نبرد هرمز؛ جنگ ایران و آمریکا برای کنترل تنگه هرمز در ۱۴۰۴-۱۰۴۵ش.
تاریخچه
تنگه هرمز از هزاره سوم پیش از میلاد، با سنگنگارههای سومری در سواحل عمان، به عنوان یکی از مسیرهای حیاتی دریانوردی و تجاری میان تمدن سند و بینالنهرین شناخته شده است. ایلامیان اولین بار در این دوره مدیریت دریانوردی و امنیت منطقه را بر عهده گرفتند و بنادری چون سیراف، کیش و قشم را تأسیس کردند. در دوران هخامنشیان، پایگاههای دریایی در دهانه تنگه مستقر شد و سواحل جنوبی آن نیز به تصرف درآمد. پس از اسلام، حاکمیت بر این آبراه به خلافتهای اموی، عباسی، آلبویه، سلجوقیان و اتابکان فارس منتقل شد. در قرن شانزدهم میلادی، پرتغالیها با اشغال جزیره هرمز و ساخت قلعهای مستحکم، به مدت ۱۱۷ سال بر تردد کشتیها مسلط شدند تا اینکه شاهعباس صفوی با کمک انگلیسیها در ۱۶۲۱م آنان را بیرون راند. پس از سقوط صفویه و در دوره قاجار، انگلیس به بهانه سرکوب دزدی دریایی و مبارزه با تجارت برده، حدود دو قرن در خلیج فارس حضور یافت و با کشف نفت در ۱۹۰۸م، توجه قدرتهای خارجی به این منطقه دوچندان شد. سرانجام در ۱۹۷۱م با خروج انگلیس، آمریکا جایگزین آن گردید و پس از انقلاب اسلامی، اداره تنگه بر اساس موافقتنامهای بینالمللی به طور مشترک به ایران و عمان سپرده شد.
زمینههای نبرد
در صبح روز ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، ایالات متحده و اسرائیل با عملیات مشترک «خشم حماسی»، حملات هوایی گستردهای را علیه ایران آغاز کردند که به ترور سیدعلی خامنهای، رهبر وقت جمهوری اسلامی، و چندین مقام ارشد نظامی و امنیتی انجامید. این حملات که اهداف نظامی، هستهای و زیرساختی را شامل میشد، در واکنش به ناآرامیهای داخلی دیماه ۱۴۰۴ش و ناکامی مذاکرات هستهای صورت گرفت. در پی آن، ایران با شلیک موشکهایی به سوی اسرائیل و پایگاههای آمریکا در منطقه پاسخ داد و در ۱۳ اسفند، با صدور هشدارهای دریایی، عملاً تنگه هرمز را به روی کشتیهای مرتبط با آمریکا و متحدانش بست. این اقدام، اختلاف دیرینه بر سر رژیم حقوقی و امنیتی آبراه را به کانون درگیری تبدیل کرد و زمینه را برای نبرد هرمز فراهم ساخت.
تشدید درگیری
پس از بسته شدن تنگه هرمز، ایران با مینگذاری در آبراه و حمله به کشتیهای تجاری که از مسیر تحت حمایت آمریکا (نزدیک سواحل عمان) عبور میکردند، کنترل خود را بر این گلوگاه تثبیت کرد. در روزهای بعد، دهها کشتی از جمله نفتکشهای سعودی، قطری و کشتیهای حامل گاز طبیعی مایع، هدف موشکها و پهپادهای ایرانی قرار گرفتند و ترافیک کشتیرانی در تنگه تا ۷۰ درصد کاهش یافت. آمریکا در واکنش، با اعزام ناوگانهای نظامی و اعلام محاصره دریایی ایران، تلاش کرد تا مسیر را برای کشتیرانی بینالمللی بازگشایی کند، اما این اقدام با عدم استقبال متحدانش روبرو شد و در عمل، «محاصره مضاعف» (محاصره ایران توسط آمریکا و محاصره خلیج فارس توسط ایران) شکل گرفت.
