شیر مادر؛ مایع حیاتی و تامینکنندهٔ نیازهای نوزاد انسان در دو سال اول زندگی.
شیر مادر نخستین و کاملترین منبع تغذیه نوزاد است که بخش عمده نیازهای غذایی و ایمنی او را، بهویژه در ماههای نخست زندگی، تأمین میکند. این مایع زیستی با ترکیبی پویا از مواد مغذی، پادتنها، آنزیمها و هورمونها، در رشد جسمی، ایمنی و شناختی کودک نقش دارد و از دیدگاه پزشکی، بهداشتی و تغذیهای ایدهآلترین شیوه تغذیه در دوره شیرخوارگی بهشمار میرود. اهمیت شیر مادر تنها به کارکرد زیستی آن محدود نیست، بلکه در سیاستهای سلامت عمومی، توصیههای سازمانهای بینالمللی و نیز آموزههای دینی و فرهنگی جایگاهی برجسته دارد و بهعنوان عاملی مؤثر در پیوند عاطفی مادر و کودک، کاهش بیماریها و حمایت از سلامت نسل آینده شناخته میشود.
ماهیت و ترکیبات
شیر مادر مایعی حیاتی و منبع تغذیه کامل برای نوزادان است که نیازهای آنها را تا دو سالگی تأمین میکند.[۱][۲] این ماده شامل بیش از ۴۰۰ جزء مغذی[۳] از جمله پروتئینها، چربیها، کربوهیدراتها (بهصورت لاکتوز)، ویتامینها، مواد معدنی (نظیر کلسیم، منیزیم و روی)، آنزیمها و هورمونها است.[۴][۵][۶] اسیدهای چرب موجود در آن نقشی اساسی در رشد مغز و تکامل اعصاب ایفا میکنند.[۷] این ماده به دلیل سهولت در دسترسی و سازگاری سدیم و پروتئین آن با کلیه نوزادان (حتی نوزادان نارس)، ایدهآلترین منبع تغذیه محسوب میشود.[۸][۹][۱۰]
شیر مادر، بیش از ۴۰۰ ماده مفید دارد که نمیتوان این مواد را در محیط آزمایشگاهی فراهم کرد.[۱۱] شیر مادر از مواد غذایی متعددی مانند پروتئین، چربی، کربوهیدرات، ویتامینها،[۱۲] مواد معدنی (سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، روی، مس، آهن، فسفر، کلر، ید، گوگرد)،[۱۳] سایر مواد مغذی، آنزیمها و هورمونها تشکیل شده است.[۱۴] همچنین مواد قندی در شیر مادر بهصورت لاکتوز است.[۱۵] اسیدهای چرب موجود در شیر مادر اهمیت ویژهای در رشد مغز و تکامل اعصاب کودک دارد.[۱۶] ترکیب شیر مادر از ابتدای تولد نوزاد تا پایان دورهٔ شیردهی ثابت نبوده و با توجه به تغذیه مادر و بسته به سن کودک متغیر است.[۱۷]
ویژگیها
ترکیب شیر مادر ماهیتی پویا دارد و متناسب با سن، زمان تولد (رسیده یا نارس بودن نوزاد) و نیازهای ایمنی کودک تغییر میکند.[۱۸][۱۹] این تغییر متناسب با نیازهای ویژه غذایی و ایمونوژیک کودک است.[۲۰] شیرمادر در نخستین روزها، این ماده بهصورت آغوز (غلیظ و متناسب با حجم معده نوزاد) ترشح میشود.[۲۱] همچنین در طول یک وعده تغذیه، شیر در ابتدا رقیقتر (برای رفع تشنگی) و در انتها چربتر (برای تأمین انرژی) میگردد؛ بهطوریکه شیر شبانه خاصیت آرامبخش و خوابآور بیشتری دارد.[۲۲]
فواید
