سکه‌دوزی

سکه‌دوزی؛ دوخت انواع سکه‌ و مسکوکات فلزی روی پارچه و لباس.

سکه‌دوزی یکی از دوخت‌های دستی و تزیینی در ایران است که در سیستان و بلوچستان بسیار رواج دارد. این هنر در دورۀ صفویه به اوج شکوفایی خود رسید و در پوشش‌های زنان و مردان این دوره استفاده می‌شد. طرح‌ها و نقش‌های سکه‌دوزی همگی ذهنی و برگرفته از محیط زندگی و طبیعت گرم و خشک منطقه است. از این هنر برای تزیین وسایل و منسوجات پارچه‌ای کاربرد دارد. اقوام کرد ساکن خراسان، سرپوش‌های خود را با سکه‌های طلایی و نقره‌ای تزیین می‌کنند. زنان سکه‌دوز بلوچی از این هنر به‌عنوان پس‌انداز برای خانواده‌های خود بهره می‌برند.

تعریف

سکه‌دوزی یا اشرفی‌دوزی، از صنایع دستی تزیینی در ایران است. این هنر به دوخت انواع سکه‌ها، پولک‌ها، منجوق و مروارید، دکمۀ صدفی، آینه‌های ریز و درشت و صدف روی پارچه یا لباس اشاره دارد. هنرمندان، سکه‌دوزی را با سایر هنرها نظیر دندان‌موشی، شبکه‌دوزی، ستاره‌دوزی، توردوزی، ساتن‌دوزی و زنجیره‌دوزی تلفیق می‌کنند و آثار هنری مختلفی پدید می‌آورند. این هنر اغلب به‌صورت دستی انجام می‌شود.

تاریخچه

سکه‌دوزی ابتدا در دوران باستان در نقاط مختلف ایران شکل گرفت و از آن برای تزیین لباس‌های تشریفاتی، لباس عروس و وسایل منزل استفاده می‌شد. در سده‌های 12 و 13 هجری آثار به‌جا مانده از این دوران در موزه‌ها نشان می‌دهد که این دوخت همراه با سایر دوخت‌های تزیینی به‌کار می‌رفته است. سکه‌دوزی در دورۀ صفویه به اوج شکوفایی خود رسید. در این دوره از سکه‌های طلا و نقره روی لباس زنان و مردان مرفه استفاده می‌شد که نمادی از ثروت و جایگاه اجتماعی آنان بود. دور کلاه زنان ثروتمند از سکه‌های طلا و نقره، جوراب‌های گشاد پشمی با سنگ‌های قیمتی و عمامۀ حریر مردان با سکه‌های طلایی و سنگ‌های قیمتی تزیین می‌شد. علاوه‌بر لباس، از سکه‌دوزی برای تزیین پرده‌ها، سفره‌های سنتی و جعبۀ کادو استفاده می‌شد تا ارزش و اصالت بیشتری به محصول بدهد. در این دوره سکه‌ها با نقوشی چون شیر، خروس و ماهی ضرب می‌شدند که برای ایرانیان تقدس و بار معنایی داشته است.

در دورۀ قاجار سکه‌دوزی بیشتر جنبۀ تزیینی به خود گرفت و زنان این دوره از آن برای تزیین کیف‌های دستی، روسری‌های سنتی و لباس‌های عروس استفاده می‌کردند. زنان این هنر را با دقت بالایی انجام می‌دادند تا نقش مهمی در انتقال آن به نسل‌های بعدی داشته باشند.

انواع نقوش سکه‌دوزی

طرح‌ها و نقوش در هنر سکه‌دوزی سیستان و بلوچستان همگی ذاتی و ذهنی هستند و بیانگر صداقت، عشق و یک‌رنگی زنان بلوچ است که با زندگی آنان آمیخته شده است. نقوش گیاهی و هندسی جزء پرکاربردترین نقوش در هنر سکه‌دوزی است. نقش‌های بته جقه، گل بوته، شمسه، ترنج، ستاره، خورشید، حاشیه، نقش دموکی، چشم (چَم)، نقش پنج آدِنکی و سه آدِنکی از دیگر نقوش در این هنر می‌باشد. نقوش ایجاد شده در هنر سکه‌دوزی برگرفته از دیده‌ها، شنیده‌ها، محیط زندگی و طبیعت خشک و گرم منطقه است که زنان بلوچی عناصر طبیعی را در قالب نقوش ذهنی به‌شکلی ساده و زیبا روی پارچه پیاده می‌کنند. قرینگی و یک‌دست بودن طرح و نقش جزء اصول مهم کار سکه‌دوزی می‌باشد.

رنگ

در سکه‌دوزی اغلب از انواع رنگ‌های قرمز مانند بنفش، قرمز، زرشکی، نارنجی و قهوه‌ای استفاده می‌شود. رنگ‌هایی که در مناطق روستایی به‌کار می‌رود از اصالت بیشتری برخوردارند. درگذشته بیشتر از رنگ‌های روشن مثل سبز کم‌رنگ، نارنجی، صورتی، پسته‌ای و قرمز کم‌رنگ استفاده می‌شد. اما امروزه زنان محلی قسمت‌های مختلف لباس‌ها را با نخ‌های تیره کار می‌کنند.

انواع دوخت

دوخت‌های مورد استفاده در سکه‌دوزی شامل دوخت شِلال (کوک ساده)، دوخت بخیه (نوعی دوخت متصل و دنباله‌دار که اغلب در حاشیه به‌کار می‌رود)، دوخت زیگزاگ، دوخت قاب‌دوزی (آینه به زمینۀ کار متصل شده و اطراف آن دوخته می‌شود) و دوخت پس‌دوز (برای لایه‌ها و آسترها) است.

روش دوخت

در گذشته‌های دور سکه‌ها و مسکوکات فلزی با لحیم‌کاری دستی به پارچه یا لباس متصل می‌شد. پس از آن سکه‌دوزی به وسیلۀ دار چوبی انجام می‌شده؛ به این صورت که زنان و مردان ابتدا دار را از چوب و میخ می‌ساختند و سپس پشم‌های بز را می‌ریسیدند و به نخ تبدیل کرده و به دار می‌بافتند. به این بافت، گِدان می‌گویند که پایۀ اصلی سکه‌دوزی است. روی گدان پارچه‌ای مخملی به‌صورت دو رنگ دوخته می‌شد. زنان هنرمند سطح پارچه را به ترتیب با نقوش سکه‌دوزی، آینه‌ها، صدف‌ها و دکمه‌ها پر می‌کردند و در آخر نیز منگوله‌ها را که از پشم بز بافته شده بود، به آن آویزان می‌کردند. این نوع دوخت در سکه‌دوزی جزء قدیمی‌ترین و اصیل‌ترین نوع سکه‌دوزی است که قدمتی چند هزار ساله دارد. امروزه نیز از این روش قدیمی برای دوخت سکه‌ها استفاده می‌شود اما از آنجایی که پارچه‌های بزی حشره می‌زنند، نخ‌کشی دار چوبی به وسیلۀ پارچۀ شش تاری انجام می‌شود و روی آن با مخمل مشکی پوشیده می‌شود تا زیبایی سکه‌ها، آینه‌ها و صدف‌ها بیشتر نمایان شود. سکه‌دوزی به روش امروزی روی مقوا صورت می‌گیرد. هنرمند سکه‌دوز ابتدا مقوا را در اشکالی چون مربع، مثلث، بته جقه، مستطیل و محرابی برش می‌زند و سپس پارچه را روی آن می‌چسباند و با آینه، پولک و منجوق تزیین می‌کند. پس از اتمام کار، پشت مقوا پارچۀ مخملی دوخته می‌شود. پایین کار نیز با منگوله‌های کاموایی رنگی تزیین می‌شود.

کاربرد

سکه‌دوزی درگذشته در جامعۀ روستایی در مراسم‌ها و مهمانی‌ها استفاده می‌شد و زنان بیشتر از این هنر برای تزیین روبنده‌ها، جلیقه‌ها و روپوش‌های خود بهره می‌بردند. امروزه از سکه‌دوزی به‌عنوان هنری تزیینی یاد می‌شود و از آن برای تهیۀ روتختی، قسمت‌هایی از لباس، کیف، محصولات دستی، تزیین دیوار اتاق‌ها، زینت گردن شتر، انواع شال و روسری و گیوه‌های امروزی به‌کار می‌رود. در شهر بمپور از توابع ایرانشهر بادبزن‌های حصیری محکمی ساخته می‌شود که حاشیۀ آن با قطعات پارچه و پولک‌های پلاستیکی و رنگی به روش سکه‌دوزی تزیین می‌شود. این بادبزن‌ها جنبۀ خودمصرفی دارد و اغلب ساکنین بومی از آن استفاده می‌کنند.

