زرتشتیدوزی؛
انواع نقوش و مفاهیم در زرتشتیدوزی
موضوعات نقوش بهکار رفته در هنر زرتشتیدوزی به سه دستۀ کلی تقسیم میشوند:
الف) نقوشی که از طبیعت منطقه الهام گرفته شده و به دو دستۀ جانوری و گیاهی تقسیم میشوند:
| انواع نقوش | شاخص | انواع | مفاهیم و نمادها |
|---|---|---|---|
| جانوری | پرنده
ماهی حیوانات شاخدار |
طاووس با پرهای باز و بسته، خروس، مرغ، جوجه، هدهد و سایر پرندگان
انواع نقوش ماهی و طرحهای موسوم به حوض و ماهی پروانه، گربه، قوچ، آهو، بز، نقشی شبیه به شتر، مار و جانوران خیالی و انتزاعی |
طاووس مرغ ایزدبانوی ناهید بوده و در آیین زرتشتیان از آن بهعنوان مرغ مقدس یاد میشود. خروس نیز نماد خورشید مقدس است.[۱]
ماهی نماد باروری و حاصلخیزی[۲] و یادآور ایزدبانوی مادر است.[۳] حیوانات شاخدار نماد باروری و قدرت هستند.[۴] |
| گیاهی | درخت
گل |
سرو یا سرو آزاد، سرو خمیده یا بتهجقه، درخت زندگی
شیلونه، گل چندپر، نقشی شبیه گل انار یا گلناری، گل و گلدان، آفتابگردان یا میخک، بوتۀ گل همراه برگ[۵] |
نماد زندگی و باروری است و ساحتی زنانه دارد.[۶]
درخت سرو نماد آزادی و آزادگی است و با ناهید ارتباط دارد.[۷] گل شیلونه نماد چرخ زندگی، گل آفتابگردان نماد برکت و خوشیمنی[۸] و گلهای هشتپر و چهارپر نماد مهر و ناهید هستند.[۹] |
ب) نقوش هندسی که در زرتشتیدوزی به هفتوهشت معروف است:
| انواع نقوش | شاخص | انواع | مفاهیم و نمادها |
|---|---|---|---|
| نقوش هندسی | نقوش هندسی | دایره، لوزی، مثلث، مربع، خطوط مورب، نقوش موجیشکل[۱۰] | دایره نماد وحدت و شکفتگی و کمال[۱۱] و لوزی نماد زنانه به مثابۀ الهۀ مادر است.
مثلث نیز برگرفته از سه عدد است و عدد سه در ارتباط با ایزدبانوان بوده است.[۱۲] |
ج) نقوش مفهومی به دو دستۀ نقوش برگرفته از محیط و نقوش ترکیبی تقسیم میشوند:
| انواع نقوش | شاخص | انواع | مفاهیم و نمادها |
|---|---|---|---|
| نقوش مفهومی | نقوش برگرفته از محیط
نقوش ترکیبی |
خورشید، نقش خورشید خانم، نقشی شبیه برسمدان
نقش دو حیوان در طرفین درخت، نقشی موسومبه حوض و ماهی، نقش دو انسان نشسته روبهروی هم |
نقش دو انسان نماد عروس و داماد و سایر نقوش در فرهنگ زرتشتی نماد باروری و خوشبختی خوانده میشود. |
منابع
- دوبوکور، مونیک (۱۳۷۳). رمزهای زنده جان. ترجمهٔ جلال ستاری. تهران: مرکز. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۰۵۲۶۴۵.
- شوالیه، ژان؛ گربران، الن (۱۳۸۷). فرهنگ نمادها: اساطیر، رویاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهرهها، رنگها، اعداد. ج. ۵ جلد. تهران: جیحون. شابک ۹۶۴۶۵۳۴۱۴۷.
- عزیزی، رویا؛ طباطبایی جبلی، زهره (۱۳۹۹). «مطالعۀ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر». نشریۀ علمی باغنظر. هفدهم (هشتاد و پنجم): ۱۷–۳۰.
- کوپر، جی.سی (۱۳۸۶). فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمهٔ ملیحه کرباسیون. تهران: نشر نو. شابک ۹۷۸۹۶۴۹۱۵۰۲۸۴.
- وارنر، رکس (۱۳۸۶). دانشنامه اساطیر جهان. ترجمهٔ ابوالقاسم اسماعیلپور. تهران: هیرمند. شابک ۹۶۴۸۳۳۲۱۴۲.
- هال، جیمز (۱۳۸۰). فرهنگ نگارهای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمهٔ رقیه بهزادی. تهران: صدای معاصر. شابک ۹۶۴۵۵۴۵۶۲۵.
- یاحقی، محمدجعفر (۱۳۸۶). فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. شابک ۹۷۸۹۶۴۸۶۳۷۴۹۶.
- ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعۀ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر»، نشریۀ علمی باغنظر، ۲۴.
- ↑ هال، فرهنگ نگارهای نمادها در هنر شرق و غرب، ۱۰۰.
- ↑ کوپر، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ۳۴۲.
- ↑ وارنر، دانشنامۀ اساطیر جهان، ۵۳۶.
- ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعۀ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر»، نشریۀ علمی باغنظر، ۱۹.
- ↑ دوبوکور، رمزهای زنده جان، ۲۹.
- ↑ یاحقی، فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی، ۴۶۰.
- ↑ کوپر، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ۸.
- ↑ یاحقی، فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی، ۸۴۰.
- ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعۀ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر»، نشریۀ علمی باغنظر، ۱۹.
- ↑ دوبوکور، رمزهای زنده جان، ۷۷.
- ↑ شوالیه و گربران، فرهنگ نمادها: اساطیر، رویاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهرهها، رنگها، اعداد، ۵: ۳۱.