پیادهروی اربعین؛ پیادهروی اربعین آیینی مذهبی از سوی شیعیان برای بزرگداشت اربعین حسینی و زیارت امام حسین.
 پیادهروی اربعین در جاده نجف به کربلا |
پیادهروی اربعین، آیینی مذهبی از سوی شیعیان برای بزرگداشت اربعین حسینی و زیارت امام حسین است که هر سال در ماه صفر، بهویژه در مسیر نجف تا کربلا برگزار میشود. در این مراسم، زائرانی از کشورهای مختلف بهسوی کربلا حرکت میکنند و آن را از بزرگترین گردهماییهای مذهبی سالانه جهان میدانند. این آیین علاوه بر جنبه زیارتی، دارای ابعاد فرهنگی، اجتماعی و مذهبی نیز دانسته شده است.
معرفی
پیادهروی اربعین از آیینهای رایج شیعیان در بزرگداشت اربعین حسینی است.[۱] زائران از کشورهای مختلف، بهویژه در ماه صفر، با هدف حضور در کربلا و زیارت امام حسین در روز اربعین حسینی (بیستم ماه صفر) در این مراسم شرکت میکنند.[۲] بخش عمده این پیادهروی در مسیر نجف تا کربلا انجام میشود که حدود ۸۰ کیلومتر طول دارد و ۱۴۵۲ ستون (عمود) در طول مسیر، با فاصله ۵۰ متری از یکدیگر، برای راهنمایی زائران نصب شده است.[۳] شرکتکنندگان این مراسم عمدتاً از عراق و ایران هستند و زائرانی از کشورهای دیگری مانند هند، جمهوری آذربایجان، ترکیه، افغانستان، لبنان، کویت، بحرین و عربستان نیز در آن حضور دارند. علاوه بر شیعیان، گروههایی از اهلسنت، مسیحیان و پیروان دیگر ادیان و مذاهب نیز در این پیادهروی شرکت میکنند.[۴]
تاریخچه پیادهروی اربعین
برخی پژوهشگران معتقدند پیادهروی اربعین سنت و رفتار مداومِ شیعیان از زمان ائمه بوده و در زمان بنیامیه و بنیعباس نیز برگزار شده است.[۵] در برخی از منابع کهن اسلامی به پیادهروی پیشوایان مذهب شیعه در روز اربعین بهسوی کربلا، اشاره شده است.[۶] گفته شده پساز دوره شیخ انصاری (۱۲۱۴–۱۲۸۱ق) این سنت فراموش شده بود تا اینکه محدث نوری (۱۲۵۴–۱۳۲۰ق) آن را احیا کرد.[۷] کتاب ادب الطف (۱۳۸۸ق)، گزارش کرده است که در مراسم اربعین در کربلا هیئتهای عزاداری به زبانهای ترکی، عربی، فارسی و اردو مرثیه میخواندند و جمعیت آنها بیش از یک میلیون نفر بوده است.[۸]
در سال ۱۳۹۷ق، حزب بعث عراق، برگزاری مراسمهای مذهبی و برقراری موکب و پیادهروی اربعین را ممنوع کرد.[۹] اما مردم نجف در ۱۵ صفر آن سال آماده برگزاری مراسم پیادهروی اربعین شده[۱۰] و به سمت کربلا حرکت کردند. این حرکت با برخورد حکومت صدام حسین مواجه شد و تعدادی از مردم کشته و گروهی نیز زندانی شدند.[۱۱] سید محمدباقر حکیم (۱۳۱۸–۱۳۸۲ش) در این انتفاضه به حبس ابد محکوم شد[۱۲] و برای برخی علما همچون علامه عسکری (۱۲۹۳–۱۳۸۶ش)، سید محمدحسین فضلالله (۱۳۱۴–۱۳۸۹ش) که از عراق فرار کرده بودند، نیز حکم اعدام غیابی صادر شد.[۱۳] با سقوط حزب بعث عراق در سال ۲۰۰۳م، مراسم پیادهروی اربعین بار دیگر در عراق احیا شد.[۱۴]
اهمیت
در روایات شیعه، پیادهروی برای زیارت امام حسین جایگاه خاصی دارد. ابنقولویه در کتاب کاملالزیارات با استناد به بیش از ده روایت معتبر، ثوابهای فراوانی برای این عمل ذکر کرده است که از جمله آنها آمرزش تمامی گناهان، پاکسازی روح در هر قدم، تبدیل سیئات به حسنات، دفع بلاهای دنیوی و اخروی، برآورده شدن حاجات و مصونیت از عذاب جهنم است.[۱۵] در این روایات، پیادهروی زیارتی در اسلام، به ویژه برای زیارت امام حسین، ارزش معنوی بالایی دارد.[۱۶]
جمعیت و شرکتکنندگان
پس از سقوط حزب بعث در عراق و احیای مجدد آیین پیادهروی اربعین، جمعیت شرکتکنندگان افزایش یافت؛ در سالهای اول، دو تا سه میلیون نفر در آن حضور داشتند. در سالهای بعد تعداد زائران شرکتکننده در این پیادهروی به بیش از ده میلیون نفر رسید، تا جایی که آن را از بزرگترین پیادهرویهای مذهبی جهان دانستهاند.[۱۷] دربارهٔ تعداد زائران، آمارهای متعدد دیگری نیز در سایتهای و رسانههای خبری منتشر شده است؛ برخی گزارشها از مشارکت ۱۵ میلیون زائر شیعه در این پیادهروی خبر دادهاند.[۱۸] گاهی این تعداد، ۲۰ میلیون نیز گزارش شده است.[۱۹] ویژگی فراسنی اربعین باعث شده است تا افراد در همه گروههای سنی، از کودکان تا سالمندان، بتوانند بهطور فعال در این مراسم شرکت کنند. علاوه بر این، فراقالبی بودن این آیین امکان مشارکت اقشار مختلف اجتماعی با پیشینههای فرهنگی و اقتصادی گوناگون را فراهم ساخته است.[۲۰]
حضور زنان
مراسم اربعین ماهیتی فراجنسیتی دارد که امکان حضور همزمان زنان و مردان را فراهم میکند.[۲۱] مشاهدات نشاندهنده حضور چشمگیر زنان است که کیفیت نقش آنها در این مناسک جمعی قابل توجه است.[۲۲] پژوهشگران، حضور زنان در پیادهروی اربعین را از جنبههای اخلاقی، فرهنگی، تبلیغی و دینی بررسی کردهاند.[۲۳] بر اساس این پژوهشها، زنان در انتقال ارزشهای دینی و فرهنگی و ترویج فرهنگ اربعین نقش مهمی دارند و حضور آنان در چارچوب زمینهسازی ظهور تفسیر شده است.[۲۴]
دیدگاههای فقهی دربارهٔ حضور زنان در پیادهروی اربعین متفاوت است و میتوان آنها را در سه دسته کلی تقسیم کرد. برخی فقها این حضور را به دلیل عواملی مانند احتمال اختلاط با نامحرم و رعایت حقوق همسر[۲۵] جایز نمیدانند.[۲۶] در مقابل، گروهی از فقها حضور زنان در این مراسم را با رعایت موازین شرعی مجاز دانسته[۲۷] و بر جواز اصل حضور زنان در اجتماعات دینی تأکید کردهاند.[۲۸] دیدگاه دیگری نیز حضور زنان در پیادهروی اربعین را علاوه بر جواز، دارای فضیلت دینی دانسته و آن را در چارچوب مشارکت در شعائر مذهبی و ترویج معارف حسینی ارزیابی میکند؛[۲۹] هرچند در این دیدگاه نیز شرایط خاص میتواند بر حکم حضور تأثیرگذار باشد.[۳۰]
حضور زنان در پیادهروی اربعین با برخی چالشهای زیرساختی، مدیریتی و فرهنگی همراه است. در حوزه زیرساختی، محدودیت دسترسی به برخی اماکن مقدس، نبود مسیرهای مناسب برای تردد بانوان و کمبود امکانات رفاهی و درمانی متناسب با نیازهای آنان از جمله مسائل مطرحشده است.[۳۱] در حوزه مدیریتی ضعف در برگزاری برخی برنامههای عبادی ویژه زنان در مواکب و ایستگاههای بینراهی از چالشهای این حضور بهشمار میرود.[۳۲] همچنین در بُعد فرهنگی، نگرانیها و مخالفتهای خانوادگی یا سنتی و نبود برنامههای کافی برای تبیین نقش و جایگاه زنان در این مراسم، از موانع مشارکت برخی بانوان دانسته شده است.[۳۳]
آیین و رسوم
پیادهروی اربعین در عراق، با رسوم و آیینهایی همراه است؛ ازجمله این آیینها هوسهخوانی و پذیرایی از زائران توسط عشایر حاشیه رود فرات است.