ابزارهای لازم جهت سکه‌دوزی

برای سکه‌دوزی از پارچه‌های ضخیم و مقاوم مثل مخمل، ساتن و ترمه استفاده می‌شود. نوع بافت این پارچه‌ها ساده و تار و پود آن بر هم عمود است و همین امر سبب می‌شود سطح پارچه برای سکه‌دوزی و دیگر تزیینات مناسب باشد. همچنین این نوع پارچه‌ها تحمل وزن سکه‌ها را دارند و طرح نهایی را زیبا و منظم نشان می‌دهند. برای دوخت سکه‌ها از سوزن‌های ضخیم و مقاوم و نخ‌های محکم و باکیفیتی مانند نخ دمسه و نخ عمامه استفاده می‌شود. از دیگر ابزارهای لازم جهت سکه‌دوزی می‌توان به کارگاه گلدوزی (جلوگیری از چروک شدن پارچه حین سکه‌دوزی)، قیچی، قلاب، خرک، انگشتانه و تیغ اشاره کرد.

سکه‌دوزی در لباس اقوام ایرانی

امروزه قوم کرد در ایران از سکه برای تزیین پوشش خود استفاده می‌کنند. سرپوش‌ زنان کرد خراسان که در آن از سکه استفاده شده شامل سَرکِلاو (سکه‌ای بزرگ که وسط آن حلقه‌ای بزرگ داشته و در قسمت میانی کلاه نصب می‌شود)، پُلپِله (سکه‌ای که روی کلاه، در ناحیۀ پیشانی دیده می‌شود)، گیلگیله سراویز (چند رشته مهره که به انتهای آن سکۀ طلا نصب می‌کنند و به حلقۀ سرکلاو آویزان می‌کنند)، کِلاو لیره (کلاهی که تمام فضای آن با سکۀ طلایی پر می‌شود و در صورتی که با سکه‌های نقره دوخته شود به آن کلاو زر یا کلاو فیس می‌گویند)، است.

در شهرستان کلات نادری از توابع خراسان رضوی زنان از چنگه که نواری پهن است، استفاده می‌کنند. روی این نوار از قسمت گوش به سمت بالا سکه‌دوزی شده و از آن در مراسم‌های عروسی و جشن‌ها استفاده می‌کنند. همچنین زنان این منطقه در جشن‌ها از جلیقه‌هایی که قسمت جلوی آن با سکه‌هایی از نقره و نیکل پوشیده شده، به تن می‌کنند. این پوشش از لباس‌های سنتی و فاخر این منطقه به‌شمار می‌رود.

7 نمونه‌های بافته شده از آثار سکه‌دوزی در سیستان و بلوچستان

یکی از آثار سکه‌دوزی شمال سیستان و بلوچستان که در سال 1320 ه.ش دوخته شده شامل یک تخته (جُل) به‌همراه ریشه‌ها (پُلُک) است. تمام اجزای این نمونه طبیعی بوده و با ابزارهای سنتی تولید شده است. سکه‌های دوخته شده در این نمونه هم جنبۀ تزیینی و هم جنبۀ کاربردی دارند. نقوش اصلی این قاب را نقش‌های اصیل پنج آدِنکی و سه آدِنکی شکل داده‌اند که توسط آینه‌های گرد دوخته شده است. زمینۀ موجود نیز با دکمه‌های صدفی که به‌صورت خطی، زیگزاگ، مثلثی و گل پر شده است. این نمونۀ سکه‌دوزی جزء اصیل‌ترین نمونه‌ها است و از آن برای رویۀ رخت‌خواب‌ها یا دیوارکوب استفاده می‌شده است.

نمونۀ دوم که مربوط به بخش جنوبی بلوچستان، منطقۀ مکران است، در سال 1340 ه.ش تولید شده است. در این نمونه، سکه جایگاه کمتری دارد و بیشتر از مرواریدهای رنگی در زمینۀ کار استفاده شده است. طرح اصلی این نمونه را آینه‌های گرد بزرگ در مرکز و آینه‌ها کوچک در اطراف تشکیل داده و حاشیۀ آن نیز با دکمه‌های صدفی و مرواریدهای رنگی تزیین شده است.

