سرمهدوزی؛ دوخت رشتههای فلزی روی پارچه برای ایجاد طرح و نقش.
سرمهدوزی از دوختهای اصیل ایرانی است که در همۀ ادوار تاریخی ایران رواج داشته است. اوج شکوفایی این هنر به دورۀ صفویه برمیگردد. در این دوره یکی از ارزشمندترین پردههای خانۀ خدا با نقوش محرابی و حیوانی، مزین به سرمهدوزی در ایران ساخته شد. سرمهدوزی دارای طرحها و نقشهای متعددی است که از آن برای تزیین انواع پوشاک و منسوجات استفاده میشود.
تعریف
سرمهدوزی یا ملیلهدوزی از رودوزیهای شاخص ایرانی است که در آن سطح پارچه را با نوعی مفتول فلزی توخالی به نام سرمه میپوشانند.[۱] قدیمیها به هنر سرمهدوزی، ترمهدوزی میگفتند. این هنر در برخی کشورهای اطراف ایران مانند هندوستان و پاکستان نیز انجام میشود.[۲]
تاریخچه
قدمت هنر سرمهدوزی به سه هزار سال قبل برمیگردد.[۳] پیش از ورود اسلام به ایران، سرمهدوزی رایج بوده و اغلب از طرحهای انتزاعی در این دوختها استفاده میشده است.[۴] در این دوره، طرحهای سرمهدوزی به شکل برگ مو یا پیچک بودند که از قرن سوم در جنوب روسیه بهدست آمده بود.[۵] هنر سرمهدوزی در دورۀ اشکانیان و سلوکیان نیز همچنان رایج بود. در دورۀ اشکانیان این هنر همراه با دیگر دوختهای تزیینی به کشورهای دیگر صادر میشد.[۶] در دورۀ ساسانی نیز این هنر ادامه داشت تا اینکه در دورۀ صدر اسلام هنرهای سنتی برای مدتی دچار افول شد و نمونههای سرمهدوزی تا دورۀ سلجوقی توسط نگارندگان مشاهده نشد. در دورۀ سلجوقی پارچههای سرمهدوزی شبیه نمونههای مورد استفاده در دورۀ ساسانی وجود داشته که همراه با سایر رودوزیها مانند گلابتوندوزی، ابریشمدوزی و دهیکدوزی تزیین میشده است.[۷]
در دورۀ تیموری از سرمهدوزی در تزیینات پردۀ کعبه استفاده شده است. در این دوره، سورههای کوتاه و آیاتی از قرآن مجید را با خطوط ریحان، ثلث، نسخ، رقاع و توقیع سرمهدوزی میکردند؛ بهطوریکه ابتدا روی نوشته را با نخ ضخیمی مانند قیطان میپوشاندند و سپس روی آن را با نخ سرمه ساقهدوزی میکردند تا جلای خاصی به آن ببخشد.[۸] این پرده اکنون در موزۀ ملی ایران نگهداری میشود.
اوج هنر و شکوفایی سرمهدوزی مربوط به دورۀ صفویه بوده است. در این دوره یکی از فاخرترین پردههای کعبه در ایران ساخته شد. این پرده با نقوش محرابی و حیوانی نقشپردازی شده و با سایر دوختها از قبیل گلابتوندوزی، پیلهدوزی، دهیکدوزی و ملیلهدوزی تزیین شده است. این پرده اکنون در موزۀ هنرهای تزیینی ایران نگهداری میشود.[۹]
در دورههای افشاریه، زندیه و قاجاریه کیفیت نخ سرمه نسبت به دورههای قبل کمتر شد؛ اما تعداد آثار باقیمانده نشاندهندۀ رواج این هنر است.[۱۰]
در دورۀ پهلوی سرمهدوزی در لباس اشراف و ثروتمندان بهکار میرفت. یک نمونه از آن، قبای اشرف پهلوی است که در مجموعۀ فرهنگی تاریخی سعدآباد نگهداری میشود. در این دوره سرمهدوزی علاوهبر تزیین لباس اشراف در وسایل روزمرۀ مردم بهصورت رومیزی و جهیزیۀ بانوان نیز بهکار میرفت.[۱۱]
انواع نقوش سرمهدوزی
نقوش متعددی که در هنر سرمهدوزی بهکار گرفته میشود عبارت است از: انواع گلهای گلدانی، صحرایی، حاشیهای، جناغی، نقوش اسلیمی و ختایی، انواع بتهجقهها، سروها، سروچه، محرماتی راست و کج، گل بادامی، نقوش حیوانی و انسانی، انواع پرندگان بهخصوص طاووس و جغد، انواع میوهها، ستارهها، خوشههای انگوری، ترنج، نیمترنج و سرترنج، نقشهای کتیبهای و انواع خطوط و کلمات از جمله خطوط مثنی، دیوانی، طغرایی، معمایی و گلزار.[۱۲]
