قاجاریه

قاجاریه؛ سلسهٔ پادشاهی ایرانی در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری.

قاجاریه به‌عنوان سلسله پادشاهی در ۱۲۱۰ق به دست آغامحمدخان قاجار بنیان نهاده شد و به مدت ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کرد. این سلسله که ریشه در ایل قاجار داشت، با یکپارچه‌سازی مجدد سرزمین ایران و ایجاد ثبات نسبی پس از دوره هرج و مرج، توانست مرزهای پایداری را تثبیت کند. از مهم‌ترین رویدادهای دوره قاجار می‌توان به جنگ‌های ایران و روس، واگذاری امتیازات به بیگانگان، اصلاحات امیرکبیر و صدور فرمان مشروطیت اشاره کرد. با وجود دستاوردهایی چون گسترش مناسبات با غرب و آشنایی با علوم نوین، کاستی‌هایی نظیر نفوذ بیگانگان، ناکارآمدی دولت و نارضایتی عمومی، زمینه‌ساز تزلزل این سلسله گردید. سرانجام قاجاریه در سال ۱۳۰۴ش با رأی مجلس شورای ملی به انقراض انجامید و قدرت به دودمان پهلوی منتقل شد.

معرفی

قاجاریه سلسله‌ای حکومتی بود که از ۱۲۱۰ق (۱۷۹۶م) با به‌قدرت‌رسیدن آقامحمدخان قاجار آغاز شد و تا ۱۳۴۴ق (۱۹۲۵م) با انقراض این سلسله در زمان احمدشاه و روی کار‌آمدن رضاخان پهلوی به پایان رسید. ایران در دوران قاجاریه که ۱۳۴ سال طول کشید با رویدادهای مهمی مواجه شد که بر ساختار سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران تأثیرات عمیقی برجای گذاشت مواجه بود.

بنیانگذار

بنیانگذار سلسله قاجاریه، آغامحمدخان قاجار (ح ۱۱۵۵-۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسن‌خان قوانلو، در استرآباد به دنیا آمد. وی پس از کشته‌شدن پدرش در ۱۱۷۲ق، رئیس تیره قوانلو شد‌‌ و نزدیک به ۱۶ سال در دربار کریم‌خان زند، با رفتاری محترمانه، روزگار گذراند و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت. با آگاهی از بیماری و مرگ قریب‌الوقوع کریم‌خان، در ۱۱۹۳ق از شیراز گریخت و به شمال ایران رفت‌ و با بهره‌گیری از اختلافات داخلی زندیان، بر گیلان، مازندران و زنجان تسلط یافت. وی با یکپارچه‌سازی تیره‌های مختلف قاجار و سرکوب رقیبان ایلی، از جمله برادرش مرتضی‌قلی‌خان، توانست بر بیشتر ایالات ایران چیره شود و تهران را به‌عنوان مرکز حکومت خود برگزیند. آغامحمدخان سرانجام با شکست لطف‌علی‌خان زند در ۱۲۰۹ق، به قدرت برتر کشور تبدیل شد و در ۱۲۱۰ق در تهران به‌عنوان پادشاه ایران تاج‌گذاری کرد و سلسله قاجاریه را بنیان نهاد.‌وی در ۱۲۱۱ق، در جبهه نبرد با قفقاز، به‌دست سه تن از لشکریان خود به قتل رسید.

