پیش‌نویس:امام محمد تقی

امام جواد علیه‌السلام؛ محمد بن‌علی بن‌موسی و امام نهم شیعیان اثنی‌عشری.

محمد بن‌علی بن‌موسی(۱۹۵–۲۲۰ قمری)، امام نهم شیعیان است. القاب وی جواد و تقی و کنیه معروف ایشان اباجعفر ثانی است. امام در سن هفت سالگی عهده‌دار مقام امامت شد و آغاز امامت در خردسالی، علاوه ‌بر ایجاد شبهه در بین شیعیان، موجی از تردید و پرسش را در میان برخی از معاصران برانگیخت. در بستر آن عصر، جریان‌های فکری در دو گروه عمده جریان‌های اسلامی و غیراسلامی دسته‌بندی می‌شد. در چنین فضایی، رویکرد امام در موقعیت‌هایی نظیر مناظره‌ها و مواجهه با خلفا مأمون و معتصم عباسی و جریان‌های فکری مبتنی بر مؤلفه‌هایی همانند نداشتن‌ تنش در مناسبات سیاسی، حُسن خُلق، تصحیح باورهای کلامی توأم با احترام، تمسک به قرآن و سنت و برائت از افراط‌گرایی اسلامی بوده است. امام به‌علت سعایت معتصم عباسی و به دست همسرش ام‌فضل به شهادت رسید. آرامگاه ایشان در کنار جدّ بزرگوارشان، امام موسی بن‌جعفر، در قبرستان قریش واقع در کاظمین قرار دارد.

زندگی‌نامه

امام جواد در سال ۱۹۵هجری و در شهر مدینه به دنیا آمد. درباره زندگی امام جواد با توجه به محدودیت‌های سیاسی حکومت عباسی، تقیه و شیوه های پنهانی مبارزه و عمر کوتاه امام اطلاعات چندانی در منابع تاریخی نیامده است و درباره روز و ماه ولادت ایشان اختلاف است. ولادت ایشان بنابر قول مشهور در ۱۰ رجب و بنابر نقل بیشتر منابع در ۱۹ رمضان ذکر شده است. نام پدرش علی بن‌موسی ملقب به امام رضا بود. مادرش سَبیکه نوبیه، از اهالی‌ نَوْبه و مملکت حبشه در آفریقا و از کنیزان امام رضا بود که ‌در منابع ‌با نام‌های‌ گوناگون از جمله دُرّه، ریحانه، مرّیسه ‌از او یاد شده‌ است‌. امام رضا نیز او را خیزران نامید که هرکدام از این نام‌ها سبب و مصلحتی دارد. نسب مادر امام جواد را به خاندان ماریه قبطیه، همسر رسول خدا، نسبت داده‌اند.

نسب، کنیه و القاب

امام جواد از نوادگان رسول خدا، با شش واسطه از نسل امام علی و از قبیله بنی‌هاشم، یکی از طایفه‌های قبیله قریش بود. نام ایشان، محمد و کنیه‌های آن امام نیز ابوعبدالله، ابوعلی و اباجعفر ثانی است. در کتب روایی برای جلوگیری از اشتباه با امام باقر که ابوجعفر اول نامیده می‌شود، از امام جواد با عنوان اباجعفر ثانی یاد می‌کنند. مشهورترین القاب آن امام، جواد، تقی و ابن‌الرضا است و با عنوان جواد الائمه نیز شناخته می‌شوند.

در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله زَکی، مُتّقی، رضی، قانع، مختار، مرتضی و مُنتَجَب، متوکل، صابر، صادق، غَیظُ المُلْحِدین، قُرّةُ عَینِ المُؤمنین، قانع،  نجیب و هادی برای آن امام ذکر شده که میان شیعیان و اهل‌سنت شهرت دارد.

همسر و فرزندان

ازدواج امام جواد با ام‌فضل، دختر مأمون عباسی، در سال ۲۰۲هجری یا ۲۱۵هجری به درخواست مأمون صورت گرفت. انگیزه مأمون از این وصلت، بر اساس گزارش‌ها، ترکیبی از انگیزه‌های سیاسی نظیر کنترل امام، جلب رضایت علویان، عوام‌فریبی و آگاهی به فضایل علمی و اخلاقی امام، علیرغم سن کم ایشان، ذکر شده است. این ازدواج با مخالفت برخی درباریان عباسی مواجه شد؛ زیرا از انتقال خلافت عباسیان به علویان می‌ترسیدند. امام مهریه را معادل مهریه فاطمه زهرا یعنی ۵۰۰درهم تعیین کرد و از این ازدواج صاحب فرزندی نشد.

