زرتشتی‌دوزی

زرتشتی‌دوزی؛ سوزن‌دوزی ظریف روی پارچۀ ابریشمی.

زرتشتی‌دوزی یکی از هنرهای اصیل و سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران با نقوش نمادین است که ریشه‌ای دیرینه در فرهنگ زرتشتیان داشته و پیوند ساختاری عمیقی با پته‌دوزی کرمان و دیگر سوزن‌دوزی‌های اصیل ایرانی دارد. دوخت زرتشتی‌دوزی اغلب روی لباس‌های محلی، لباس عروس، عرقچین و بخش‌هایی از لباس داماد کاربرد دارد. این هنر در اسفند ماه 1399 به ثبت ملی رسیده است.

تعریف

زرتشتی‌دوزی یا گبردوزی، دوختی ظریف مخصوص بانوان زرتشتی است که از دیرباز در یزد رواج داشته است. این هنر دربرگیرندۀ نگاره‌ها و نمادهایی است که هر یک درون‌مایۀ ویژه‌ای در باور زرتشتیان دارد. زرتشتی‌دوزی به پته‌دوزی کرمان شباهت بسیاری دارد و نام قدیمی و اصیل آن «گل و نقش» بوده است.

تاریخچه

هنر زرتشتی‌دوزی قبل از ورود اسلام به ایران یعنی در دورۀ ساسانیان به میان آمده است. امروزه به‌دلیل بی‌توجهی به این هنر تاریخی کمتر از این سوزن‌دوزی حمایت می‌شود.

رنگ‌های مورد استفاده در زرتشتی‌دوزی

در پوشش زنان زرتشتی رنگ پارچه اهمیت بالایی داشته است و اغلب از رنگ‌های سبز، قرمز، سفید و نارنجی استفاده می‌کنند. زرتشتیان به رنگ سبز توجه خاصی دارند و اغلب لباس‌های سنتی زرتشتیان یزد به‌ویژه در مراسم عروسی، رنگ سبز است.

انواع نقوش و مفاهیم در زرتشتی‌دوزی

موضوعات نقوش به‌کار رفته در هنر زرتشتی‌دوزی به سه دستۀ کلی تقسیم می‌شوند:

الف) نقوشی که از طبیعت منطقه الهام گرفته شده و به دو دستۀ جانوری و گیاهی تقسیم می‌شوند:

انواع نقوش	شاخص	انواع	مفاهیم و نمادها
جانوری	پرنده ماهی حیوانات شاخ‌دار	طاووس با پرهای باز و بسته، خروس، مرغ، جوجه، هدهد و سایر پرندگان انواع نقوش ماهی و طرح‌های موسوم به حوض و ماهی پروانه، گربه، قوچ، آهو، بز، نقشی شبیه به شتر، مار و جانوران خیالی و انتزاعی	طاووس مرغ ایزدبانوی ناهید بوده و در آیین زرتشتیان از آن به‌عنوان مرغ مقدس یاد می‌شود. خروس نیز نماد خورشید مقدس است. ماهی نماد باروری و حاصلخیزی و یادآور ایزدبانوی مادر است. حیوانات شاخ‌دار نماد باروری و قدرت هستند.
گیاهی	درخت گل	سرو یا سرو آزاد، سرو خمیده یا بته‌جقه، درخت زندگی شیلونه، گل چندپر، نقشی شبیه گل انار یا گلناری، گل و گلدان، آفتاب‌گردان یا میخک، بوتۀ گل همراه برگ	نماد زندگی و باروری است و ساحتی زنانه دارد. درخت سرو نماد آزادی و آزادگی است و با ناهید ارتباط دارد. گل شیلونه نماد چرخ زندگی، گل آفتاب‌گردان نماد برکت و خوش‌یمنی و گل‌های هشت‌پر و چهارپر نماد مهر و ناهید هستند.

ب) نقوش هندسی که در زرتشتی‌دوزی به هفت‌وهشت معروف است:

انواع نقوش	شاخص	انواع	مفاهیم و نمادها
نقوش هندسی	نقوش هندسی	دایره، لوزی، مثلث، مربع، خطوط مورب، نقوش موجی‌شکل	دایره نماد وحدت و شکفتگی و کمال و لوزی نماد زنانه به مثابۀ الهۀ مادر است. مثلث نیز برگرفته از سه عدد است و عدد سه در ارتباط با ایزدبانوان بوده است.

ج) نقوش مفهومی به دو دستۀ نقوش برگرفته از محیط و نقوش ترکیبی تقسیم می‌شوند:

انواع نقوش	شاخص	انواع	مفاهیم و نمادها
نقوش مفهومی	نقوش برگرفته از محیط نقوش ترکیبی	خورشید، نقش خورشید خانم، نقشی شبیه برسم‌دان نقش دو حیوان در طرفین درخت، نقشی موسوم‌به حوض و ماهی، نقش دو انسان نشسته روبه‌روی هم	خورشید نماد حیات و سرچشمۀ نیروی انسانی است. برسم‌دان نماد شکرگزاری از برکت‌های رویشی و گیاهانی است که منبع تغذیۀ انسان‌ها و حیوانات هستند. خورشید خانم نیز از ترکیب دو عنصر خورشید و مادینه به‌وجود آمده و از آن برای دفع چشم بد روی دیوار خانه‌ها آویزان می‌کنند. نقش دو انسان نماد عروس و داماد و سایر نقوش در فرهنگ زرتشتی نماد باروری و خوشبختی خوانده می‌شود.