انواع دوختهای سرمهدوزی
بیشتر دوختهایی که در سرمهدوزی بهکار میرود شامل دوخت زنجیرهای، برگدوزی، جناغی، دوردوزی، مارپیچ، دوخت ساتن، دوخت مورب، دندانموشی، ساقهدوزی، بستدوزی، قیطاندوزی و دوختهای هلالی است.[۱۳]
شیوۀ دوخت
فرآیند سرمهدوزی با طراحی نقش بر روی کاغذ و انتقال دقیق آن به پارچه آغاز میشود. سپس، برای ایجاد حجم و برجستگی در طرح، بخشهای اصلی آن را با استفاده از پنبه، فیتیله یا ابریشم پر کرده و با کمک بخیههای ظریف یا چسب بر روی پارچه تثبیت میکنند. پس از آمادهسازی بستر کار، رشتههای سرمه را به ابعاد متناسب با طرح برش داده و با استفاده از سوزن و نخ به پارچه میدوزند و با کمک تکنیکهای دوختی مانند ساتندوزی یا زرکدوزی، فضاهای داخلی طرح را تکمیل میکنند.[۱۴] هنرمند این کار را با دقت بالایی انجام میدهد؛ چرا که سرمهها باید به صورت موازی و کاملاً در کنار یکدیگر قرار گیرند تا پوششی یکنواخت و منظم در تمام قسمتهای نقش ایجاد شود.[۱۵]
کاربرد
امروزه از سرمهدوزی برای تزیین تابلوهای دکوری، تزیین دور یقه و پیشسینه، کمربند، کیسه پول، سرمهدان، حنابندان عروس، سفره عقد، بقچه، سجاده، پرده، رومیزی و روکوسنی استفاده میشود.[۱۶] درگذشته بهدلیل استفاده از فلزات گرانبها در سرمه، این هنر، هنری اشرافی بهشمار میرفته و تنها روی لباسهای درباریان و لشکریان و همچنین پرچمهای نظامی بهکار میرفته است.[۱۷]
ابزارهای لازم جهت سرمهدوزی
نخ سرمه از جمله مواد اولیۀ اصلی در این هنر بهشمار میرود که از طلا، نقره، مطلا یا آلیاژ ساخته شدهاند. سرمه، لولههای صاف، محکم و قابل انعطافی هستند که به هرشکل ممکن حالت میگیرند.[۱۸] سرمهها انواع مختلفی دارند و بهصورتهای مات، الماسی، شاین، ساده و باریک، ضخیم، فرانسوی و سرمۀ بلرست طلایی و نقرهای در بازار موجود هستند.[۱۹] سرمهدوزی معمولاً روی پارچههای مخمل، کتان، ماهوت، تافته، ابریشم، ساتن و اطلس انجام میشود.[۲۰]
ترکیب سرمهدوزی با سایر دوختها
سرمهدوزی جزو هنرهایی است که در بیشتر موارد با سایر دوختها نظیر پیلهدوزی، گلابتوندوزی، ملیلهدوزی، شمسهدوزی، شرفهدوزی، دهیکدوزی، سنگدوزی، صدفدوزی، منجوقدوزی، مرصعدوزی، زغرهدوزی، پولکدوزی و مرواریددوزی همراه میشود.[۲۱]
سرمهدوزی مدرن
امروزه هنر سرمهدوزی تغییرات زیادی کرده و باعث شده آثار بسیار زیبا و باارزشی خلق شود. ویژگی اصلی سرمهدوزی مدرن، ترکیب کردن هنر قدیمی با تکنولوژیهای جدید است؛ به طوری که از رنگ، طرح، نقطه و خط در کنار ابزارهای نوین استفاده میشود. در این سبک جدید، سرمهها با چنان دقت و نظم خاصی دوخته میشوند که انگار طرحها را با مداد و خطوط ظریف ترسیم کردهاند. همچنین برای اینکه اثر زیباتر و رنگارنگتر شود، هنرمندان از وسایل دیگری مثل مروارید، منجوق، پولک و پارچههای مختلف مانند مخمل و ساتن هم در کنار سرمه استفاده میکنند.[۲۲]
مراکز دوخت سرمهدوزی
از مراکز دوخت سرمهدوزی میتوان به شهرهای تهران، اصفهان، کاشان، یزد، بندرعباس، قسمتی از استان کردستان، هرمزگان و قزوین اشاره کرد.[۲۳]
منابع
- اسفندیاری، صبا (۱۳۷۹). نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز. تهران: منتخب صبا.