همسر دیگر امام، سمانه مغربیه، معروف به سبیکه نُوبِیَّه و خَیْزُران بود. بنا بر مشهورترین قول، تمام فرزندان امام از این بانو متولد شدند.

در همه‌ منابع‌ از دو پسر امام‌ به ‌نام‌های‌ علی و موسی‌ مُبَرقَع‌ یاد شده ‌است‌. نام‌های دختران در منابع با اختلاف ذکر شده‌اند. بر اساس گزارش شیخ مفید دو دختر به نام‌های فاطمه و امامه و در منابع دیگر نام‌هایی چون حکیمه، خدیجه و ام‌کلثوم ثبت شده است.

۱	نام	محمد بن‌علی بن‌موسی	۵	نام پدر و مادر	پدر: امام رضا/ مادر: سبیکه	۹	مدت عمر	۲۵ سال	۱۳	همسران	سمانه مغربیه- ام‌فضل
۲	نسب	بنی‌هاشم - قریش	۶	تاریخ تولد	۱۹ رمضان یا ۱۰ رجب، سال ۱۹۵هجری	۱۰	تاریخ شهادت	۲۹ ذی‌القعده یا ۵ و ۶ ذی‌الحجه، سال ۲۲۰هجری	۱۴	فرزندان	علی- موسی- فاطمه و امامه
۳	کنیه	اباجعفر ثانی – ابوعلی- ابوعبدالله	۷	محل تولد	مدینه	۱۱	نام قانل	معتصم عباسی	۱۵	خلفای هم‌عصر	۱۵ سالِ با مأمون و ۲ سال با معتصم
۴	لقب	تقی- جواد- قانع- زکی- منتجب- مرتضی- ابن‌الرضا و غیره	۸	مدت امامت	۱۷ سال (از سال ۲۰۳ تا سال ۲۲۰هجری)	۱۲	محل دفن	کاظمین

انکار امامت امام جواد

امامت امام جواد در سال ۲۰۳هجری آغاز و مدت زمان ۱۷سال به طول انجامید که همزمان با خلافت مأمون و معتصم عباسی بود. امامت امام جواد با چالش‌ها و شبهات متعددی مواجه شد که شکاکان را می‌توان در سه دسته اصلی جای داد: نخست، گروه واقفیه یا توقف‌کنندگان بر امام کاظم که پس از شهادت امام کاظم بر امامت ایشان توقف کرده و امامت امام رضا و امام جواد را نپذیرفتند. دوم، معتقدان به امامت امام رضا و توقف بر ایشان که شامل شیعیانی سست ‌ایمان بود که ابتدا امام رضا را پذیرفته بودند، اما با مشاهده سن کم امام جواد دچار تردید شدند. سوم، معاندان و دشمنان از بنی‌امیه و بنی‌عباس که به دلیل دشمنی دیرینه با خاندان پیامبر، هرگونه مشروعیت را از ایشان سلب می‌کردند.

ریشه این شک و تردید‌ها در سه زمینه اصلی قابل دسته‌بندی است. تداوم جریان وقف که بنیان فکری شک را استمرار بخشید. بدون فرزند ماندن امام رضا تا بعد از چهل سالگي که از سوی مخالفان به‌عنوان نشانه‌ای نادرست از عدم امامت ایشان تفسیر شد و مهم‌تر از همه، کودکي امام جواد هنگام رحلت پدر بود.

ادله اثباتی امام رضا درباره امامت امام جواد

امام رضا به فراخور زمان و مکان و از طرق مختلف از جمله بشارت‌های امام رضا درباره ولادت امام جواد، معرفی و نص بر امامت امام جواد به ‌عنوان امام بعدی هم قبل از سفر خراسان در مدینه و هم بعد از سفر به خراسان در طوس، رضایت به انجام قیافه‌شناسی از سوی منکران، ارجاع شیعیان در امور مختلف به امام جواد، لعن و نفرین بر وقف‌کنندگان و مخالفان، معرفی واقفیان و منکران به‌عنوان کافر و مشرک، طرد واقفیان و قراردادن ایشان در انزوای اجتماعی و اقتصادی و همچنین ردّ و انکار شبهات واقفیه با دلایل قرآنی و عقلی شامل از دنیا نرفتن امام موسی کاظم، مهدی بودن امام هفتم، وجوب غسل امام قبلی به وسیله امام بعدی، عقیم بودن امام رضا، عدم امکان امامت در سن کودکی، عدم امکان امامت عمو و برادر به دنبال پاسخ‌گویی به شبهات به وجود آمده درباره امامت امام جواد برآمدند.