ویژگی

زرتشتی‌دوزی از ظریف‌ترین انواع سوزن‌دوزی‌ها است. اغلب دوخت‌های آن به‌قدری کوچک و ظریف هستند که تنها با ذره‌بین می‌توان آن‌ها را از هم تفکیک کرد. طرح‌ها در زرتشتی‌دوزی روی پارچه کشیده نمی‌شوند؛ بلکه دوزندگان با شمارش تار و پود پارچه و شمارش کوک‌ها، طرح را روی پارچه پیاده می‌کنند.

کاربرد زرتشتی‌دوزی

زرتشتی‌دوزی بیشتر روی لباس بانوان محلی با پارچه‌ای از جنس ابریشم اجرا می‌شود. این نوع لباس‌ها در مناسبت‌ها توسط زنان پوشیده می‌شود. زرتشتی‌دوزی روی لباس‌های عروس، قسمت‌هایی از لباس‌های داماد، عرقچین، مکنا (شال بزرگ و پهن)، تیروسیخ (پیراهن بلند از جنس ابریشم)، دولوگ (کیسۀ کوچک ابریشمی جهت نگهداری اقلام مختلف)، تزیین مانتو‌های رسمی و کلاسیک، کیف‌های دستی، پارچۀ مبل و رومیزی به‌کار می‌رود.

برای لباس نوزادان نیز مجموعه‌ای از یک یا دو تکه لباس، کلاهک کودک و پارچۀ مربع‌شکل برای قنداق کردن بچه زرتشی‌دوزی می‌شود. همچنین هدایای عروس یا نوزاد درون دستمال دایره‌ای‌شکلی که مزین به زرتشتی‌دوزی است، قرار می‌گیرد.

زرتشتی‌دوزی در سایر شهرها

زرتشتی‌دوزی شباهت زیادی به هنرهایی مثل پته‌دوزی کرمان و سوزن‌دوزی بلوچی دارد که دلیل اصلی آن احتمالاً هم‌نشینی زرتشتیان با هنرمندان کرمانی در گذشته بوده است. از سوی دیگر، وقتی زرتشتیان در قرن دهم میلادی به هند مهاجرت کردند و جامعه پارسیان هند را تشکیل دادند، این هنر ایرانی را نیز با خود بردند. به همین دلیل، نقوش زرتشتی‌دوزی به عنوان نمادی از هنر ایرانی، توانسته بر فرهنگ و صنایع‌دستی مناطق نزدیک به کشمیر در هند نیز تأثیرگذار باشد.

ثبت زرتشتی‌دوزی در آثار ملی

زرتشتی‌دوزی در اسفند ماه 1399ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. همچنین وزارت میراث فرهنگی در تلاش است که هنر ظریف زرتشتی‌دوزی به‌عنوان میراث ناملموس ثبت جهانی شود.

منابع

• «آشنایی با هنر زرتشتی‌دوزی». وب‌سایت بیتوته. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.

• بختورتاش، نصرت‌الله (۱۳۸۰). نشان رازآمیز. تهران: فروهر. شابک ۹۷۸-۹۶۴۹۶۴۸۸۱۱.
• پشوتنی‌زاده، آزاده (۱۴۰۱). «مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران» (PDF). مطالعات ایرانی-اسلامی. دوازدهم (یکم): ۵۹–۸۴.
• «تاریخ زرتشتی‌دوزی در ایران» (PDF). وب‌سایت خانۀ هفت دست. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.

• دوبوکور، مونیک (۱۳۷۳). رمزهای زنده جان. ترجمهٔ جلال ستاری. تهران: مرکز. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۰۵۲۶۴۵.
• رمضان‌خانی، صدیقه؛ دهنوی، زهرا (۱۳۸۷). فرهنگ زرتشتیان یزد گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی. یزد: سبحان نور. شابک ۹۷۸۹۶۴۲۷۴۵۱۲۸.
• «زرتشتیان میراث‌دار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتی‌دوزی». خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). ۳۰ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.
• «زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش». وب‌سایت میراث آریا. ۲۸ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.
• سرافراز اردکانی، لیلا (۱۴۰۲). مطالعۀ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتۀ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی.
• شوالیه، ژان؛ گربران، الن (۱۳۸۷). فرهنگ نمادها: اساطیر، رویاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهره‌ها، رنگها، اعداد. ج. ۵ جلد. تهران: جیحون. شابک ۹۶۴۶۵۳۴۱۴۷.
• «نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتی‌دوزی در خانۀ هفت دست». امرداد (تارنمای خبری زرتشتیان). ۲۰ خرداد ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۴۰۵.

• عزیزی، رویا؛ طباطبایی جبلی، زهره (۱۳۹۹). «مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر». نشریۀ علمی باغ‌نظر. هفدهم (هشتاد و پنجم): ۱۷–۳۰.
• کوپر، جی.سی (۱۳۸۶). فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمهٔ ملیحه کرباسیون. تهران: نشر نو. شابک ۹۷۸۹۶۴۹۱۵۰۲۸۴.
• گلاک، جی؛ گلاک، سومی هیراموتو (۱۳۵۵). سیری در صنایع دستی ایران. ترجمهٔ یحیی ذکاء و رضا علوی. تهران: بانک ملی ایران.
• وارنر، رکس (۱۳۸۶). دانشنامه اساطیر جهان. ترجمهٔ ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: هیرمند. شابک ۹۶۴۸۳۳۲۱۴۲.
• هال، جیمز (۱۳۸۰). فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمهٔ رقیه بهزادی. تهران: صدای معاصر. شابک ۹۶۴۵۵۴۵۶۲۵.
• یاحقی، محمدجعفر (۱۳۸۶). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. شابک ۹۷۸۹۶۴۸۶۳۷۴۹۶.