- هوسهخوانی؛ هوسه به قصاید ویژهٔ قبایل عربی جنوب عراق گفته میشود، این اشعار که بیانگر قهرمانی و شجاعت است برای برانگیختن اراده مردان جهت انجام کارهای سخت و بزرگ استفاده میشود. پس از اینکه شاعران، اشعار خود را میخوانند، حاضران یکی از بیتها را تکرار کرده و بهصورت حلقهوار حرکت میکنند.[۳۴] با ورود کاروان شبیهخوانی و تعزیهگردانان، آیین عزاداری شروع میشود، حرکت کاروان پنج روز مانده به اربعین است. پس از آن دستههای سینهزنی و زنجیرزنی وارد میشوند. مراسم اصلی در روز اربعین دو ساعت گذشته از ظهر، آغاز میشود. زائران، در نزدیکی حرم امام حسین ایستاده و همراه سینهزنی، مرثیه میخوانند. در پایان سینهزنی دستها را به نشانه سلام و تحیت بالا میبرند.[۳۵]
- برپایی موکبها در مسیر پیادهروی؛ در مسیر راهپیمایی، چادرهایی بزرگ با نام «موکب» (هیئت عزاداری) یا «مضیف» جهت استراحت زائرین برپا شده و بهصورت رایگان به زائران خدمات میهند. این موکبها بهشکل مردمی و مستقل از دولت، مدیریت میشوند.[۳۶]
کارکردها
کارکردهای سیاسی
برخی اندیشمندان موارد زیر را بهعنوان کارکردهای سیاسی پیادهروی اربعین ذکر کردهاند:
- اقتدارآفرینی در سایه وحدت؛
- نمایش امنیت عراق؛
- وحدتبخشی به جهان اسلام؛
- تقویت مناسبات میان ایران و عراق؛
- پاسداشت یاد امام حسین و بازخوانی حادثه عاشورا؛
- تقویت هویت شیعی؛
- جریانساز بودن اربعین؛
- ظرفیتسازی؛
- نمادسازی.[۳۷]
کارکردهای فرهنگی
موارد زیر بهعنوان کارکردهای فرهنگی پیادهروی اربعین بیان شده است:
- پیوند فرهنگی ملتها؛
- تبلور آموزههای مذهبی و دینی؛
- آشنایی با ظرفیتهای گردشگری مذهبی؛
- حیاتبخشی به جامعهٔ شیعیان.[۳۸]
کارکردهای اجتماعی
موارد زیر بهعنوان کارکردهای اجتماعی پیادهروی اربعین بیان شده است:
چالشها و موانع
افزود بر مسائل اجرایی که در برگزاری این آیین چالشهایی ایجاد کرده است، برخی مسائل سیاسی، امنیتی و فرهنگی نیز دربارهٔ آن مطرح شده است. از جمله این چالشها میتوان به بیثباتی و ناامنی در عراق، فعالیت گروههای تروریستی و جریانهای انحرافی، اختلافات مذهبی، حضور نیروهای نظامی خارجی، اقدامات برخی سرویسهای اطلاعاتی و غلبه جنبههای ظاهری بر اهداف معنوی این مراسم اشاره کرد. برخی پژوهشها همچنین بر ضرورت حفظ ماهیت مردمی این آیین، تقویت زیرساختهای لازم برای زائران و جلوگیری از تبدیل این حرکت اجتماعی به امری صرفاً دولتی تأکید کردهاند.[۴۰]
پیادهروی جاماندگان اربعین
در چند سال اخیر، ایرانیانی که نتوانستهاند در پیادهروی اربعین شرکت کنند، در مسیرهای مشخص و معمولاً با مقصد قرار دادن یک مکان مذهبی (همچون بقعه یکی از امامزادگان) در شهرهای خود اقدام به پیادهروی میکنند. پیادهروی جاماندگان اربعین، مراسمی عمومی از جنس راهپیمایی است. مسیر اصلی پیادهروی جاماندگان اربعین در شهر تهران حدفاصل میدان امام حسین تا حرم عبدالعظیم در شهر ری است.[۴۱]
پانویس
- ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۷۸۷-788.
- ↑ شبر، ادب الطف او شعراء الحسین (ع)، ج1، ۱۳۸۸ق، ص41-42. فرهنگ عاشورا، ۱۳۸۴ش، ص۴۶۳.