تاریخچه

پس از بنیان‌گذاری سلسله توسط آغامحمدخان، حکومت به برادرزاده‌اش فتح‌علی‌شاه رسید. دورهٔ او با تحکیم پایه‌های دولت، گسترش مناسبات با اروپا و دو جنگ با روسیه همراه بود که به عهدنامه گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن سرزمین‌های شمال‌غربی ایران انجامید. فتح‌علی‌شاه که ۳۷ سال حکومت کرد، از آنجا که ولیعهدش عباس‌میرزا پیش از او درگذشته بود، نوه خود محمد میرزا را جانشین کرد. محمدشاه به‌عنوان سومین پادشاه قاجاربه که با روحانیون شیعه درگیر بود و صدراعظمش حاجی‌میرزا آقاسی را در کنار داشت، در تلاش برای بازپس‌گیری هرات با مخالفت انگلستان مواجه شد. ناصرالدین‌شاه در ۱۲۶۴ق با حمایت سفارتخانه‌های روس و انگلیس بر تخت نشست و امیرکبیر را به صدارت برگزید. اصلاحات امیرکبیر در عرصه‌های اداری، اقتصادی و نظامی، با مخالفت درباریان مواجه شد و سرانجام به عزل و قتل او انجامید. ناصرالدین‌شاه سه سفر به اروپا داشت و در دورهٔ وی امتیازاتی چون رویتر، تنباکو و بانک استقراضی به بیگانگان واگذار شد که اعتراضات مردمی و روحانیون، از جمله نهضت تنباکو، را در پی داشت. وی در ۱۳۱۳ق به‌دست میرزا رضا کرمانی به قتل رسید.‌ پس از او، مظفرالدین‌شاه که ۳۵ سال ولیعهد بود، در ۱۳۱۳ق بر تخت نشست. دوران سلطنت او با نارضایتی‌های عمومی از جمله تحصن تجار در حرم حضرت عبدالعظیم و سپس تحصن روحانیون و مردم در قم همراه بود که در نهایت به صدور فرمان مشروطیت و تأسیس مجلس شورای ملی در ۱۳۲۴ق انجامید. وی ده روز پس از امضای نظامنامه انتخابات، در ۲۴ ذیقعده ۱۳۲۴ق درگذشت. احمدشاه به‌عنوان آخرین شاه قاجاریه دورهٔ جنگ جهانی اول و اشغال ایران را تجربه کرد و در دوره او موجبات پایان حاکمیت قارجار فراهم شد..

زمینه‌های تسلط و پیروزی

محققان عوامل متعددی را برشمرده‌اند که زمینه‌های تسلط و پیروزی قاجارها را فراهم آورد. از جمله پیشینهٔ طولانی حضور آنان در مناصب نظامی و اداری دوران صفوی و افشاری، تجربهٔ حکومت‌داری و سازمان‌دهی نیروهای رزمی را برایشان به ارمغان آورده بود و ساختار ایلی منسجم و توان بالای سواره‌نظام، آنان را در مقایسه با رقیبان پراکنده، از برتری رزمی قابل‌توجهی برخوردار می‌ساخت. همچنین بهره‌گیری ماهرانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرج‌ومرج دورهٔ افشاریه و زندیه، همراه با موقعیت جغرافیایی استرآباد به‌عنوان پایگاه اولیه که دوری نسبی از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابع انسانی مناطق ترکمن‌نشین را فراهم می‌آورد، به تقویت بنیهٔ نظامی و استقلال عمل آنان کمک کرد. در نهایت، رهبری آغامحمدخان با سرکوب مدعیان محلی و شکست حکومت زندیه و نیز نبود رقیبی یکپارچه و قدرتمند در اواخر دورهٔ زندیه که با مرگ کریم‌خان و جانشینی ناتوان، خلأ سیاسی چشمگیری پدید آورده بود، مسیر را برای سلطهٔ قاجار بر ایران هموار ساخت.

ساختار قدرت

نظام سیاسی قاجاریه، در ابتدا مبتنی بر سلطنت مطلقه و دیوان‌سالاری سنتی بود و شاه، در رأس هرم قدرت قرار داشت. صدراعظم و مستوفی‌الممالک از مناصب کلیدی بودند و حکومت‌های محلی، توسط شاهزادگان یا خوانین ایلات اداره می‌شدند. از دورهٔ ناصرالدین‌شاه، وزارتخانه‌های جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری به‌تدریج دستخوش تغییراتی شد. با نهضت مشروطه، ساختار سیاسی به‌سمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس شورای ملی پیش رفت. این مجلس با تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، زمینه‌های حکومت قانون‌محور و نظارت بر قدرت را فراهم کرد، اما مجالس این دوره به‌دلیل مداخلات خارجی، اختلافات داخلی و کودتا، نتوانستند ثبات سیاسی و استقلال واقعی را برای کشور به ارمغان آورند.در حکومت قاجار پرچم ایران از شکل سه‌گوش به چهارگوش تغییر یافت و نشان شیر و خورشید با شمشیر در دست شیر تثبیت شد. در دوران امیرکبیر، پرچم مستطیلی با زمینه سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین و نشان شیر و خورشید در میانه به‌عنوان الگوی اصلی تعیین شد و پس از پیروزی مشروطه، این ترکیب سه‌رنگ با نشان شیر و خورشید در اصل پنجم متمم قانون اساسی به‌عنوان پرچم رسمیت یافت. نیروی نظامی قاجاریه به‌طور عمده بر ساختار ایلی استوار بود و رهبران ایلات با اتکا به سواره‌نظام و تفنگداران قبیله‌ای، قدرت نظامی خود را سامان می‌دادند. این نیروها فاقد سازماندهی منظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاح‌های کارآمد بودند و انگیزه‌های قبیله‌ای، جایگزین انضباط و وفاداری حرفه‌ای شده بود.

