پیش‌نویس:بیعت

بیعت؛ پیمانی دوسویه میان مردم و پیامبر، امام، خلیفه، حاکم و رهبر بر پایهٔ اطاعت از شریعت و عدالت در فرهنگ اسلامی.

مفهوم‌شناسی

بیعت و بیع هر دو از ریشهٔ باع و به معنای دست دادن یا فشردن جهت پذیرش و پیروی، معاوضه و مبادله، دست راست خود را به دست راست دیگری زدن برای خرید و فروش است. اعراب پیش از اسلام، در زمان خرید و فروش و برای قطعی شدن معامله، دست راست خود را بر روی یکدیگر می‌گذاشتند و آن را صفقه یا بیعت می‌گفتند. در تعریف اصطلاحی، بیعت به معنای اعلام آمادگی برای پیروی از حاکم و اطاعت و پذیرش مسئولیّت ادارهٔ جامعه از سوی او است.

ارکان و شرایط بیعت

بیعت دارای سه رکن اساسی بیعت‌کننده، بیعت‌شونده و موضوع بیعت است که در صورت نبود یکی از آنها بیعت محقق نمی‌شود.

با توجه به ارکان سه گانه بیعت، شرایط آن را می‌توان به دو دسته شرایط عمومی و خاص تقسیم کرد. منظور از شرایط عمومی مواردی است که اختصاص به رکن خاصی از ارکان سه‌گانه ندارد و در مقابل, شرایط خاص مواردی هستند که مختص یکی از آن سه است. مهمترین شرایط عمومی بیعت رضایت‌مندی و آزادی در بیعت، آشکار و آگاهانه و مردمی بودن بیعت و تبلیغ و تحریک‌نکردن مردم برای بیعت می‌باشد. شرایط خاص بیعت نیز شامل شرایط بیعت‌کننده مانند داشتن بلوغ، رشد، عقل، استطاعت، قدرت و توانایی، جنس بیعت‌کننده شامل مرد یا زن بودن، شرایط بیعت‌شونده مانند مشروعیت و شرایط موضوع بیعت است که با توجه به این امر که موضوع عمومی بیعت اطاعت و فرمان‌برداری است، متعلق این پیروی و اطاعت باید در جهت رضایت خدا و هماهنگ با شریعت باشد. از دیگر شرایط موضوع بیعت، مقدوریت است چرا که در اسلام تکلیف به مالایطاق وجود ندارد.

کارکرد بیعت

بیعت در اندیشهٔ سیاسی اسلام، دو کارکرد اساسی دارد.

• تأکیدی: به معنای پذیرش ریاست و حکومت و اعلام تعهد و وفاداری نسبت به شخص یا اشخاص.
• انشایی: به معنای اعطای حاکمیت و ریاست یا انتخاب امام و حاکم که زمینهٔ ایجاد قدرت سیاسی جدیدی را فراهم می‌آورد.

اقسام بیعت

بیعت از جهت اهداف و محتوا به سه نوع کلی و از جهت گستردگى یا ضیق دایره به دو نوع بیعت عام و خاص تقسیم می‌شود:

• بیعت متابعت: پیمان بر پیروی از خدا و پیامبر که در عقبه منا و پس از فتح مکه از مسلمانان گرفته شد.
• بیعت جهاد: پیمان فرمانده سپاه با نیروهای جنگی برای پایداری در میدان نبرد تا آخرین لحظه گرفته می‌شود.
• بیعت خلافت و امامت: پیمان بر پذیرش کامل ولایت و حاکمیت امام یا خلیفه در تمام امور که ملاک تشخیص موافق از مخالف است و بیعت متابعت و جهاد بخشی از آن بوده و از آن قابل انفکاک نیست.

• بیعت عام: که تعهد بر اطاعت مطلق در تمامی زمینه‌هاست و مشروعیت آن تنها با امام معصوم قابل‌تحقق است.
• بیعت خاص: که برای موضوعی محدود و مقطعی همچون جنگیدن با دشمن یا ترک گناهان خاص منعقد می‌شود.

شیوه‌های بیعت

شیوهٔ غالب بیعت در عصر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و خلفا، دست دادن و مصافحه و نهادن دست راست بر دست حاکم بود که به دلیل تشابه با عمل خرید و فروش، بیعت نام گرفت. افزون بر این، شیوه‌های دیگری نیز گزارش شده است: بیعت با گفتگو و بدون مصافحه همچون بیعت پیامبر با زنان که با قرار دادن دست در ظرف آب انجام می‌شد، بیعت مکاتبه‌ای از طریق فرستادن نامه یا نماینده و بیعت جمعی و دسته‌جمعی در خیمه‌ها و مساجد. در دوران امویان و عباسیان، گاه برای گرفتن بیعت از مردم به تهدید و تطمیع متوسل می‌شدند و شیوهٔ سوگند خوردن به شکلی خاص نیز به آن افزوده شد.

منابع

ابن منظور، محمّد بن مکرم (۱۳۶۳). لسان العرب. قم: ادب الحوزه.

احمدنژاد، محمود؛ داورپناه، نعمت (۱۳۹۴). «مفهوم‌شناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت». شیعه‌شناسی. سیزدهم (پنجاه): ۱۳۵-۱۶۲.

افشاری، محمد (۱۴۰۱). «بیعت در اندیشه و سیره امامان شیعه». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده تاریخ.

دیلمی، احمد (۱۳۷۷). «ماهیت بیعت از منظر حدیث شیعه». حکومت اسلامی. سوم (نهم): ۸۱-۹۳.

راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). مفردات الفاظ القرآن. به کوشش صفوان عدنان داوودی. بیروت: دار الشامیة.

فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۰۵). العین. به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی. قم: دار الهجرة.