- حسنبیگی، محمدرضا (۱۳۶۵). مروری بر صنایع دستی ایران. تهران: ققنوس.
- زکریایی کرمانی، ایمان؛ قاسمی فلاورجانی، معصومه (۱۴۰۲). «مطالعۀ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی». نشریۀ هنرهای صناعی ایران. ششم (دوم): ۱۰۳–۱۲۰.
- موسوی، ندا سادات؛ زکریایی کرمانی، ایمان (۱۴۰۰). «مردمشناسی رودوزیهای سنتی اصفهان (بررسی نمونه موردی، زردوزی، سرمهدوزی و نقدهدوزی)». کنفرانس بینالمللی علوم انسانی، اجتماعی و سبک زندگی. ششم: ۱–۱۵.
- «نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))». انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان). ۱۳ بهمن ۱۳۹۹. دریافتشده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.
- «هنر سرمهدوزی». وبسایت بیتوته. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- «هنر سرمهدوزی چیست؟». وبسایت بتهجقه. ۲۴ مرداد ۱۴۰۰. دریافتشده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.
- سیدصدر، ابوالقاسم (۱۳۸۸). دایرهالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن. تهران: سیمای دانش. شابک ۹۷۸۹۶۴۸۹۷۲۳۲۰.
- ↑ سیدصدر، دایرهالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن، ۱۹۷.
- ↑ اسعدی، «هنر سرمهدوزی چیست؟»، وبسایت بتهجقه.
- ↑ اسعدی، «هنر سرمهدوزی چیست؟»، وبسایت بتهجقه.
- ↑ حسنبیگی، مروری بر صنایع دستی ایران، ۲۶۳.
- ↑ زکریایی کرمانی و قاسمی فلاورجانی، «مطالعۀ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی»، نشریۀ هنرهای صناعی ایران، ۱۰۸.
- ↑ صحافی، «نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))»، انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان).
- ↑ زکریایی کرمانی و قاسمی فلاورجانی، «مطالعۀ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی»، نشریۀ هنرهای صناعی ایران، ۱۰۸.
- ↑ صحافی، «نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))»، انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان).
- ↑ سیدصدر، دایرهالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن، ۱۹۸.
- ↑ صحافی، «نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))»، انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان).
- ↑ موسوی و زکریایی کرمانی، «مردمشناسی رودوزیهای سنتی اصفهان (بررسی نمونه موردی، زردوزی، سرمهدوزی و نقدهدوزی)»، کنفرانس بینالمللی علوم انسانی، اجتماعی و سبک زندگی، ۱۰.
- ↑ صحافی، «نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))»، انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان).
- ↑ زکریایی کرمانی و قاسمی فلاورجانی، «مطالعۀ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی»، نشریۀ هنرهای صناعی ایران، ۱۰۸.
- ↑ اسفندیاری، نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۲۸۱.
- ↑ صحافی، «نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))»، انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان).
- ↑ صحافی، «نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))»، انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان).
- ↑ اسعدی، «هنر سرمهدوزی چیست؟»، وبسایت بتهجقه.
- ↑ صحافی، «نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))»، انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان).
- ↑ «هنر سرمهدوزی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ صحافی، «نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))»، انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان).
- ↑ صحافی، «نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))»، انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان).
- ↑ زکریایی کرمانی و قاسمی فلاورجانی، «مطالعۀ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی»، نشریۀ هنرهای صناعی ایران، ۱۱۰.
- ↑ صحافی، «نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))»، انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان).