شروط ضمن عقد ازدواج

شروط ضمن عقد ازدواج؛ تعهدات مکتوب و توافقی در سند عقدنامهٔ زوجین.

شروط ضمن عقد ازدواج یا شروط دوازده‌گانهٔ ضمن عقد، تعهداتی است که حین ازدواج به‌صورت توافقی بین زن و مرد تعیین شده و در سند ازدواج آنها ثبت می‌شود. این شروط به‌صورت مطلق نبوده و بسیاری از بندهای آن با توافق زوجین قابل تغییر و واگذاری به زوجه است. علاوه بر شروط دوازده‌گانهٔ ازدواج در قسمت توضیحات سند عقدنامه نیز می‌توان شروط دیگر را با توافق و امضای زوجین، ثبت کرد.

مفهوم‌شناسی

شروط ضمن عقد ازدواج، تعهداتی هستند که زن و مرد هنگام ازدواج با توافق یکدیگر تعیین کرده و در سند ازدواج خود ثبت می‌کنند. این شروط که به‌عنوان شروط دوازده‌گانه نیز شناخته می‌شوند، در حقیقت توافقات مکتوبی هستند که در کنار عقد نکاح، حقوق و تکالیف زوجین را در طول زندگی مشترک مشخص می‌کنند. هر شرطی که مخالف شرع، عقل و عرف نباشد، می‌تواند با توافق طرفین به عقدنامه اضافه شود.

تاریخچه

از سال ۱۳۶۰ شمسی، بندهایی تحت‌عنوان شروط ضمن عقد در سند ازدواج گنجانده شد. این شروط که شامل حقوق مادی و معنوی زوجین است، با امضای طرفین رسمیت پیدا می‌کند. سردفتر مکلف است پیش‌از اجرای صیغه عقد، این شروط را برای زوجین قرائت کرده و در صورت نیاز، مفهوم آن را برای آنها توضیح دهد. زوجین با استفاده از حق شرعی خود، می‌توانند هر موضوعی که مخالف شرع و عرف نباشد را به‌عنوان شرط ضمن عقد ثبت کنند.

از نگاه فقه و حقوق

دیدگاه فقهی

از نظر فقه اسلامی، پایبندی به شروط ضمن عقد ازدواج همانند سایر عقود، واجب و لازم است. اغلب فقها معتقدند هر شرط جایزی که در ضمن عقد ازدواج شرط شود، بر طرف مقابل الزام‌آور است، به شرط آنکه با بندهای عقدنامه تضاد نداشته و مخالف شرع نباشد.

جایگاه حقوقی

در نظام حقوقی ایران، اختیار زوجین در تغییر آثار قانونی عقد نکاح محدود است. بر اساس مادۀ ۲۳۳ قانون مدنی، شروطی که باطل و مبطل عقد محسوب می‌شوند عبارتند از: شرط خلاف مقتضای عقد، شرط مجهولی که جهل به آن موجب جهل به عوضین شود. همچنین شرطی که انجام آن غیرمقدور باشد، شرطی که نفع و فایده نداشته باشد، یا شرطی که نامشروع باشد، از نظر قانون باطل است ولی مبطل عقد نیست.

برای ثبت شروط دیگر در عقدنامه، لازم است شرایط زیر رعایت شود: شرط غیرمقدور نباشد که در این صورت شرط باطل است، دارای نفع و منفعت عقلایی باشد، نامشروع نباشد و خلاف مقتضای عقد نباشد.

انواع شروط ضمن عقد

شروط ضمن عقد به دو دسته تقسیم می‌شوند:

۱. شروط دوازده‌گانه اصلی: این شروط به‌صورت چاپ‌شده در سند عقدنامه وجود دارند و شامل موارد زیر می‌شوند:

1. توافق دو طرف برای ازدواج؛
2. تعیین مهریه؛
3. تعهدات مالی دو طرف؛
4. رعایت قوانین مربوط به ازدواج و خانواده؛
5. تقسیم اموال در صورت طلاق؛
6. حقوق و تعهدات فرزندان؛
7. تعیین مسکن؛
8. عدم رابطه جنسی با سایر افراد؛
9. خروج از کشور؛
10. اختصاص وقت مشخص برای خانواده؛
11. نحوهٔ حضانت فرزندان؛
12. تعهدات و شرایط متفاوت مانند شرایط مربوط به سلامتی و پشتیبانی در بیماری.

۲. شروط توافقی اضافی: زوجین می‌توانند هر شرط دیگری که مخالف شرع، عرف، قانون و عقل نباشد را با توافق یکدیگر در قسمت توضیحات عقدنامه ثبت کنند. ازجمله این شروط می‌توان به شرط تحصیل زوجه یا شرط اشتغال زوجه اشاره کرد.