پادتنها و سیستم ایمنی پویای موجود در این ماده، نوزاد را در برابر بیماریهای تنفسی، عفونت گوش، مننژیت، اسهال و آلرژی مصون میدارد.[۲۳][۲۴] مصرف شیر مادر با بهبود رشد شناختی، ضریب هوشی (IQ) را ۳ تا ۱۱ واحد افزایش میدهد.[۲۵] همچنین شواهد علمی نشان میدهند که تغذیه با این ماده خطر مرگومیر نوزادان را کاهش داده[۲۶] و در بلندمدت از بروز بیماریهای مزمن نظیر چاقی، دیابت، سرطان و اختلالات قلبی-عروقی در بزرگسالی پیشگیری میکند.[۲۷][۲۸]
شیر مادر مهمترین و بهترین منبع تغذیه نوزادان در دوران شیرخوارگی[۲۹] و مهمترین عامل سلامتی و رشد جسمی کودک است.[۳۰] پادتنهای موجود در شیر مادر مانع از ایجاد بیماریهای مختلف در کودکان میشود. همچنین کودکانی که در دورهٔ شیرخوارگی از شیر مادر تغذیه کردهاند در بزرگسالی از سلامت بیشتری برخوردارند.[۳۱] شیر مادر از نظر مواد غذایی و ایمنیبخشی برای نوزادان ایدهآلترین تغذیه برای رشد آنها است. همچنین بر اساس یافتههای علمی، تغذیه انحصاری کودک تا شش ماهگی و تداوم آن تا یک سالگی، سبب کاهش مرگ نوزادان شیرخوار خواهد شد.[۳۲] استفاده کودک از شیر مادر به جای شیرخشک راحتترین و باصرفهترین روش جهت برطرفکردن نیازهای کودک است و نقش مهمی در اقتصاد خانواده و جامعه دارد.[۳۳]
همچنین شیر مادر به سلامت روانی وی نیز کمک میکند.[۳۴] بهعقیدهٔ دانشمندان و محققان، شیر مادر سبب تأمین احتیاجات عاطفی کودک و افزایش ضریب هوشی وی خواهد شد. این امر با تداوم تغذیه نوزاد با شیر مادر در دورهٔ شیرخواری میسر است.[۳۵]
برای تغذیه کودک از شیر مادر، فوایدی دیگری نیز گزارش شده است از جمله:
- شیر مادر همیشه در دسترس بوده و بدون نیاز به استفاده از ظروف و وسیلهٔ خاصی قابل استفاده است.[۳۶]
- شیر مادر از نظر مواد معدنی و آب برای نوزاد کافی بوده و حتی در مکانهای بسیار گرموخشک نیازی به آب اضافی برای کودک نیست.[۳۷] گفته شده است که تغذیه از شیر مادر، به بهبود جذب کلسیم در نوزاد کمک میکند.[۳۸] از ویژگیهای شیر مادر، سازگاری سدیم و پروتئین شیر مادر با کلیه نوزادان نارس است.[۳۹]
- شیر مادر موجب مصونیت در برابر بیماریهایی مانند بیماریهای تنفسی، عفونتهای گوش، اسهال و آلرژیها میشود.[۴۰][۴۱][۴۲] مطالعات نشان داده نوزادانی که از شیر مادر تغذیه کردهاند در دوران سالمندی، بهمراتب بیش از افراد محروم از شیر مادر، از سلامت دستگاه قلب و عروق برخوردار بودهاند.[۴۳][۴۴] گفته شده که کاهش بیماریهای مزمن مانند چاقی، دیابت و سرطان در بزرگسالی از فواید شیر مادر است.[۴۵]
- بعضی شواهد بیانگر تأثیر شیر مادر در رشد شناختی و افزایش هوش در بزرگسالی است.[۴۶] شیر مادر ضریب هوشی طفل (IQ) را ۳ تا ۱۱ واحد میتواند افزایش دهد.[۴۷] همچنین گفته شده است که شیر مادر موجب افزایش وزنگیری نوزاد میشود.[۴۸]
- شیر مادر علاوه بر تأمین نیازهای غذایی کودک، بهدلیل توجه و تماس مادر با کودک هنگام شیر دادن، موجب تأمین نیازهای عاطفی کودک[۴۹] و تقویت رابطهٔ عاطفی میان مادر و کودک میشود.[۵۰]
عوامل مؤثر بر کیفیت شیر مادر