اوضاع سياسی عصر امام جواد

‌امام‌ موسی ‌کاظم‌ از زمان خلفای ‌عباسی به منظور جلوگیری از شورش‌ها و قیام‌های ‌علویان و وابستگان‌ ائمه‌ به شدت تحت‌نظر بودند. این سیاست عباسیان در دوران هارون‌الرشید منجر به دستگیری، زندانی‌شدن و در نهایت شهادت امام شد. مأمون عباسی براساس سیاست دیگری و پس از مشورت با فضل بن‌سهل ‌امام‌ رضا را به مرو فراخواند و سپس پیشنهاد ولایت عهدی را به امام داد تا علاوه بر آرام کردن سرزمین٬های خلافت و سرکوبی قیام علویان بر امام رضا و دفع خطر بالقوه‌ای که از ناحیه آن امام برای خلافت خود احساس می‌کرد، نظارت کند. مأمون ‌همین ‌سیاست ‌را در مورد امام‌ جواد ادامه ‌داد و ام‌فضل‌ دختر خود را به‌ عقد او در آورد تا از این طریق‌ وی ‌را تحت‌نظر بگیرد. مأمون در سال ۲۱۵هجری به سرزمین روم لشکر کشید و امام‌جواد در این هنگام‌ از مدینه ‌به ‌بغداد رسید. امام‌ تا رسیدن‌ موسم‌ حج ‌در بغداد حضور داشتند، سپس همراه با همسرش‌ ام‌فضل برای ‌اعمال‌ حج‌ ابتدا به‌ مکه‌ و از آنجا به‌ مدینه‌ بازگشتند‌.

هنگامی که معتصم عباسی به خلافت رسید، از جانب امام جواد احساس خطر کرد و به والی مدینه دستور داد امام و همسرش ام‌فضل را به بغداد اعزام کند. امام در ۲۸ محرم سال ۲۲۰هجری، وارد بغداد شد. معتصم زمانی که نتوانست با توسل به راه‌های گوناگونی همانند برگزاری جلسات مناظره با بزرگان مذاهب گوناگون، جوسازی و تحریک و شهادت دروغین علیه آن امام، شخصیت امام را تخریب کند، تصمیم به قتل ایشان گرفت.

تقویت سیاسی شیعه

تلاش‌های امام برای تقویت سیاسی شیعه در چند بّعد از جمله شکل‌گیری، تقویت و توسعه کانون‌های شیعی، احیای شبکه وکالت در سراسر سرزمین‌های اسلامی و تأکید بر اندیشه مهدویت و زمینه‌سازی برای غیبت امام عصر و امامان دوازده‌گانه، یکی از نیازهای رشد تشیع در میان مسلمانان بود.

اوضاع فکری-فرهنگی عصر امام جواد

جریان‌های فکری-فرهنگی در عصر امام جواد در قالب جریان‌های فکری شیعی مانند زیدیه، اسماعیلیه، واقفیه، غُلات و دیگر گروه‌ها و جریان‌های فکری اهل‌سنت بودند. گروه نخست؛ جریان‌های فقهی اهل‌سنت، شامل جریان‌های شافعی، مالکی، حنبلی و حنفی و گروه دوم؛ جریان‌های کلامی اهل‌سنت که شامل خوارج، جبریه، قدریه، معتزله و ظاهریه بودند که خردسالی امام جواد دست‌آویزی شد تا آنان به مبانی عقیدتی شیعه و اصل امامت که سبب استحکام تشیع بود، خرده بگیرند امام جواد در حالیکه بیش از ده سال نداشتند در مواجهه با آنان، به تبیین موضوعات کلامی، مانند جبر و اختیار، قضا و قدر، مسئله خلق قرآن، حقانیت و عدم تحریف قرآن، توحید، به‌ویژه نقد اهل جبر و تفویض تأکید داشتند.