دستاوردها و چالش‌ها

برخی از محققان یکپارچگی مجدد سرزمین ایران را پس از چنددستگی‌های‌ بعد از سقوط صفویه، از مهم‌ترین دستاوردهای این دوره می‌دانند. در ماقبل قاجار، ایران در کشمکش‌های داخلی و جنگ‌های پراکنده فرو رفته بود و ثبات و مرزهای منسجمی نداشت؛ اما حکومت قاجار توانست ثبات نسبی را به کشور بازگرداند و مرزهای پایداری ایجاد کند که بسیاری از ایرانیان با آن احساس هویت می‌کردند. قدرت مرکزی در این دوره، در نتیجه عواملی چون همگرایی اقتصادی، اصلاحات حکومتی، ایجاد خطوط تلگراف و رشد پایتخت جدید (تهران)، تا حدی افزایش یافت. همچنین سیاست خارجی قاجاریه به آشنایی با علوم، فناوری و آموزش جدید انجامید.

در مقابل، محققان کاستی‌های دوره قاجار را نیز چشمگیر ارزیابی کرده‌اند. قدرت‌های غربی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، خواست خود را بر ایران تحمیل کردند و با پیروزی در جنگ‌ها و انعقاد عهدنامه‌های تحمیلی، مرزهای کشور را محدود ساختند؛ از جمله از دست رفتن سرزمین‌های قفقاز که در ماقبل قاجار بخشی از ایران بود. با وجود چندین تلاش اصلاحگرانه، اصلاحات عمده از سوی دولت سلطنتی صورت نگرفت. ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساخت‌های جدیدی احداث نشد. همچنین واردات فرآورده‌های صنعتی از غرب، به صنایع دستی ایران، به جز فرش، آسیب وارد کرد و اقتصاد سنتی ایران را با چالش مواجه ساخت.

انقراض قاجاریه

سلسله قاجار با کودتای نظامی ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان (با حمایت انگلستان) عملاً قدرت را از دست داد و احمدشاه در سال‌های بعد به اروپا رفت. پس از تحکیم تدریجی موقعیت رضاخان به‌عنوان نخست‌وزیر و سردار سپه، مجلس پنجم شورای ملی در ۹ آبان ۱۳۰۴ش با تصویب ماده‌واحده‌ای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در ۲۲ آذر ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان و خانواده‌اش واگذار کرد و مراسم تاجگذاری وی در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ش برگزار شد. محققان عوامل متعددی را در انقراض این سلسله مؤثر دانسته‌اند. از جمله ناکارآمدی و بحران مشروعیت شاهان پایانی قاجار، به‌ویژه مظفرالدین‌شاه و احمدشاه، همراه با ظلم و تعدی کارگزاران حکومتی، رشوه‌خواری و هتک ناموس، موجبات نارضایتی گسترده مردم را فراهم آورد.‌‌‌‌‌‌ ناامنی اجتماعی، فقر اقتصادی، قحطی و بیماری‌های فراگیر در دهه‌های پایانی قاجار، به‌ویژه در دوره جنگ جهانی اول که ایران به صحنه درگیری نیروهای بیگانه تبدیل شد، بر شدت این نارضایتی افزود. از سوی دیگر، قهر روشنفکران و مشروطه‌خواهان با حاکمیت و ناتوانی قاجارها در پاسخ‌گویی به مطالبات عمومی، به‌تدریج اعتبار سیاسی این سلسله را از میان برد. در این میان، رضاخان با بهره‌گیری از خلأ قدرت و حمایت انگلیس، ضمن سرکوب شورش‌های داخلی (مانند قیام شیخ خزعل و شورش کردها و ترکمن‌ها)، با ترفندهای سیاسی و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او و انقراض قاجاریه فراهم ساخت.

