امام علی

امام علی؛ علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان دوازده‌امامی.

امام علی

پرونده:EmamALi.gif مرقد و بارگاه امام علی (ع) در نجف

پادکست مقاله | 🡇 noicon

تولد و خانواده

امام علی بن ابی‌طالب، بنابر منابع تاریخی، در روز جمعه سیزدهم رجب، سی سال پس از عام الفیل، در کعبه و در شهر مکه متولد شد. پدر او ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود. بر پایه این منابع، ازدواج ابوطالب و فاطمه بنت اسد نخستین ازدواج میان زن و مردی از بنی‌هاشم به‌شمار می‌رفت و علی نخستین فردی بود که از سوی پدر و مادر هاشمی محسوب می‌شد.

امام علی با فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، ازدواج کرد. درباره زمان این ازدواج، گزارش‌های متفاوتی نقل شده و اول ذی‌الحجه سال دوم هجری، ماه شوال و ۲۱ محرم از تاریخ‌های ذکرشده در منابع است. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نام‌های حسن، حسین، زینب، ام‌کلثوم و محسن بود که بنابر گزارش‌های شیعه، محسن پیش از تولد سقط شد.

جایگاه امام در قرآن و روایات

در منابع تفسیری و روایی شیعه، آیات ایثار و بذل جان، ولایت، ابلاغ رسالت، اتمام نعمت، تطهیر، مباهله، مودت و اطعام ایتام و مساکین از آیات نازل‌شده درباره امام علی یا مرتبط با فضایل او دانسته شده‌اند. همچنین در روایات، پیامبر اسلام علی را داناترین، فقیه‌ترین و زاهدترین مسلمانان صدر اسلام معرفی کرده، او را همواره همراه حق دانسته و جایگاهش را نسبت به خود، همانند جایگاه هارون نسبت به موسی توصیف کرده است.

در دیگر روایات، پیامبر خود را شهر علم و علی را دروازه آن معرفی کرده است، او را برادر خود در دنیا و آخرت خوانده، پیوند خویش با او را با تعبیر علی از من است و من از علی هستم بیان کرده و در واقعه غدیر خم، علی را مولای کسانی دانسته است که خود مولای آنان است. همچنین در منابع حدیثی، علی عزیزترین و محبوب‌ترین فرد نزد پیامبر معرفی شده است.

زندگی در کنار پیامبر

امام علی بنابر منابع تاریخی، از کودکی، از دو یا شش‌سالگی تا حدود ده‌سالگی[۱] و به روایتی از هشت تا پانزده‌سالگی،[۲] در خانه پیامبر اسلام پرورش یافت. بر پایه این منابع، او هنگام نزول نخستین آیات سوره علق در غار حرا[۳] همراه پیامبر بود[۴] و پس از خدیجه، نخستین کسی به‌شمار می‌رود که به پیامبر ایمان آورد.[۶] علی خود نیز تصریح کرده است که نخستین فردی بود که پس از پیامبر با او نماز گزارد.[۷][۸]

در ماجرای دعوت خویشاوندان پیامبر، تنها علی دعوت او را پذیرفت[۹][۱۰] و در شب هجرت نیز برای حفظ جان پیامبر، در بستر او خوابید.[۱۱][۱۲] در منابع، از پیروی کامل علی از پیامبر،[۵] نگاه او به پیامبر به‌عنوان الگو،[۱۳] التزام به اطاعت از وی[۱۴] و جایگاه ویژه او در میان یاران پیامبر یاد شده است.[۱۵]