نمونۀ سوم که به آن چلچوک یا چهل‌تکه می‌گویند، به‌شکل‌های مربع، لوزی و مثلث دوخته و سپس به یکدیگر متصل می‌شوند. آینه‌ها در این نمونه به‌صورت تک آدِنکی (تک آینه‌ای) به‌کار رفته و اطراف آن با نخ قاب‌بندی شده است. اطراف قاب نیز با دکمه‌های پلاستیکی تزیین شده است. طرح اصلی به‌وسیلۀ آینه‌های گرد و ریز در مرکز و مهره‌های سفید اشکی در چهار طرف آن احاطه شده است. حاشیۀ طرح نیز با آینه‌های بزرگ در مرکز و پنج آینه در اطراف آن دیده می‌شود که شکل گلبرگ را به‌وجود آورده است. این نمونۀ سکه‌دوزی که قدمت زیادی ندارد، به‌عنوان دیوارکوب استفاده می‌شود.

چهارمین نمونۀ سکه‌دوزی بلوچستان که روی پشم بز دوخته شده، از آن به‌عنوان آویز دیوار استفاده می‌شود. طرح زمینه برگرفته از نقوش لوزی و مثلث است که با برش پارچه‌های مخملی شکل گرفته است. طرح اصلی داخل هر لوزی شامل نقوش پنج آدِنکی است که اطراف آن با دکمه‌های صدفی در اشکالی مانند گرده، ستاره‌ای، مثلثی و در حاشیه با نوارهای زیگزاگی تزیین شده است. اطراف قاب نیز مثلث‌هایی با نقوش تک آینه دیده می‌شود.

نمونۀ پنج سکه‌دوزی از آثار شمال بلوچستان، منطقۀ زاهدان است. زمینۀ کار در قسمت حاشیه توسط سکه‌ها تزیین شده و نقش اصلی در مرکز با آینه‌های گرد در لوزی‌هایی از جنس مخمل شکل گرفته است. نقوش اصلی کار، نقش پنج آینه‌ای است که اطراف آن با آینه‌های بزرگ و دکمه‌های صدفی احاطه شده است.

ششمین نمونۀ سکه‌دوزی مربوط به بخش مرکزی بلوچستان، ایرانشهر است که در سال 1350 ه.ش روی پشم بز، از پارچۀ مخمل سکه‌دوزی شده است. زمینه و حاشیۀ اثر با آینه‌های گرد کوچک و بزرگ و طرح اصلی توسط آینه‌های قاب‌دوزی شده و دکمه‌های صدفی اطراف آن به‌کار رفته است.

نمونۀ هفتم، از آثار شمال بلوچستان، منطقۀ زاهدان است که در موزۀ بزرگ سیستان و بلوچستان نگهداری می‌شود. زیرساخت اصلی این نمونه از پشم بز است. این نوع سکه‌دوزی بدون حاشه است و با نقوش پنج‌آینه‌ای در لوزی و تکآینه‌ای در مثلث پر شده است. دکمه‌های صدفی نیز که از تزیینات اصلی این اثر به‌شمار می‌رود، به‌صورت خطی، دور تا دور کار را در بر گرفته است. در هر لوزی چهار طرح مثلث‌مانند و در هر مثلث دو طرح مثلثی دیگر توسط دکمه‌های صدفی نقش گرفته است.

مراکز تولید

مراکز اصلی تولید و عرضۀ سکه‌دوزی در استان‌های کردستان، سیستان و بلوچستان، عشایر چهارمحال و بختیاری و روستاهای اسپکه، پیپ، فنوج، چانف و آهوران از توابع شهرستان ایرانشهر است؛ اما امروزه این هنر بیشر در استان سیستان و بلوچستان رایج است.

کارکرد اقتصادی سکه‌دوزی

در گذشته، سکه‌دوزی در میان خانواده‌های بلوچ صرفاً یک هنر نبود، بلکه مانند یک صندوق پس‌انداز عمل می‌کرد. زنان بلوچ در زمان‌هایی که وضعیت مالی خانواده خوب بود، درآمد اضافی را به سکه تبدیل می‌کردند و با دوختن آن‌ها بر روی لباس‌ها و تزیینات، آن را ذخیره می‌کردند. به این ترتیب، هر زمان که خانواده با مشکلات مالی روبه‌رو می‌شد، می‌توانستند از این سکه‌های پس‌انداز شده برای گذران زندگی استفاده کنند.