فهرست شاهان‌ قاجار‌

نام	تولد و والدین	حکومت	صدراعظم‌ها	تاریخ و علت مرگ	مدفن	اتفاقات مهم
آقامحمدشاه	۲۷ خرداد ۱۱۲۱ در استرآباد محمدحسن‌خان و جیران خانم	۱۴ سال مدعی پادشاهی و ۱ سال سلطنت رسمی ۱۱۹۳ - رمضان ۱۲۱۰ هـ. ق (۱ فروردین ۱۱۶۱ - ۱ فروردین ۱۱۷۵) رمضان ۱۲۱۰ - ۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ هـ. ق (۱ فروردین ۱۱۷۵ - ۲۸ خرداد ۱۱۷۶) (رسمی)	حاج ابراهیم اعتمادالدوله	۲۸ خرداد ۱۱۷۶ در شوشی توسط خدمتکارانش کشته شد.	حرم علی بن ابی‌طالب، نجف	یکپارچگی ملی ایران
فتحعلی‌شاه	۴ بهمن ۱۱۵۰ در دامغان حسینقلی‌خان جهانسوز و آسیه خانم	۳۷ سال ۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ - ۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ هـ. ق (۲۸ خرداد ماه ۱۱۷۶ - ۱ آبان ۱۲۱۳)	حاج ابراهیم اعتمادالدوله میرزا شفیع مازندرانی محمدحسین‌خان صدر اصفهانی عبدالله خان امین‌الدوله الله‌یار خان آصف‌الدوله عبدالله خان امین‌الدوله	۱ آبان ۱۲۱۳ در اصفهان مرگ طبیعی	حرم فاطمه معصومه، قم	جنگ‌های ایران و روس، برقراری رابطه با کشورهای اروپایی
محمدشاه	۱۴ دی ۱۱۸۶ در تبریز عباس میرزا و گلبین خانم	۱۴ سال ۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ - ۶ شوال ۱۲۶۴ هـ. ق (۱ آبان ۱۲۱۳ - ۲۲ شهریور ۱۲۲۷)	قائم‌مقام فراهانی حاجی میرزا آقاسی	۲۲ شهریور ۱۲۲۷ در تجریش نقرس	حرم فاطمه معصومه، قم	جنگ اول هرات، شورش روحانیون شیعه در اصفهان، عهدنامه ارزروم دوم
ناصرالدین‌شاه	۲۵ تیر ۱۲۱۰ در تبریز محمدشاه و ملک‌جهان خانم	۴۸ سال ۶ شوال ۱۲۶۴ - ۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳ هـ. ق (۲۲ شهریور ۱۲۲۷ - ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵)	امیرکبیر میرزا آقاخان نوری میرزا محمدخان سپهسالار میرزا یوسف مستوفی‌الممالک میرزا حسین‌خان سپهسالار میرزا یوسف مستوفی‌الممالک امین‌السلطان	۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ در ری به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد.	حرم عبدالعظیم حسنی، ری	قتل امیرکبیر، جنگ با انگلستان و چشم‌پوشی از هرات، عهدنامه آخال، شورش بابیان
مظفرالدین‌شاه	۳ فروردین ۱۲۳۲ش در تبریز ناصرالدین‌شاه و شکوه‏‌السلطنه	۱۰ سال ۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳ - ۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴ هـ. ق (۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ - ۱۲ دی ۱۲۸۵)	امین‌السلطان امین‌الدوله محسن مشیرالدوله امین‌السلطان عین‌الدوله	۱۲ دی ۱۲۸۵ در تهران حمله قلبی	حرم امام حسین، کربلا	صدور فرمان مشروطیت، تدوین قانون اساسی مشروطه
محمدعلی‌شاه	۱ تیر ۱۲۵۱ در تبریز مظفرالدین‌شاه و تاج‌الملوک	۲ سال و ۷ ماه ۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴ - ۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ هـ. ق (۱۲ دی ۱۲۸۵ - ۲۵ تیر ۱۲۸۸)	نصرالله مشیرالدوله افخم امین‌السلطان احمد مشیرالسلطنه ناصرالملک نظام‌السلطنه احمد مشیرالسلطنه کامران میرزا سعدالدوله	۱۶ فروردین ۱۳۰۴ در سانرمو، ایتالیا مرگ طبیعی	حرم امام حسین، کربلا	استبداد صغیر
احمدشاه	۱۲ بهمن ۱۲۷۵ در تبریز محمدعلی‌شاه و ملکه جهان	۱۶ سال ۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ - ۱۳ ربیع‌الثانی ۱۳۴۴ هـ. ق (۲۵ تیر ۱۲۸۸ - ۹ آبان ۱۳۰۴)	فهرست رئیس‌الوزراهای ایران در عهد احمدشاه	۸ اسفند ۱۳۰۸ در پاریس، فرانسه ورم کلیه	حرم امام حسین، کربلا	اشغال ایران در جنگ جهانی اول، به قدرت‌رسیدن رضاخان