آتشبس و تفاهم اسلامآباد
پس از ۴۰ روز جنگ تمامعنان، در ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ش، آتشبسی موقت بین ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان برقرار شد. تفاهم اسلامآباد که شامل بازگشایی تدریجی تنگه هرمز و لغو موقت تحریمهای نفتی ایران بود، با ابهاماتی درباره شیوه دقیق مدیریت آبراه همراه بود. بر اساس این تفاهم، کشتیهای تجاری باید از مسیر تعیینشده توسط ایران عبور میکردند و تردد کشتیهای نظامی و محمولههای مرتبط با کشورهای متخاصم ممنوع اعلام شد. با این حال، اختلافات بر سر نقش نیروی دریایی آمریکا در منطقه و حق ایران برای دریافت عوارض، حلنشده باقی ماند و این ابهامات، آتشبس را شکننده ساخت.
نقض تفاهم و آغاز نبرد اصلی
در ۲۷ خرداد ۱۴۰۵ش، کمتر از سه هفته پس از امضای تفاهم، سه کشتی تجاری که از مسیر تحت حمایت آمریکا در نزدیکی سواحل عمان عبور میکردند، هدف حملات ایران قرار گرفتند. آمریکا بلافاصله ایران را مسئول معرفی کرد و ضمن لغو معافیت فروش نفت ایران، با بیش از ۸۰ حمله هوایی، سامانههای پدافندی، رادارهای ساحلی، تأسیسات موشکی و دهها قایق سپاه را در سواحل جنوبی ایران هدف قرار داد. این اقدام که «عملیات آزادی» نام گرفت، به معنای نقض صریح تفاهم اسلامآباد و آغاز نبرد هرمز در مقیاسی گستردهتر بود. ایران نیز در پاسخ، حملات موشکی و پهپادی خود را به پایگاههای آمریکا در بحرین، کویت و امارات متحده عربی گسترش داد و اعلام کرد که تنگه تا زمان دستیابی به توافقی جامع، بسته خواهد ماند.
پیامدهای نظامی و امنیتی
نبرد هرمز با حملات متقابل به زیرساختهای نظامی و انرژی در منطقه همراه شد. ایران با هدف قرار دادن تأسیسات نفتی عربستان، میادین گازی قطر و پایگاههای آمریکا در منطقه، نشان داد که کنترل تنگه تنها به محدود کردن تردد کشتیها محدود نمیشود، بلکه شامل تهدید منابع انرژی در کل خلیج فارس است. آمریکا نیز با محاصره دریایی و انهدام شناورهای ایرانی، تلاش کرد توانایی ایران را برای مینگذاری و حمله به کشتیها مختل کند، اما گزارشها حاکی از ادامه حملات به کشتیها و افزایش تلفات انسانی بود. ترور سرتیپ علیرضا تنگسیری، فرمانده نیروی دریایی سپاه، توسط اسرائیل در ششم فروردین، یکی از مهمترین تحولات این دوره بود.
تأثیر بر اقتصاد جهانی
بسته شدن تنگه هرمز به بزرگترین اختلال در عرضه انرژی جهانی از سال ۱۹۷۳ تبدیل شد. قیمت نفت خام برنت با جهش ۱۲۶ دلاری در هر بشکه، و قیمت گاز طبیعی با افزایش ۵۰ درصدی مواجه شدند. کمیسر انرژی اتحادیه اروپا اعلام کرد که کشورهای اروپایی روزانه ۵۰۰ میلیون یورو خسارت میبینند. در آمریکا، قیمت بنزین ۲۱ درصد افزایش یافت و تورم ماهانه ۰٫۹ درصد جهش کرد. سازمان بینالمللی دریانوردی نیز گزارش داد که حدود ۲۰ هزار دریانورد و بیش از ۲۰۰۰ کشتی در خلیج فارس سرگردان شدهاند.
مدیریت تنگه توسط ایران
در اردیبهشت ۱۴۰۵ش، ایران با تأسیس «نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس» و راهاندازی سایت بیمه «هرمز سیف»، تلاش کرد کنترل خود بر تنگه را نهادینه کند. این نهاد با صدور مجوزهای رسمی و تعیین محدوده تحت نظارت (از کوه مبارک در ایران تا فجیره در امارات)، به شناورها اطلاع میدهد که عبور از تنگه تنها با رعایت مقررات جدید ایران امکانپذیر است. کشتیها موظف به اخذ مجوز، عبور از مسیر تعیینشده و دریافت بیمه از شرکتهای ایرانی هستند. با وجود محاصره دریایی آمریکا، روزانه تعداد محدودی از کشتیهای تجاری با هماهنگی نیروی دریایی سپاه از این آبراه عبور میکنند.