شیر مادر از تغذیه، حالتهای روحی و روانی و همچنین از بعضی رفتارهای شیردهی از جنبهٔ کمی و کیفی تأثیر میپذیرد. غذاهایی مانند گوشت، لبنیات، برنج، آش جو و سوپ ارزن شیر مادر را زیاد کرده و سیبزمینی و ترشی شیر مادر را کم میکند.[۵۱] متخصصان مکیدهشدن مکرر پستان مادر را موجب تداوم و فزونی شیر او دانسته و جداسازی کودکان پس از زایمان، استفاده از شیر خشک و استفاده از وسایلی مانند پستانک و شیشه شیر را موجب کاهش شیر بیان کردهاند.[۵۲] حالتهای روانی منفی مانند استرس، هیجانات و تنشهای روحی یا خستگی بیش از حد باعث کاهش شیر مادر شده[۵۳] و شیردهی در چنین شرایطی موجب تأثیر منفی بر کودک است.[۵۴]
اهمیت
شیر مادر به عنوان نخستین منبع تغذیه نوزاد، نقشی بنیادین در رشد جسمانی و شکلگیری ساختار روحی و اخلاقی انسان ایفا میکند.[۵۵][۵۶] در سطح جهانی، سازمان بهداشت جهانی و یونیسف طی بیانیهای در سال ۱۹۹۰م بر اهمیت تغذیه انحصاری با آن در ۶ ماه نخست تأکید کرده و اول ماه آگوست را روز جهانی شیر مادر نامیدهاند.[۵۷][۵۸] در آموزههای دینی، شیر مادر بهعنوان بهترین و با برکتترین منبع غذایی معرفی شده و بر مصرف آن تا دو سال کامل تأکید شده است.[۵۹][۶۰][۶۱]
فرهنگ اسلامی شیر مادر را عاملی اثرگذار در عاقبتبهخیری انسان معرفی نموده است. همچنین در داستانهای قرآنی، امتناع حضرت موسی از شیر دایگان بیگانه، نمادی از نقش شیر پاک برای آمادگی جهت رسالتهای بزرگ الهی تلقی شده است.[۶۲] بر اساس متون دینی، حالات، افکار و نوع تغذیه مادر (لقمه حلال) بهطور مستقیم بر روحیات فرزند اثر میگذارد. بههمین سبب، انتخاب دایه یا همسر شایسته، عاقل و خوشاخلاق مورد تأکید قرار گرفته است، چرا که شیر میتواند طبیعت انسان را دگرگون کند.[۶۳]
در تاریخ و سیره عالمان دینی، تقید به آداب معنوی هنگام شیردهی برجسته شده است؛ برای نمونه، مادران شخصیتهایی چون شیخ مرتضی انصاری و علامه امینی بر حفظ وضو هنگام شیر دادن تأکید داشتند. در مقابل، نمونههای تاریخی نظیر فرزند شیخ فضلالله نوری بهعنوان شواهدی بر تأثیر منفی شیر ناپاک بر انحراف اخلاقی و سرنوشت فرد ذکر شدهاند.[۶۴]
در ادبیات فارسی، شیر مادر استعارهای برای انتقال اصالت، مهر و گرایشهای باطنی است. شاعران از جمله رودکی، سعدی و حافظ از این ترکیب برای بیان مفاهیمی چون وفاداری، عشق موروثی و شور عاطفی بهره بردهاند. در ادبیات معاصر و اشعار آیینی، محبت امامان، ریشه در تربیت و شیر پاک مادر دانسته میشود.[۶۵] مردم در اصطلاحات خود نیز از شیر استفاده میکنند؛ برای نمونه ضربالمثل از شیر مادر حلالتر بهمعنی راضی بودن بهکار میرود.[۶۶]
پانویس
- ↑ حیدری و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، 1393ش، ص72.
- ↑ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
- ↑ زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.
- ↑ «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.
- ↑ اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.