پانویس

منابع

• آوری، ‌پیتر، تاریخ معاصر ایران، تهران، چاپخانه حیدری، 1369ش.
• اسمعیلی خوشمردان، مرتضی، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، کنفرانس بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات بیستمین همایش بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۳۹۴ش.
• امیری، مهراب، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، مجلۀ گوهر، شمارۀ ۲۲، ۱۳۵۳ش.
• «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
• پریزاد، رضا و هادی منش، امیر، «جریان شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، مجلۀ مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه شناسی، شمارۀ ۲۷، 1402ش.
• پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینه‌های سقوطِ سلسله قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.
• پیرنیا، حسن، تاریخ ایران، تهران، انتشارات خیام، 1375ش،
• «پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی‌ شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید؛ ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
• «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
• دارا، جلیل و طلوعی هادی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، مجلۀ جامعه شناسی تاریخی، شمارۀ ۲، ۱۴۰۰ش.
• دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تحت نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش.
• «دستاوردها و کاستی‌‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۴۰۱ش.
• دهقانی، محمدمهدی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریه ابن خلدون»، مجلۀ جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام، شمارۀ ۲۰، ۱۴۰۱ش.
• رئوفت، رحیم، «مبانى اقتدار در فرهنگ سیاسى ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصرى)»، مجلۀ علوم سیاسی، شماره ۴، ۱۳۸۰ش.
• «ریشه‌‌یابی انقراض قاجاریه»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۴۰۱ش.
•   سرجان ملكم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، بی‌تا.
• سلطانی‌مقدم، سعیده، «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش.
• سینایی،‌ وحید، دولت‌ مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)، تهران، نشر کویر، 1384ش.
• شریعت‌جو، منیره، «مجلس شورای ملی»، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
• شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش.
• «فهرست شاهان قاجار»، وب‌سایت اسلامیکال، تاریخ بازدید: ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
• «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۹ش.
• كاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت، نظریۀ تاریخ و سیاست در ایران، ترجمۀ علیرضا طیب، تهران، نشر نی، 1380ش.
• کاتوزیان، محمدعلی، دولت و جامعه در ایران (انقراض قاجار و استقرار پهلوی)، ترجمۀ حسن افشار، تهران، نشر مرکز، 1380ش.
• کوشکی، فرشته، دانشنامه امام خمینی، به کوشش سیدضیاء مرتضوی، تهران، موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۴۰۰ش.
• معزی، فاطمه، «مظفرالدین شاه قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۳ش.
• واعظ، نفیسه، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، مجلۀ علوم سیاسى 1382 شماره 24، ۱۳۸۲ش.
• همراهی، نعمت الله؛ جلال‌پور، شیوا؛ محقق‌نیا، حامد؛ اکبرزاده، فریدون (۱۴۰۰). «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران». مجله جامعه شناسی سیاسی ایران از 266 تا 281 )، شماره 14، 1400ش.