وکالت در طلاق (شرط توکیل)

یکی از مهم‌ترین شروط توافقی ضمن عقد، شرط توکیل در طلاق است. طبق قانون مدنی، در شرایطی وکالت بلاعزل به زوجه داده می‌شود و اختیاراتی که در شروط ضمن عقد به مرد داده شده، به زن منتقل می‌شود. براساس این شرط، در موارد مشخصی زوجه وکیل بلاعزل زوج می‌شود تا با رجوع به دادگاه و اخذ مجوز، خود را مطلقه سازد. این موارد عبارتند از:

1. استنکاف شوهر از پرداخت نفقه به‌مدت شش ماه؛
2. ابتلای زوج به بیماری‌های صعب‌العلاج؛
3. جنون زوج؛
4. عدم رعایت دستور دادگاه در مورد اشتغال زوج؛
5. محکومیت زوج به پنج سال حبس یا بیشتر؛
6. ابتلای زوج به اعتیاد مضر؛
7. ترک زندگی خانوادگی یا غیبت بیش از شش ماه؛
8. محکومیت قطعی در جرایم مغایر با حیثیت خانوادگی؛
9. عقیم بودن زوج پس‌از گذشت پنج سال؛
10. مفقودالاثر شدن زوج به‌مدت شش ماه؛
11. ازدواج مجدد بدون رضایت زوجه یا عدم رعایت عدالت؛
12. سوءرفتار یا سوءمعاشرت به‌حدی که زندگی را غیرقابل تحمل کند.

شرط انتقال تا نصف دارایی

در اسناد ازدواج، شرطی وجود دارد که براساس آن، هرگاه طلاق به درخواست زوجه نباشد و تقاضای طلاق ناشی از تخلف یا سوءرفتار زن نباشد، زوج موظف است تا نصف دارایی‌ای را که در دوران زناشویی به دست آورده، به زوجه منتقل کند. این شرط تنها در صورت وقوع طلاق قابل اجرا است و در صورت فوت زوج، زن حقی در این زمینه ندارد.

کارکردها و اهمیت

شروط ضمن عقد ازدواج، امکان ایجاد تغییرات در حقوق و کیفیت مسئولیت زوجین را فراهم می‌کند. این شروط با افزایش تعهد و مسئولیت‌پذیری، نقش مؤثری در تحکیم بنیان خانواده و جلوگیری از تزلزل آن دارند. همچنین شناخت کافی از این شروط می‌تواند ازدواج را تسهیل کرده و از بروز اختلافات بعدی جلوگیری کند.

چالش‌ها و توصیه‌ها

اگرچه شروط ضمن عقد به تحکیم حقوق زوجین کمک می‌کند، اما ناآگاهی از مفاد و محتوای آن می‌تواند معضلاتی ایجاد کند. بسیاری از زوجین، به‌ویژه بانوان، بدون آگاهی کامل از محتوای شروط و آثار و تکالیف آن، عقدنامه را امضا می‌کنند و بعداً با پشیمانی مواجه می‌شوند.

کارشناسان توصیه می‌کنند که زوجین، به‌ویژه زنان، پیش‌از ازدواج نسبت به شروط ضمن عقد و آثار آن در زندگی مشترک آگاهی کامل پیدا کنند تا بتوانند با دیدی باز و آگاهانه، حقوق خود را حفظ کرده و از بروز مشکلات بعدی جلوگیری کنند.

شرایط تغییر مفاد شروط ضمن عقد

شورای عالی قضایی در ضمن عقد ازدواج، دوازده شرط را برای ازدواج زن و مرد با یکدیگر قرار داده است. با امضای این سند، زن برخی از حقوق خود مانند انتخاب محل زندگی و مسکن، ولایت یا حضانت فرزندان و حق طلاق را به همسر خود واگذار کرده و حقوق مادی مانند مهریه و نفقه را به‌دست می‌آورد. کارشناسان معتقدند بر اساس قانون اگرچه بسیاری از این شروط به‌لحاظ حقوقی برای مرد در نظر گرفته می‌شود، اما حکم آن مطلق نبوده و در برخی شرایط مانند توافق زوجین برخی از این شروط به زن واگذار می‌شود. همچنین زوجین می‌توانند هر شرطی که مخالف با شرع، عرف، قانون و عقل نباشد را در قسمت توضیحات عقدنامه با رضایت و توافق طرفین مانند شرط تحصیل زوجه و شرط اشتغال زوجه، در عقدنامهٔ خود ثبت کنند. همچنین طبق قانون مدنی در شرایط زیر، وکالت بلاعزل به زوجه داده می‌شود و اختیاراتی که در شروط ضمن عقد به مرد داده شده از وی سلب می‌شود و در اختیار زن قرار می‌گیرد:

ذکر شرط در ضمن عقد لازم

شرط به اعتبار شیوه ارتباط آن با عقد، به شرط ضمن عقد و شرط خارج از آن تقسیم می‌شود.