جریان‌های دیگری نیز شامل یهود، نصارا و مجوس وجود داشتند که برخورد امام جواد با آنها با قاطعیت، سعه صدر، هدایت‌گرانه و به دور از خشونت بود. دیگر جریان‌های غیردینی، شامل مکاتب فکری زنادقه و دهریه بود که برای رواج فساد و سست‌کردن عقاید دینی مردم درباره توحید شبهه‌افکنی می‌کردند. برخورد امام جواد با این گروه، حکیمانه و بردبارانه بود.

امام جواد نیز در برابر فرقه‌های انحرافی در مرحله اول، با شناخت مخاطبان خود، به اعتمادسازی دست زدند. در مرحله دوم، با استفاده از آیات قرآن، به تصحیح عقاید و آموزش مردم پرداختند و در مقابلِ بزرگان فرقه‌ها و عالمان، از شیوه مباحثه و مناظره با استفاده از علم کلام، فقه، تفسیر و حدیث استفاده کردند که متناسب با اعتقاد مخاطب می‌دیدند. در مرحله سوم، با استفاده از ابزار مناسب ارتباطی و افراد خلاق، به حل مشکل شایعه‌سازی و مبارزه با اطلاعات غلط به وسیله سازمانی از اصحاب در برخی مناطق پرداختند. در مرحله چهارم، در پاسخ‌گویی و دوری از مخالفت مستقیم با عقاید و نگرش‌های پایدار و ریشه‌ای مخاطبان مانند مسئله امامت آشکارا در برابر فرقه‌های انحرافی موضع‌گیری کردند و عملیات روانی برای تعدیل یا انصراف بحران‌سازان از خواسته‌ها و اقدامات خود انجام دادند.

مناظرات امام جواد

  مأمون علاقه‌مند به گفتگوی علمی با مذاهب، نحله‌ها و ادیان گوناگون بود و برقراری مجالس مناظره در مرو با حضور امام رضا و در بغداد با حضور امام جواد در راستای تحقق این علاقه صورت گرفت. مناظرات امام جواد با بزرگان اهل‌سنت و معتزله، در محوریت موضوعات فقهی و کلامی بوده است. فهرست مناظرات امام شامل مناظره امام و عمویش با فردی برای پاسخ حکم فقهی در باب طلاق زن، مناظرات امام جواد و یحیی بن‌اکثم قاضی‌القضات بغداد در چهار موضوع صید در حرم، کیفیت حلال و حرام شدن یک زن در روز در چند نوبت، فضایل غالیانه درباره ابوبکر و عمر و علائم امامت و مباحث مربوط به توحید، مناظره بین ابوهاشم داوود بن‌هاشم جعفری با امام در باب معنای احد و لایدرکه الأبصار و صفات و اسماء الهی، مناظره عبدالعظیم حسنی از نوادگان امام حسن با امام جواد درباره امام مهدی، مناظره احمد بن‌أبوداوود قاضی‌القضات معتصم در سامرا در زمینه حد بریدن دست دزد و در نهایت مناظره امام در جهت توطئه معتصم علیه ایشان می‌باشد.

خلفا با اهدافی چون مبراکردن خود از اتهام قتل امام رضا، آرام‌کردن شیعیان در برابر واﻗﻌه شهادت آن امام، سرگرم کردن مردم به مناظرات علمی و در نتیجه بی‌توجهی به قیام‌های علوی، به چالش کشیدن علم و مقام امام‌جواد در جامعه، ایجاد تردید در بین شیعیان نسبت به امام، انزوای امامت و ولایت اهل‌بیت در جامعه و محدود نمودن ایشان به دربار به برپایی مناظرات روی آوردند.

امام جواد نیز در راستای این مناظرات علاوه بر دفع شبهات در زمینه‌های اعتقادی چون توحید، نبوت، امامت و قرآن، به دو بّعد رفتاری و استدلالی توجه داشتند. همچنین با استناد به آیات قرآن، سیره و سخن پیامبر و گاه عقاید و باورهای خودِ مخالفان، از استدلال‌های عقلی و دلایل نقلی و گاه روش ترکیبی برای اثبات دیدگاه خود استفاده می‌کردند.

کرامات امام

فضائل امام جواد به دو دسته فضائل علمی و فضائل اخلاقی تقسیم می‌شود. در منابع تاریخی و روایی شیعی و اهل‌سنت، برای امام جواد کرامات فراوانی نوشته شده است که نشان از انکارناپذیری عظمت، علم و مقام معنوی آن امام دارد. از کرامات امام سخن گفتن در هنگام ولادت، طی‌الارض از مدینه به خراسان برای خاکسپاری پیکر امام رضا، حاضر جوابی امام جواد در برابر مأمون در سنین کودکی، بارور شدن درخت سدر، رهایی از زندان سامرا، شفای بیماران، استجابت دعا برای یاران و علیه دشمنان، آگاهی از اسرار درونی افراد و پیشگویی خبر دادن از رویدادهای آینده و خبر امام از زمان وفات خویش است.

اصحاب امام جواد

اصحاب امام جواد راویان، یاران و وکلای مورد اعتمادی بودند که در منابع رجالی و تاریخی شیعه از ایشان نام برده شده‌اند. تعداد این یاران بنا بر فهرست‌های مختلف، بین ۱۱۳ تا ۲۷۶ نفر ذکر شده ‌است که این تفاوت عمدتاً به دلیل تفاوت در تعریف اصحاب، گستره زمانی مورد بررسی و اختلاف در احراز وثاقت افراد است. شیخ طوسی در رجال خود ۱۱۳ نفر، عطاردی در مسند الامام الجواد ۱۲۱ نفر، قرشی در حیاه الامام محمد الجواد ۱۳۲ نفر، شبستری در سُبُلُ الرَّشاد ۱۹۳ نفر و قزوینی در الامام الجواد من المهد الی اللحد تا ۲۷۶ نفر از صحابی امام را نام برده‌اند. لازم به ذکر است جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.

آثار امام

از امام جواد آثاری چند همانند رساله و پاسخ‌نامه به مسائل دینی شیعیان از جمله رساله جبر و تفویض باقی مانده است.

روایات و احادیث

آن امام در پاسخ به سؤالات یارانشان روایاتی را بیان کردند که شمارشان به ۲۵۰ می‌رسد. روایات امام بیشتر در موضوعات فقهی، عقیدتی و تفسیری و سیره معنوی و عبادی، سیره فردی، سیره زیست‌محیطی، سیره خانوادگی، سیره اجتماعی-فرهنگی، سیره اجتماعی-معاشـرتی و سیره اجتماعی-سیاسی نقل شده است.

تفسیر قرآن

روایات امام در تفسیر قرآن حدود ۴۵ تا ۵۲ مورد است که در شش گونه تبیین تفسیری، تطبیق بر مصداق یا جری، معنای لغوی، بیان حکمت احکام، استناد به قرآن و بیان علوم قرآنی تقسیم می‌شود.

سیره معنوی و عبادی

شامل محورهای مربوط به خداگرایی، دوستی و دشمنی برای خدا، دنیاگریزی، آخرت‌گرایی و توبه و استغفار، گناه‌گریزی، رضا، صبر، شکر و اهتمام به عبادت می‌باشد.

سیره فردی

این سیره موضوعات مهمی همانند خواب و استراحت، بهداشت، آراستگی، زینت و آداب سفر، سحرخیزی و اقدامات پیشگیرانه بهداشتی و طبی را در خود جای داده است.

سیره زیست‌محیطی

اصول اصلی در این سیره آبادانی طبیعت، تلاش برای احیا و حفظ محیط‌زیست و توجه به تغذیه حیوانات است.

سیره خانوادگی

اصول مربوط به سیره خانوادگی، صله‌رحم، رعایت حقوق والدین، تأکید بر توجه به معیارهای درست در گزینش همسر، تأکید بر اندک بودن مهریه و مطابقت آن با مهرالسنه و انتخاب نام نیک برای فرزندان است.

سیره اجتماعی-فرهنگی

اصول فرهنگی امام جواد در سیره اجتماعی-فرهنگی همچون دیگر امامان تأکید بر سخن گفتن از روی علم، تبیین معارف و اثبات انحراف عباسیان، بیان ماهیت افراد، گروه‌ها و جریان‌های انحرافی و تطبیق آیات قرآن بر آنها، تأکید بر سلامت اخلاقی و فکری معلم و استاد، تبیین حقایق مکتب از طریق ارتباط رودررو و بهره‌گیری از بیان شیوا و فصیح، مکاتبه، احتجاج و مناظره، تربیت شاگردان و استمرار بخشی به حرکت اجتماعی-فرهنگی شبکه وکالت است.

