه به عدم تمایل برخی از کسانی که تغییر جنسیت داده اند و مراجعه برخی دیگر به خارج از کشور برای عمل جراحی، دستیابی به آمار دقیق از افراد تغییر جنسیت داده دشوار است. با این وجود حدود هفت هزار نفر در ایران تغییر جنسیت انجام داده اند و طبق برآوردهای تقریبی موجود در هر صد هزار نفر بین چهار تا هفت نفر ممکن است ترنس باشند.

حمایت از تغییر جنسیت در ایران

حمایت قانونی و مالی خوبی از ترنس ها در ایران وجود دارد. گذشته از وجود مجوز قانونی برای تغییر جنسیت در ایران، هزینه این عمل در مقایسه با حتی کشورهای اروپایی پایین تر است. از این جهت، سالانه تعداد قابل توجهی از ترنس ها برای تغییر جنسیت به ایران سفر می کنند.

برخی افراد مشهور و سمن ها نیز در این زمینه فعال بوده و هستند. از افراد مشهور در این زمینه می توان بهنوش بختیاری را نام برد. وی از سال 1394ش و به صورت رسمی و علنی در فضای مجازی و حقیقی از آنها حمایت کرد و با انجام مصاحبه و انتشار آن در صفحه شخصی خود،  سال ها در این زمینه فعال بود. با وجود این، وی پس از چند سال حمایت از ترنس ها در سال 1404ش با انتشار یک استوری به یکبار منکر وجود ترنس ها شد و ادعا کرد آدم ها یا زن هستند یا مرد و از اینکه چند سالی را صرف حمایت از این قشر کرد ابراز پشیمانی کرد.

منابع

• «اعلام حمایت بهنوش بختیاری از ترانس سکشوال‌ها»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 12 خرداد 1394ش.
• «انواع تغییر جنسیت»، وبسایت ویکی فقه، ذیل مدخل تغییر جنسیت.
• «ایران؛ بهشت تِرَنس‌های متقاضی عمل تایید جنسیت»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 19 آبان 1401ش.
• «بهنوش بختیاری: ترنس وجود ندارد!»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: 19 مرداد 1404ش.
• «تغییر جنسیت و چالش های آن»، هفته نامه افق حوزه، ش 831، 1403ش.
• «تغییر جنسیت و شرایط و قوانین آن در ایران»، وب‌سایت بنیاد وکلا، تاریخ درج مطلب: 3 آذر 1403ش.
• «تغییر جنسیت و شرایط و قوانین آن در ایران»، وب‌سایت بنیاد وکلا، تاریخ درج مطلب: 3 آذر 1403ش.
• «عمل تغییر جنسیت مراحل، هزینه ها و مراقبت های بعد از عمل»، وبسایت رادینا سلامت، تاریخ درج مطلب: 16 آذر 1404ش.
• «فریده چطور فرهاد شد؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج خبر: 26 شهریور 1392ش.
• «هزینه عمل تغییر جنسیت»، وبسایت دکتر آخوندی نسب، تاریخ درج مطلب: 16 بهمن 1404ش.
• اصغری آقمشهدی، فخرالدین و عبدی، یاسر، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، فقه و حقوق اسلامی، س1، ش2، 1390ش.
• بابالو، وحیده، «بررسی تغییر جنسیت در ایران»، ارائه شده در چهارمین کنفرانس پژوهش در علوم و تکنولوژی، مرداد 1395ش.
• باریکلو، علیرضا، «وضعیت تغییر جنسیت»، حقوق خصوصی، س1، ش5، 1382ش.
• باستانی، سوسن، جنسیت، فرهنگ، ارزش ها و نگرش ها، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، 1386ش.
• جبلی، سیدجلیل، «همجنسگرایی، تربیت یا طبیعت؟مروری بر زمینه های نظری»، رویش روانشناسی، س9، ش3، 1399ش.
• جواهری، فاطمه، حسین زاده، مرتضی، «پیامدهای اجتماعی اختلال هویت جنسی در تغییرجنس خواهان ایران»، مطالعات اجتماعی ایران، س5، ش3، 1390ش.
• ضیایی، شقایق و فتاحی، مهرنوش، «مطالعه تطبیقی روند تغییر جنسیت در ایران و اتحادیه اروپا»، فصلنامه قضاوت، ش96، 1397ش.
• عباس زاده، رقیه و اسدی، ابوالقاسم، «آثار تغییر جنسیت در جرائم و مجازات ها، فقه و مبانی حقوق اسلامی»، س46، ش2، 1392ش.
• فرهمند، مهناز و دانافر، فاطمه، «تحلیل مشکلات فردی اجتماعی تراجنسی ها، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران»، س6، ش4، 1396ش.