شیر مادر؛ مایع حیاتی و تامینکنندهٔ نیازهای نوزاد انسان در دو سال اول زندگی.
شیر مادر نخستین و کاملترین منبع تغذیه نوزاد است که بخش عمده نیازهای غذایی و ایمنی او را، بهویژه در ماههای نخست زندگی، تأمین میکند. این مایع زیستی با ترکیبی پویا از مواد مغذی، پادتنها، آنزیمها و هورمونها، در رشد جسمی، ایمنی و شناختی کودک نقش دارد و از دیدگاه پزشکی، بهداشتی و تغذیهای ایدهآلترین شیوه تغذیه در دوره شیرخوارگی بهشمار میرود. اهمیت شیر مادر تنها به کارکرد زیستی آن محدود نیست، بلکه در سیاستهای سلامت عمومی، توصیههای سازمانهای بینالمللی و نیز آموزههای دینی و فرهنگی جایگاهی برجسته دارد و بهعنوان عاملی مؤثر در پیوند عاطفی مادر و کودک، کاهش بیماریها و حمایت از سلامت نسل آینده شناخته میشود.
ترکیبات
شیر مادر مایعی حیاتی و منبع تغذیه کامل برای نوزادان است که نیازهای آنها را تا دو سالگی تأمین میکند.[۱][۲] این ماده شامل بیش از ۴۰۰ جزء مغذی[۳] از جمله پروتئینها، چربیها، کربوهیدراتها (بهصورت لاکتوز)، ویتامینها، مواد معدنی شامل سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، روی، مس، آهن، فسفر، کلر، ید و گوگرد،[۴] آنزیمها و هورمونها است.[۵][۶] همچنین مواد قندی در شیر مادر بهصورت لاکتوز است.[۷] اسیدهای چرب موجود در آن نقشی اساسی در رشد مغز و تکامل اعصاب ایفا میکنند.[۸] این مادهبه دلیل سهولت در دسترسی و سازگاری سدیم و پروتئین آن با کلیه نوزادان (حتی نوزادان نارس)، بهترین منبع تغذیه محسوب میشود.[۹][۱۰][۱۱]
ویژگیها
ترکیب شیر مادر، متناسب با سن، زمان تولد (رسیده یا نارسبودن نوزاد) و نیازهای ایمنی کودک تغییر میکند.[۱۲][۱۳] این تغییر متناسب با نیازهای ویژه غذایی و ایمونوژیک کودک است.[۱۴] شیرمادر در نخستین روزها، بهصورت آغوز (غلیظ و متناسب با حجم معده نوزاد) ترشح میشود.[۱۵] همچنین در طول یک وعده تغذیه، شیر در ابتدا رقیقتر (برای رفع تشنگی) و در انتها چربتر (برای تأمین انرژی) میگردد؛ بهطوریکه شیر شبانه خاصیت آرامبخشی و خوابآوری بیشتری دارد.[۱۶]
فواید
شیر مادر مهمترین و بهترین منبع تغذیه نوزاد[۱۷] و مهمترین عامل سلامتی و رشد جسمی کودک است.[۱۸] پادتنهای موجود در شیر مادر مانع بیماریهای مختلف در کودکان میشود و آنها را در برابر بیماریهای تنفسی، عفونت گوش، مننژیت، اسهال و آلرژی مصون میدارد.[۱۹][۲۰] کودکانی که از شیر مادر تغذیه کردهاند در بزرگسالی از سلامت بیشتری برخوردارند[۲۱] و کمتر به چاقی، دیابت، سرطان و اختلالات قلبی-عروقی مبتلا میشوند.[۲۲][۲۳]
شیر مادر با بهبود رشد شناختی، ضریب هوشی (IQ) را ۳ تا ۱۱ واحد افزایش میدهد.[۲۴] بر اساس یافتههای علمی، تغذیه انحصاری کودک از شیر مادر تا ششماهگی و تداوم آن تا یک سالگی، سبب کاهش مرگ نوزادان میشود.[۲۵] شیر مادر به سلامت روانی کودک نیز کمک میکند[۲۶] و سبب تأمین احتیاجات عاطفی کودک میشود.[۲۷] شیر مادر همیشه در دسترس بوده و بدون نیاز به استفاده از ظروف و وسیلهٔ خاصی قابل استفاده است[۲۸] و نقش مهمی در اقتصاد خانواده دارد.[۲۹] با تغذیه از شیر مادر حتی در مکانهای بسیار گرموخشک نیازی به آب اضافی برای کودک نیست.[۳۰]
کیفیت
شیر مادر از تغذیه، حالتهای روحی و روانی مادر و همچنین از بعضی رفتارهای شیردهی از جنبهٔ کمی و کیفی اثر میپذیرد. غذاهایی مانند گوشت، لبنیات، برنج، آش جو و سوپ ارزن شیر مادر را زیاد کرده و سیبزمینی و ترشی شیر مادر را کم میکند.[۳۱] متخصصان مکیدهشدن مکرر پستان مادر را موجب تداوم و فزونی شیر او دانسته و جداسازی کودکان پس از زایمان، استفاده از شیر خشک و استفاده از وسایلی مانند پستانک و شیشه شیر را موجب کاهش شیر بیان کردهاند.[۳۲] حالتهای روانی منفی مانند استرس، هیجانات و تنشهای روحی یا خستگی بیش از حد باعث کاهش شیر مادر شده[۳۳] و شیردهی در چنین شرایطی موجب تأثیر منفی بر کودک است.[۳۴]
اهمیت
شیر مادر، نقشی بنیادین در رشد جسمانی و شکلگیری ساختار روحی و اخلاقی انسان ایفا میکند.[۳۵][۳۶] سازمان بهداشت جهانی و یونیسف طی بیانیهای در سال ۱۹۹۰م بر اهمیت تغذیه انحصاری با شیر مادر در ۶ ماه نخست تأکید کرده و اول ماه آگوست را روز جهانی شیر مادر نامیدهاند.[۳۷][۳۸] در آموزههای اسلام نیز شیر مادر، بهترین منبع غذایی معرفی شده و بر مصرف آن تا دو سال کامل تأکید شده است.[۳۹][۴۰][۴۱]
فرهنگ اسلامی، شیر مادر را عاملی اثرگذار در عاقبتبهخیری انسان معرفی نموده است.[۴۲] حالات، افکار و نوع تغذیه مادر بر روحیات فرزند اثر میگذارد.[۴۳] در فرهنگ اسلامی، به آداب معنوی مانند داشتن وضو هنگام شیردهی، سفارش و به نقش شیر ناپاک در انحراف اخلاقی توجه شده است.[۴۴]
شیر مادر در ادبیات فارسی
در ادبیات فارسی، شیر مادر استعارهای برای انتقال اصالت، مِهر و گرایشهای باطنی است. شاعران از جمله رودکی، سعدی و حافظ از این ترکیب برای بیان مفاهیمی چون وفاداری، عشق و شور عاطفی بهره بردهاند. در ادبیات معاصر و اشعار آیینی، محبت امامان در دل شیعیان، برآمده از اهتمام مادران به شیردهی به فرزند خود در مجالس ذکر اهلبیت، دانسته میشود.[۴۵] ایرانیان در اصطلاحات عامیانه نیز از شیر مادر استفاده میکنند مانند ضربالمثل «از شیر مادر حلالتر».[۴۶]
پانویس
- ↑ حیدری و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، 1393ش، ص72.
- ↑ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.
- ↑ «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
- ↑ «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