سیره اجتماعی-معاشـرتی

سیره معاشرتی، از دیگر ابعاد سیره اجتماعی امام است و مراد از آن، چگونگی رفتار امام با افراد جامعه است. توجه به اصل امر به‌ معروف و نهی از منکر، کرامت، وفاء به عهد، مواسات، انفاق، خوش‌خلقی، مهربانی، تواضع در روابط اجتماعی، صله‌رحم، تکریم میهمان، نهی از همنشینی با افراد بدذات، خیرخواهی و بیان و تذکر عیوب برادران دینی، تعزیت مصیبت‌دیده و برخورد مناسب با مخالفان را شامل می‌شود.

سیره اجتماعی-سیاسی

براساس سیره اجتماعی-سیاسی امام جواد، می‌توان چهار دسته اصلی در روایات منقول از آن امام همانند روایات بازخوانی امامت، روایات مهدویت، روایات روابط با خلفا و کارگزاران و روایات شایستگی‌های رفتارهای اجتماعی را به دست آورد.

روایان حدیث

براساس کتب رجال، حدود ۱۰۴ صحابی راوی و ناقل احادیث امام جواد بوده‌اند که در میان آنان، نام پنج زن از جمله زهرا ام‌احمد بن‌الحسین، زینب دختر محمد بن‌یحیی، حکیمه دختر موسی بن‌جعفر، حکیمه دختر علی بن‌موسی و حکیمه دختر امام جواد گنجانده شده است.

شهادت

ام‌فضل ‌دختر مأمون، به ‌تحریک‌ معتصم‌ عباسی ‌ و برادر تنی خود جعفر و از روی‌ حسادت ‌ به‌ همسر دیگر امام، امام‌ را مسموم‌ کرد. ایشان در ۲۹ ماه ذی‌القعده یا ۵ ماه ذی‌الحجه یا ۶ ماه ذی‌الحجه همان سال در بغداد به شهادت رسیدند. پیکر امام جواد در جانب غربی بغداد در قبرستان قریش پشت قبر جدشان، امام موسی بن‌جعفر، به خاک سپرده شد. سن ایشان در زمان شهادت را ۲۵ سال گزارش کرده‌اند.

حرم امام جواد

این آستان مقدس بارها از نیمه دوم قرن پنجم تا نیمه دوم قرن هفتم هجری، مورد ساخت‌وساز و تحولات معماری و اقدامات عمرانی قرار گرفته است و حاکمانی به بازسازی آستان کاظمین اهتمام داشتند.

آل‌بویه

معزالدوله دیلمی در سال ۳۳۶هجری دستور داد اولین ضریح و دو گنبد از چوب ساج برای حرم مطهر کاظمین را تجدید بنا کنند. در اواخر دوره آل‌بویه ساختمان حرم، با چراغ‎ها و محراب‌ها و پرده‌هایی از طلا و نقره مزین شد. در سال ۴۴۳هجری، حرم به آتش کشیده شد و در سال ۴۴۴هجری، بساسیری و ملک‌رحیم با ساخت صندوق بر روی قبرها، گنبد، تالاربزرگ و مسجدی با گلدسته به بازسازی حرم اقدام کردند.

سلجوقیان تا اتمام بنی‌عباس

امیر شرف‌الدوله مسلم بن‌قریش و بعد از او مجدالملک براوستانی قمی، از نخستین رجال و حاکمانی بودند که در نیمه دوم قرن پنجم هجری اقدامات عمرانی را مورد توجه قرار دادند. از دوره متأخر عباسی، المستنصربالله در سال ۶۲۴هجری آثار هنری مهمی همانند صندوقچه‌ قبر امام کاظم از چوب توت به یادگار باقی مانده است.

به دستور سلطان اویس جلایری در سال ۷۶۹هجری، دو گنبد و مناره و دو صندوق روی دو قبر قرار دادند و حرم را با کاشی‌هایی که سوره‌هایی از قرآن بر آن نوشته بود، تزیین کردند.