قانون مدنی نیز در ماده ۱۱۱۹ با اشاره به تعدیل آثار قرارداد نکاح از طریق شرط ضمن عقد بیان داشته است: «طرفین عقد ازدواج می‌توانند هر شرطی که مخالف با مقتضای عقد مزبور نباشد در ضمن عقد ازدواج یا عقد لازم دیگر بنمایند، مثل اینکه شرط شود هر گاه شوهر زن دیگر بگیرد یا در مدت معینی غائب شود یا ترک انفاق نماید یا بر علیه حیات زن سوءقصد کند یا سوءرفتاری نماید که زندگانی آن‌ها با یکدیگر غیرقابل تحمل شود، زن وکیل و وکیل در توکیل باشد که پس از اثبات تحقق شرط در محکمه و صدور حکم نهائی خود را مطلقه سازد».

از نظر حقوقی، «شرط ضمنی عرفی» را نیز باید جزء شروط ضمن عقد به‌شمار آورد؛ زیرا این قبیل شروط به داوری عرف وارد قلمرو قرارداد می‌شوند مگر این که طرفین خلاف آن را توافق نمایند، ماده ۲۲۵ قانون مدنی با اشاره به همین مطلب بیان نموده است: «متعارف بودن امری در عرف و عادت به‌طوری که عقد بدون تصریح هم منصرف آن باشد به منزله ذکر در عقد است».

کارکردها

ازدواج یک قرارداد حقوقی و فقهی میان زوجین است که به‌واسطهٔ عقد نکاح هر یک از طرفین نسبت به یکدیگر دارای مسئولیتی می‌شوند. شروط ضمن عقد نکاح این امکان را برای زوجین فراهم می‌کند که تغییراتی را در حقوق و کیفیت مسئولیت خود نسبت به طرف مقابل ایجاد کنند. در قانون مدنی، ازدواج یک عقد قانونی است که بر اساس مفاد عقدنامه، حقوق و مالکیت‌های متفاوتی به زوجین می‌دهد. شروط ضمن عقد ازدواج اگرچه شامل شروط اصلی و عمومی است؛ اما مطلق نبوده و قابل تغییر هستند. برای نمونه افراد می‌توانند در عقدنامه خود بنویسند که زوجین نسبت به یکدیگر چه مسئولیت‌های دیگری داشته باشند. همچنین زوجین می‌توانند برخی مسائل را یکدیگر توافق کرده و شروطی مانند تعیین کردن محل اقامت توسط، حق طلاق یا حضانت فرزند را به زن واگذار کنند. شناخت کافی می‌تواند شروط ضمن عقد را تسهیل‌گر ازدواج سازد. در شرایطی که شروط ضمن عقد نکاح مورد توافق زن و مرد باشد هر دو نسبت به انجام آن متعهد می‌شوند؛ اما در مواقعی که شروط ضمن عقد مورد اختلاف زوجین باشد هر یک با بیان دیدگاه خود مبنی بر تغییر آن به نفع زوج یا زوجه می‌توانند نظر خود را بیان کرده و در صورتی که در تضاد با قانون و عرف نباشد، آن را ثبت کنند. همچنین شروط ضمن عقد ازدواج سبب افزایش تعهد و مسئولیت‌پذیری زوجین نسبت به یکدیگر شده و همین امر در تحکیم و جلوگیری از تزلزل بنیان خانواده بسیار تأثیرگذار است.

چالش‌ها

اگرچه شروط ضمن عقد ازدواج، موجب تحکیم حقوق و مسئولیت زوجین نسبت به یکدیگر است؛ اما در برخی مواقع ناآگاهی از مفاد و محتوای این شروط توسط زوجین معضلاتی را برای آنها به‌وجود می‌آورد. بسیاری از زوجین ممکن است موافق مفاد دوازده‌گانهٔ شروط ضمن عقد بوده و نظری در رابطه با واگذاری حقوق به یکدیگر نداشته یا شرطی مضاف بر شروط دوازده‌گانه برای ثبت در سند ازدواج نداشته باشند؛ اما برخی از زوجین به‌خصوص بانوان بدون آگاهی از محتوای این شروط و آثار و تکالیف آنها، عقدنامه را امضا می‌کنند و بعد از مدتی با آگاهی از محتوای آن، ممکن است برخی از آنها را نپذیرند و نسبت به تأیید این شروط هنگام عقد اظهار پشیمانی کنند. از این‌رو کارشناسان سفارش می‌کنند به‌منظور افزایش آگاهی زوجین به‌خصوص زنان نسبت به شروط ضمن عقد و آثار آنها در زندگی مشترک لازم است آنها پیش از ازدواج نسبت به شروط ضمن عقد نکاح، آگاهی پیدا کنند.