- ↑ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، ۱۳۹۸ش، ص1.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
- ↑ زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.
- ↑ «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
- ↑ زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
- ↑ نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.
- ↑ مصباحی و یعقوبزاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص269.
- ↑ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
- ↑ نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.
- ↑ «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وبسایت مادرشو.
- ↑ فلدمن، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص181.
- ↑ زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.
- ↑ محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، 1385ش، ج2، ص88.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
- ↑ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.
- ↑ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
- ↑ زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
- ↑ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.
- ↑ اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.
- ↑ مصباحی و یعقوبزاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص274-277.
- ↑ «شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وبسایت دانشیاری، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
- ↑ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.
- ↑ فلدمن، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، ۱۳۹۸ش، ص1.
- ↑ محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، 1385ش، ج2، ص88.
- ↑ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، ۱۳۹۸ش، ص1.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ فلدمن، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.
- ↑ اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص349.
- ↑ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، ۱۳۹۸ش، ص1.
- ↑ اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.
- ↑ مصباحی و یعقوبزاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص278.
- ↑ جانباللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم شناختی، 1390ش، ص143.
- ↑ محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، 1385ش، ج2، ص94.
- ↑ دانش، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران میشود»، خبرگزاری مهر.
- ↑ جانباللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردمشناختی، 1390ش، ص143.
- ↑ «شیر ناپاک خورده»، وبسایت تبیان.
- ↑ «خون ما حلالتر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران.
- ↑ «شیر مادر»، وبسایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
- ↑ «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج100، ص323.
- ↑ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
- ↑ زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.
- ↑ «شیر ناپاک خورده»، وبسایت تبیان.
- ↑ «امان از شیر ناپاک»، وبسایت تبیان.
- ↑ «امان از شیر ناپاک»، وبسایت تبیان.
- ↑ «خون ما حلالتر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران.
- ↑ دهخدا، امثال و حکم، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۱۰.
منابع
- قرآن کریم.
- اصفهانی، محمد مهدی، آئین تندرستی، تهران، تندیس، چ۹، ۱۳۸۸ش.
- الهیدوست، سعیده و ربانی، علی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، مجله راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال سوم، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۳ش.
- «امان از شیر ناپاک»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۰ش.
- «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وبسایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۸ آبان ۱۳۹۹ش.
- جانباللهی، محمدسعید، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردمشناختی، تهران، امیرکبیر، چ۱، ۱۳۹۰ش.
- حیدری، محمدصادق و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، نشریه اسلام و سلامی، شماره سوم، پاییز ۱۳۹۳ش.
- «خون ما حلالتر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۲ش.
- دانش، آذر، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران میشود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۲ش.
- دهخدا، علیاکبر، امثال و حکم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۲ش.
- رحیمی، حانیه و اسکندری، نرگس، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، اولین کنگره پژوهشی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، ۱۳۹۸ش.
- زاهد پاشا، یداله و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی بابل، ۱۳۹۱ش.
- «شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وبسایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «شیر مادر»، وبسایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «شیر ناپاک خورده»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۲ش.
- فلدمن، رابرت، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، ترجمه مهدی عبدالهزاده رافی، تهران، ارجمند، ویراست ۸، چ۱، ۱۳۹۹ش.
- کدخدایی، زهره و حاجیانفر، حسین، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، دومین همایش ملی قرآن و علوم زیستی با محوریت غذای سالم، ۱۳۹۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاءالتراث، چ۳، ۱۴۰۳ق.
- محتشم امیری، زهرا و جعفری شکیب، عباس، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، دانشگاه شاهد، چ۱، ۱۳۸۵ش.
- مختاریان، طاهره و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، اخلاق در علوم و فناوری، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
- مصباحی، سیدهگوهر و یعقوبزاده، آمنه، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»؛ مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهشهای قرآنی حوزه و دانشگاه، چ۱، ۱۳۸۵ش.
- نظری توکلی، سعید، حضانت کودکان در فقه اسلامی، تهران، سمت، چ۱، ۱۳۸۵ش.