- ↑ «چرا پیادهروی اربعین ثواب دارد»، سایت ایسنا.
- ↑ «آمار و ارقام حیرتانگیز از مراسم پیادهروی اربعین حسینی»، مشرق نیوز.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق دربارهٔ اول اربعین سیدالشهدا، ۱۳۶۸ش، ص۲.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق دربارهٔ اول اربعین حضرت سیدالشهداء (ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱-2.
- ↑ «زندگینامه میرزا حسین نوری»، وبسایت بلاغ.
- ↑ شبر، ادب الطف و شعراء الحسین، 1412ق، ج۱، ص۴۱.
- ↑ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ ش، ص ۱۰۲؛ المؤمن، سنوات الجمر، ۲۰۰۴م، ص۱۶۵.
- ↑ الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۱۰۱.
- ↑ ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۸۱.
- ↑ الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۱۰۳.
- ↑ ویلی، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ۱۳۷۳ش، ص۸۲
- ↑ «اربعین، شکوه بیعتی مجدد با امام حسین»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ ابن قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۷۵ش، ص۱۴۵–۱۴۲.
- ↑ ذهنی تهرانی، ترجمه کامل الزیارات، ۱۳۸۹ش، ص۴۳۹؛ ابنبابویه، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۳؛ ابنطاووس، فرحه الغری، ۱۳۹۲ش، ص۷۵.
- ↑ «اربعین، شکوه بیعتی مجدد با امام حسین»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «۱۵ میلیون شیعه در حال رسیدن به کربلا»، سایت خبری مشرق نیوز.
- ↑ «اجتماع ۲۰ میلیونی اربعین حسینی دنیا را متحول خواهد کرد»، خبرگزاری ایلنا.
- ↑ مظاهری، پیادهروی اربعین: تأملات جامعهشناختی (مجموعه مقالات)، ۱۳۹۷ش، ص۵۵.
- ↑ مظاهری، پیادهروی اربعین: تأملات جامعهشناختی (مجموعه مقالات)، ۱۳۹۷ش، ص۵۴.
- ↑ کرمی قهی، «فهم تجربۀ پیادهروی زنان ایرانی در اربعین»، ۱۳۹۹ش، ص۳.
- ↑ فرخی و انگوتی، «دلایل حضور و مشارکت زنان ایرانی در پیادهروی اربعین»، ۱۳۹۸ش، ص44-47.
- ↑ فرخی و انگوتی، «دلایل حضور و مشارکت زنان ایرانی در پیادهروی اربعین»، ۱۳۹۸ش، ص47-52.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۳۶۳ش، ج۷۸، ص۳۴۵.
- ↑ ثمنی و شهریاری، «بررسی فقهی حضور بانوان در راهپیمایی اربعین»، ۱۳۹۹ش، ص۷۹–۷۸.
- ↑ حمیری، قرب الاسناد، ۱۴۱۳ق، ص۱۰۰.
- ↑ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۴، ص۴۷۸.
- ↑ منتظری نجفآبادی، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۳۶.
- ↑ ثمنی و شهریاری، «بررسی فقهی حضور بانوان در راهپیمایی اربعین»، ۱۳۹۹ش، ص۷۱.
- ↑ شهریاری و همکاران، «چالشها و راهکارهای حضور زنان در راهپیمایی اربعین»، ۱۳۹۹ش، ص۱۹-۱۸.
- ↑ شهریاری و همکاران، «چالشها و راهکارهای حضور زنان در راهپیمایی اربعین»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰.
- ↑ شهریاری و همکاران، «چالشها و راهکارهای حضور زنان در راهپیمایی اربعین»، ۱۳۹۹ش، ص۲۱-۲۰.
- ↑ محدثی، فرهنگ زیارت، ص۱۴۶؛ اباذری، پیادهروی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان، ص۱۴۶.
- ↑ محدثی، فرهنگ زیارت، ص۱۴7. اباذری، پیادهروی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان، ص۱۴7.
- ↑ محدثی، فرهنگ زیارت، ص ۱۶۳؛ اباذری، «پیادهروی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»، ص۱63؛ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، ۱۳۹۵ ش، ص ۱۰۰.
- ↑ سامانی، «کارکردهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی اربعین حسینی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ سامانی، «کارکردهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی اربعین حسینی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ سامانی، «کارکردهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی اربعین حسینی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ غرسبان، «راهپیمایی اربعین ظرفیتها و آسیبها»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «حضور بیش از ۱ میلیون تهرانی در راهپیمایی جاماندگان اربعین حسینی»، خبرگزاری تسنیم.