لباس‌های سکه‌دوزی شده در موزه

مجموعه سکه‌دوزی‌های موجود در گنجینه سکه موزه آستان قدس رضوی، شامل نمونه‌های قابل توجهی از پوشش‌های سکه‌دوزی شده، متعلق به ادوار مختلف تاریخی است. این آثار که عمدتاً متعلق به زنان طبقات مرفه جامعه بوده، از سکه‌هایی با ارزش تاریخی و ریالی بالا بهره می‌برند و بازه زمانی آن‌ها از دوره صفوی تا پهلوی را در بر می‌گیرد. تنوع در ساختار این لباس‌ها مشهود است؛ برخی از آن‌ها با سکه‌های ریالی باارزش پوشیده شده و برخی دیگر با تکرار یک نوع سکه خاص تزئین گشته‌اند. همچنین از نظر الگوی چیدمان، این سکه‌ها یا به صورت ردیفی و منظم و یا به صورت پراکنده و بدون الگوی خاص دوخته شده‌اند. همچنین در برخی از این آثار، به‌ویژه در سرپوش‌ها، سکه‌های نقره‌ای با خوش‌نویسی نستعلیق و حاوی شعارهای مذهبی به زبان عربی به کار رفته است.

روش‌های نگهداری

برای مراقبت از کارهای سکه‌دوزی، باید از آن‌ها در برابر رطوبت زیاد، گرمای شدید، نور مستقیم خورشید، شوینده‌های شیمیایی (سفیدکننده‌ها) و برخورد با اشیای تیز محافظت کرد. همچنین بهترین روش برای تمیز کردن این آثار و حفظ ظرافت‌های هنری آن‌ها، استفاده از خدمات خشک‌شویی است.

منابع

• «آشنایی با هنر سکه‌دوزی». وب‌سایت بیتوته. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• اکبرزاده، راضیه؛ فرخ‌فر، فرزانه (۱۴۰۵). «تحلیل ویژگی‌های کیفی سکه‌دوزی در جامگان تاریخی موجود در گنجینه موزه آستان‌قدس رضوی» (PDF). تاریخ و فرهنگ: ۱–۲۷.
• امیدی، ناهید (۱۳۸۲). دیده و دل و دست. مشهد: به‌نشر. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۳۳۹۳۹۵.

• پاشایی، ژیلا (۱۳۹۳). «ظهور نقش‌مایۀ ماهی آیین مهر در مهرهای دورۀ قاجار و فلس‌های دورۀ صفویه و قاجار» (PDF). فصلنامۀ گنجینۀ اسناد. دوم (بیست و چهارم): ۱۰۶–۱۳۷.
• «جلوۀ هنر ایرانی: اشرفی‌دوزی یا سکه‌دوزی». وب‌سایت بیتوته. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.

• «سکه‌دوزی؛ هنر درخشان ایران از گذشته تا امروز». وب‌سایت رواق هنر. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• «سکه‌دوزی ((سیستان و بلوچستان))». وب‌سایت ایران. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
• سلطانی، محمدعلی (۱۳۷۴). جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان. تهران: سها. شابک ۹۷۸۹۶۴۶۲۵۴۱۰۷.
• «صنایع دستی اوج هنر زنان و مردان سخت‌کوش دیار سیستان و بلوچستان». خبرگزاری مهر. ۲۳ خرداد ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۴۰۵.
• محمدی‌سیف، معصومه (۱۳۹۵). نشانه‌شناسی در پوشاک زنان ترک و کرد در ایران. تهران: جامعه‌شناسان.
• نوری، مرجان (۱۴۰۱). نمادشناسی نقوش سکه‌دوزی سیستان و بلوچستان دورۀ معاصر.
• نوری، مرجان؛ امین خندقی، جواد؛ فدوی، راحله (۱۴۰۳). «مطالعۀ ساختار و نقوش سکه‌دوزی معاصر سیستان و بلوچستان». نشریۀ هنرهای صناعی اسلامی. هشتم (یکم): ۲۵–۳۸.