- ↑ زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.
- ↑ اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.
- ↑ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، ۱۳۹۸ش، ص1.
- ↑ نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.
- ↑ مصباحی و یعقوبزاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص269.
- ↑ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
- ↑ نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.
- ↑ «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وبسایت مادرشو.
- ↑ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
- ↑ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.
- ↑ فلدمن، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
- ↑ محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، 1385ش، ج2، ص88.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص181.
- ↑ زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.
- ↑ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
- ↑ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.
- ↑ اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.
- ↑ مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
- ↑ مصباحی و یعقوبزاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص274-277.
- ↑ جانباللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم شناختی، 1390ش، ص143.
- ↑ محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، 1385ش، ج2، ص94.
- ↑ دانش، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران میشود»، خبرگزاری مهر.
- ↑ جانباللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردمشناختی، 1390ش، ص143.
- ↑ «شیر ناپاک خورده»، وبسایت تبیان.
- ↑ «خون ما حلالتر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران.
- ↑ «شیر مادر»، وبسایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
- ↑ «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج100، ص323.
- ↑ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
- ↑ زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.
- ↑ «شیر ناپاک خورده»، وبسایت تبیان.
- ↑ «امان از شیر ناپاک»، وبسایت تبیان.
- ↑ «امان از شیر ناپاک»، وبسایت تبیان.
- ↑ «خون ما حلالتر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران.
- ↑ دهخدا، امثال و حکم، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۱۰.
منابع
- قرآن کریم.
- اصفهانی، محمدمهدی، آئین تندرستی، تهران، تندیس، چ۹، ۱۳۸۸ش.
- الهیدوست، سعیده و ربانی، علی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، مجله راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال سوم، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۳ش.
- «امان از شیر ناپاک»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۰ش.
- «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وبسایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۸ آبان ۱۳۹۹ش.
- جانباللهی، محمدسعید، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردمشناختی، تهران، امیرکبیر، چ۱، ۱۳۹۰ش.
- حیدری، محمدصادق و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، نشریه اسلام و سلامی، شماره سوم، پاییز ۱۳۹۳ش.
- «خون ما حلالتر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۲ش.
- دانش، آذر، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران میشود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۲ش.
- دهخدا، علیاکبر، امثال و حکم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۲ش.
- رحیمی، حانیه و اسکندری، نرگس، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، اولین کنگره پژوهشی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، ۱۳۹۸ش.
- زاهد پاشا، یداله و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی بابل، ۱۳۹۱ش.
- «شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وبسایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «شیر مادر»، وبسایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «شیر ناپاک خورده»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۲ش.
- فلدمن، رابرت، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، ترجمه مهدی عبدالهزاده رافی، تهران، ارجمند، ویراست ۸، چ۱، ۱۳۹۹ش.
- کدخدایی، زهره و حاجیانفر، حسین، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، دومین همایش ملی قرآن و علوم زیستی با محوریت غذای سالم، ۱۳۹۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاءالتراث، چ۳، ۱۴۰۳ق.
- محتشم امیری، زهرا و جعفری شکیب، عباس، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، دانشگاه شاهد، چ۱، ۱۳۸۵ش.
- مختاریان، طاهره و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، اخلاق در علوم و فناوری، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
- مصباحی، سیدهگوهر و یعقوبزاده، آمنه، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»؛ مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهشهای قرآنی حوزه و دانشگاه، چ۱، ۱۳۸۵ش.
- نظری توکلی، سعید، حضانت کودکان در فقه اسلامی، تهران، سمت، چ۱، ۱۳۸۵ش.