صفویه

شاه‌اسماعیل صفوی علاوه بر بازسازی و نصب دو صندوق چوبی روی قبرها و تزیین حرم، بناهای معماری مهمی همانند مسجد جامع کاظمین را ساخت. شاه‌عباس یا شاه‌سلطان حسین صفوی دستور داد ضریحی محکم از فولاد بسازند و روی دو صندوق چوبی قرار دهند که در سال ۱۱۱۵هجری ضریح به آنجا منتقل شد. بعد از تثبیت حکومت عثمانی‌ها، سلطان محمود دوم عثمانی در سال ۱۲۵۵هجری، پرده ابریشمی گل‌دوزی شده نفیسی که قبلاْ روی قبر پیامبر در مدینه قرار داشت، را به حرم کاظمین اهدا کرد.

قاجار

به دستور ناصرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۲۸۱هجری، بازسازی و زیباسازی آستان کاظمین آغاز شد. ساختمان کنونی صحن، طلاکاری گنبد و ایوان‌ها، آینه‌کاری سقف حرم و رواق‌ها، احداث برج‌های ساعت، نصب درهای نقره‌کوب حرم و نصب ضریح مشبک نقره‌پوش از آثار این دوره می‌باشد.

انقلاب اسلامی

در سال ۱۳۸۵ش، کتیبه‌ای قرآنی به عرض ۲۴سانتی‌متر در بالای پنجره‌های ضریح نصب شد که دور سوره دهر و فجر با خطوط طلایی روی آن نوشته شده بود. در سال ۱۳۸۶ش، اجرای دو مرحله‌ای طرح توسعه آستان کاظمین توسط تولیت آغاز شد. مرحله نخست شامل ساخت یک صحن وسیع و حصار پیرامون آن بود و مرحله دوم شامل تأسیسات و سنگ‌فرش کردن و پوشش نماها با سنگ مرمر بود.

کتاب‌شناسی

کتاب‌شناسی امام جواد براساس زبان‌های فارسی، عربی و سایر زبان‌ها می‌باشد. در این کتاب‌شناسی، از تعداد ۶۰۵ اثر، ۳۲۴ کتاب، که از این تعداد ۵۶ عنوان مربوط به گروه سنی کودک و نوجوان است، ۲۴۸ مقاله و ۲۳ پایان‌نامه موجود است. براساس بررسی زبانی این آثار، ۴۷۴ عنوان به زبان فارسی، ۱۲۲ عنوان به زبان عربی و ۹ عنوان نیز به زبان‌های دیگر نوشته و تدوین شده است.

همایش

در سال ۱۳۹۵ش، همایشی با عنوان «ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد» از طرف پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در شهر قم برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۵۴ مقاله در موضوعات مرتبط با ابعاد زندگی و شیوه سیاسی و فرهنگی امام جواد گردید.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.

ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص من الأمّه فی ذکر خصائص الأئمه، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.

ابن‌شهرآشوب، محمد بن‌علی، مناقب آل ابی‌طالب، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.

ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن‌عمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.

ابن‌ندیم، محمد بن‌اسحاق، الفهرست، ترجمه محمدرضا تجدد، تهران، بانک بازرگانی ایران، ۱۳۴۶ش.

اخوان مقدم، زهره، «علل و گونه‌های تأکید امام‌ رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، کلام تطبیقی شیعه، دوره۴، شماره۶، ۱۴۰۱ش.

اشعری، سعد بن‌عبداللّه‌‌،‌المقالات ‌و الفرق‌، ‌ترجمه محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.

بارانی، محمرضا؛ معتمد لنگرودی، فاطمه، «سیر تطور مناظره‌های امام جواد(ع)»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.

پاکتچی، احمد، اهل‌سنت و جماعت در دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش.

پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۷۹ش.

تقی‌زاده داوری، محمود، تصویر امامان شیعه در دائرةالمعارف اسلام، قم، مؤسسه شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵ش.

جباری، محمدرضا، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.

جعفریان، رسول، حیات فكری و سیاسی ائمه‏، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.

جلالی کندری، سهیلا؛ غلامی، مرجان، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفسیر قرآن»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.

حرانی، ابومحمد، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ترجمه صادق حسن‌زاده، قم، آل‌علی، ۱۳۸۵ش.