منابع
- «آمار و ارقام حیرتانگیز از مراسم پیادهروی اربعین حسینی»، مشرق نیوز، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
- اباذری، عبدالرحیم، «پیادهروی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»، مجله فرهنگ زیارت، دیماه سال ۱۳۹۲ شماره ۱۹ و ۲۰.
- ابنبابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، مصحح علیاکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- ابنطاووس، غیاثالدین بن عبدالکریم، فرحة الغری، قم، شریف رضی، ۱۳۹۲ش.
- ابنقولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تهران، صدوق، ۱۳۷۵ش.
- «اجتماع ۲۰ میلیونی اربعین حسینی دنیا را متحول خواهد کرد»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «اربعین، شکوه بیعتی مجدد با امام حسین»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
- الأسدی، مختار، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، مرکز الشهیدین الصدرین للدراسات و البحوث، قم، ۲۰۰۱م.
- المؤمن، علی، سنوات الجمر مسیرة الحرکة الإسلامیة فی العراق ۱۹۵۷–۱۹۸۶، المرکز الإسلامی المعاصر، بیروت، ۲۰۰۴م.
- «چرا پیادهروی اربعین ثواب دارد»، سایت ایسنا، تاریخ انتشار: ۱۷ آذر ۱۳۹۳ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعه، قم، مؤسسهٔ آلالبیت، ۱۴۰۹ق.
- «حضور بیش از ۱ میلیون تهرانی در راهپیمایی جاماندگان اربعین حسینی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ انتشار: ۲۵ آبان ۱۳۹۵.
- حمیری، محمد بن حسن، قرب الاسناد، قم، مؤسسهٔ آلالبیت، ۱۴۱۳ق.
- ذهنی تهرانی، سیّدمحمدجواد، ترجمهٔ کامل الزیارات، تهران، پیام حق، ۱۳۸۹ش.
- «زندگینامه میرزا حسین نوری»، سایت بلاغ، تاریخ انتشار: ۸ فروردین ۱۳۹۵ش.
- سامانی، سید محمود، «کارکردهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی اربعین حسینی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
- شبر، سید جواد، ادب الطف و شعراء الحسین، بیروت، دار المرتضی، ۱۴۱۲ق.
- طوسی، محمدبنحسن، مصباح المجتهد، بیروت، مؤسسهٔ فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
- غرسبان، مرتضی، «راهپیمایی اربعین ظرفیتها و آسیبها»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ انتشار: ۱ آبان ۱۳۹۷ش.
- فرخی، میثم؛ انگوتی، زینب، «دلایل حضور و مشارکت زنان ایرانی در پیادهروی اربعین»، مطالعات راهبردی بسیج، سال۲۲، شمارهٔ ۸۵، ۱۳۹۸ش.
- قاضی طباطبایی، سید محمدعلی، تحقیق دربارهٔ اول اربعین سید الشهدا، قم، بنیاد علمی و فرهنگی شیهد آیتالله قاضی طباطبایی، ۱۳۶۸ش.
- کرمی قهی، محمدتقی، «فهم تجربهٔ پیادهروی زنان ایرانی در اربعین»، فصلنامهٔ علوم اجتماعی، سال ۲۷، شمارهٔ ۹۱، ۱۳۹۹ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، قم، دارالکتب الإسلامیهٔ، ۱۳۶۳ش.
- محدثی، جواد، فرهنگ زیارت، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
- مظاهری، محسنحسام، پیادهروی اربعین: تأملات جامعهشناختی (مجموعه مقالات)، اصفهان، آرما، ۱۳۹۷ش.
- مظاهری، محسنحسام، فرهنگ سوگ شیعی، تهران، خیمه، ۱۳۹۵ش.
- منتظری نجفآبادی، حسینعلی، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ترجمهٔ محمود صلواتی، قم، کیهان، ۱۴۰۹ق.
- موسوی گرمارودی، محمدصادق و دیگران، فرهنگ عاشورا، تهران، طبع و نشر، ۱۳۸۴ش.
- ویلی، جویس ان، نهضت اسلامی شیعیان عراق، ترجمه مهوش غلامی، تهران، مؤسسه اطلاعات، ۱۳۷۳ش.
- «۱۵ میلیون شیعه در حال رسیدن به کربلا»، سایت خبری مشرق نیوز، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.