در نظام حقوقی

اختیار زوجین در تغییر آثار قانونی عقد نکاح محدود است و توافق آنها در این خصوص با رعایت شرایط خاصی معتبر است. گاهی زوجین شرایطی تعیین می‌کنند که از نظر قانون، باطل است ولی مبطل عقد نیست. این شروط عبارتند از: شرطی که انجام آن غیر مقدور باشد، شرطی که در آن نفع و فایده نباشد، شرطی که نامشروع باشد. در ماده ۲۳۳ قانون مدنی به شروطی پرداخته شده که هم باطل و هم مبطل عقد هستند؛ این شروط عبارتند از: شرط خلاف مقتضای عقد، شرط مجهولی که جهل به آن موجب جهل به عوضین شود.

یکی از شرایط نفوذ قراردادهای خصوصی، این است که توافق زوجین مغایر با قواعد امری نباشد؛ مثلاً قانون منع نکاح با محارم، یک قاعده امری است و چنین عقدی باطل است. در مقابل قوانین امری، قوانین تکمیلی قرار دارند؛ قوانینی که به‌منظور تعبیر اراده افراد و تنظیم شیوه قرارداد وضع شده است و آثار حقوقی عقد یا ایقاعی را که خود افراد در حین عقد یا ایقاع به آنها توجه نداشته‌اند مقرر می‌دارد، قانون تکمیلی می‌گویند. این قبیل قوانین را، قانون تفسیری یا تعویضی نیز می‌گویند، در مورد این قوانین، توافق افراد بر خلاف آن نافذ است. شروط دیگر ضمن عقد برای اینکه در عقدنامه ثبت شوند لازم است دارای شرایط زیر باشد:

1. شرط قیدشده غیرمقدور نباشد که در این صورت شرط باطل است؛
2. دارای نفع و منفعت عقلائی باشد؛
3. نامشروع نباشد؛
4. خلاف مقتضای عقد نباشد.

منابع

• «شروط ۱۲ گانه ضمن عقد»، وب‌سایت آوای وکلا، تاریخ بازدید: ۱۳ آبان ۱۴۰۲ش.
• «شروط دوازده‌گانه عقدنامه»، وب‌سایت دادجویان، تاریخ بازدید: ۱۳ آبان ۱۴۰۲ش.
• «شروط ضمن عقد»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۷ آبان ۱۴۰۲ش.
• «قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران»، در وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ تصویب: ۲۰ اسفند ۱۳۱۴ش.
• بداغی، فاطمه و همکاران، حقوق و احکام خانواده، ناشر وزارت بهداشت، درمان و آموزش کشور، بی‌جا، ۱۳۹۸ش.
• چیت‌سازان، مسعود و بابائی، سعید، «بررسی فقهی حقوق مشروطه ضمن عقد نکاح مندرج در سند ازدواج»، پنجمین همایش ملی حقوق تحولات مسئولیت‌های مدنی در نظام حقوقی ایران، یزد، ۱۳۹۸ش، در وب‌سایت سیویلیکا.
• دری‌صفت، فائزه و حاجی‌علی، فریبا، «نقد و بررسی فقهی-حقوقی شروط ضمن عقد نکاح مندرج در سند رسمی ازدواج»، نشریهٔ تمدن حقوقی، شمارهٔ ۱۳، ۱۴۰۱ش.
• سیستانه‌ای، امیرحسن، «جایگاه قواعدآمره درفقه و حقوق جزای ایران»، کنفرانس ملی حقوق در چشم‌انداز ۱۴۰۴، رشت، ۱۳۹۸ش، در وب‌سایت سیویلیکا.
• صفائی، حسین و امامی، اسدالله، مختصر حقوق خانواده، تهران، میزان، چاپ هشتم، ۱۳۸۴ش.
• محقق داماد، سیدمصطفی، «تحلیلی دربارهٔ شروط ضمن عقد نکاح»، نشریهٔ مطالعات حقوقی و قضایی، شمارهٔ ۲، ۱۳۶۴ش.