حسینی شیرازي، سیدمحمد، امهات المؤمنین. لبنان، دار الأولیاء للطباعه والنشر والتوزیع، ۱۴۲۵ق.

خامه‌یار، حمد، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین(ع) و روند تحولات معماری آن»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.

خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الإمام الجواد(ع)، قم، مؤسسه ولی‌عصر(عج)، ۱۴۱۹ق.

خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب‌السیر، تهران، خیام، ۱۳۸۰ش.

دینوری، ابوحنیفه احمد‌ بن‌داود، اخبار الطوال، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نی، ۱۳۷۱ش.

ستوده‌نیا، محمدرضا؛ صافی‌اصفهانی، نرگس؛ سیدناری، طاهره‌سادات، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.

سلیمانی، زهرا؛ منتظرالقائم، اصغر؛ پیرمرادیان، مصطفی، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام‌ جواد علیه‌السلام»، پژوهش‌های تاریخی، سال۱۳، شماره۱، ۱۴۰۰ش.

شبستری، عبدالحسین، سبل الرشاد الی اصحاب الامام الجواد، قم، کتابخانه تخصصی تاریخ، ۱۴۲۱ق.

صدوق، محمد بن‌علی، عیون اخبار الرضا(ع)، تهران، جهان، ۱۳۷۸ق.

صرامی، سیف‌الله، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.

طبرسی، احمد‌بن‌علی، الاحتجاج، مشهد، مرتضی، ۱۴۰۳ق.

طبرسی، فضل بن‌حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.

طبسی، محمدمحسن، «فضایل و کرامات امام جواد(ع) به روایت اهل‌سنت»، فرهنگ زیارت، سال۴، شماره15، ۱۳۹۲ش.

طوسی، محمد بن‌حسن، رجال طوسی، نجف، حیدریه، ۱۳۸۱ق.

طوسی، محمد بن‌حسن، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.

طوسی، محمد بن‏حسن، مصباح المتهجد، مصحح علی‌اصغر مروارید و ابوذر بیدار، بیروت، مؤسسه فقه الشيعه، ۱۴۱۱ق.

عطاردی، عزیزالله، مسند الإمام الجواد(ع)، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۱۰ق.

فتال نیشابوری، محمد بن‌احمد، روضه الواعظین، قم، منشورات الشریف‌الرضی، ۱۳۷۵ق.

فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی؛ احمدی، علی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.

قرشی، باقر شریف، حیاه الإمام محمد الجواد(ع)، بی‌جا، نشر مؤلف، ۱۴۱۸ق.

قزوینی، سید محمدکاظم، الإمام الجواد علیه‌السلام من المهد إلی اللحد، بیروت، دار العلوم، ۱۴۲۹ق.

قطب‌الدین راوندی، سعید، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام‌مهدی(عج)، ۱۴۰۹ق.

قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.

کلینی، محمد بن‌یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.

مالکی، ابن‌صباغ، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.

مجلسی، محمد‌باقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.

مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون، قم، سرور، ۱۳۸۲ش.

مسعودی، علی بن‌حسین، اثبات الوصیه للامام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، قم، مؤسسه أنصاریان، ۱۴۲۶ق.

مسعودی، علی ‌بن‌حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.

مطهری، حمیدرضا، «روش‌شناسی مناظره‌های امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.

مفید، محمد بن‌محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.

مقدسی، مطهر بن‌طاهر، البدأ و التاریخ(آفرینش و تاریخ)، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۴ش.

مهرجویی، زهرا، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.

میرخواند، محمد بن‌خاوند شاه، روضه الصفا، تهران، دار الطباعه خاصه جدیده، ۱۲۳۳ش.

لوکه علیخانی، زهرا، «امام جواد ولادت، امامت، شهادت»، بینات، سال۲۶، شماره۱، ۱۳۹۸ش.

نصراصفهانی، اباذر، «کتاب‌شناسی امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.

نعیبی‌، محمد بن‌‌طلحه، مطالب ‌السؤول‌ فی‌ مناقب ‌ال‌الرسول‌، محقق ‌ماجد بن‌احمد عطیه‌، بیروت‌،  مؤسسه ام‌القری للتحقيق و النشر، ۱۴۲۰ق.

نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، ترجمه و تعلیقات محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.

واحدی، علی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیه‌السلام»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.

یعقوبی، ابن‌واضح، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.