امام علی در بیشتر غزوات پیامبر حضور داشت و تنها در غزوه تبوک، به فرمان پیامبر، در مدینه باقی ماند.[۱۶] او در بسیاری از نبردها، از جمله فتح مکه، پرچمدار سپاه اسلام بود[۱۷] و در جنگ‌هایی مانند بدر،[۱۸] احد[۱۹] و احزاب،[۲۰] نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کرد. در روایات، پیامبر ضربت او بر عمرو بن عبدود در جنگ احزاب را برتر از عبادت جن و انس دانسته است.[۲۱] همچنین از نقش او در دفاع از پیامبر در میدان‌های نبرد،[۲۲] نقل شعار «لا فتی إلا علی، لا سیف إلا ذوالفقار» در شأن او،[۲۳] معرفی وی در خیبر به‌عنوان کسی که خدا و پیامبر او را دوست دارند و او نیز خدا و پیامبر را دوست دارد،[۲۴] نگارش صلح‌نامه حدیبیه،[۲۵] شکستن بت‌های کعبه پس از فتح مکه،[۲۶] ابلاغ آیات آغازین سوره توبه به مشرکان به فرمان پیامبر[۲۷][۲۸] و حضور در واقعه مباهله به‌عنوان مصداق «جانِ پیامبر» یاد شده است.[۲۹]

جانشینی پیامبر

شیعیان بر این باورند که پیامبر اسلام در مناسبت‌های مختلف، از جمله یوم‌الإنذار، غزوات احد، احزاب، خیبر، حنین و تبوک، صلح حدیبیه، غدیر خم و نیز در جریان اعلام برادری میان خود و علی، با گفتار و رفتار خود بر جایگاه، وصایت و جانشینی علی پس از خویش تأکید کرده و زمینه معرفی او به‌عنوان جانشین پیامبر را فراهم ساخته است.[۳۰]

دوران پس از پیامبر

در دوران خلفا

پس از واقعه سقیفه و خلافت ابوبکر، امام علی مدتی برای اثبات حق خود در خلافت با برخی از صحابه به احتجاج پرداخت[۱] و در آغاز، رویکردی اعتراضی در پیش گرفت.[۲] با این حال، بنابر منابع، در ادامه با توجه به شرایط سیاسی، تبلیغات حکومت علیه خود،[۳] حفظ وحدت مسلمانان و مصالح جامعه اسلامی، سکوت و مدارا با خلفا را برگزید.[۴][۵] او در عین حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه،[۶] مرجعیت علمی و دینی خود را از طریق تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ به مسائل فقهی و اعتقادی، رفع شبهات و تربیت شاگردان ادامه داد.[۷] همچنین در امور اجتماعی، از نیازمندان حمایت می‌کرد، در تعیین مبدأ تاریخ اسلامی بر پایه هجرت پیامبر نقش داشت[۸] و در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی دستگاه خلافت مشارکت می‌کرد.[۹]

بیعت با امام علی

پس از کشته شدن عثمان، جایگاه سیاسی امام علی و هوادارانش تقویت شد.[۱۰] منابع از حمایت قبایل عراق، مهاجران مصر، انصار، مردم مدینه و شماری از شخصیت‌های قریش، از جمله طلحه و زبیر، از او گزارش کرده‌اند.[۱۱] در پی این رویداد، مردم برای بیعت با علی به خانه او روی آوردند.[۱۲] بنابر گزارش‌ها، امام علی در آغاز، به دلیل نابسامانی‌های سیاسی و اجتماعی جامعه، از پذیرش خلافت خودداری می‌کرد[۱۳][۱۴] و ترجیح می‌داد در جایگاه مشاور باشد تا حاکم.[۱۵] با این حال، در پی اصرار مردم، خلافت را با این شرط پذیرفت که جامعه در اجرای عدالت و احیای سیره پیامبر با او همراهی کند.[۱۶][۱۷] وی در نهج‌البلاغه نیز به دلایل پذیرش خلافت و شرایط آن دوره اشاره کرده است.[۱۸]

حکومت امام علی

چالش‌ها

امام علی در آغاز خلافت با مشکلاتی مانند نابرابری اقتصادی،[۱۹] تبعیض اجتماعی،[۲۰] انحراف‌های دینی[۲۱] و گسترش فساد[۲۲] روبه‌رو بود؛ مسائلی که با فعالیت جریان اموی به رهبری معاویه، عثمانیان در بصره و خوارج در کوفه، ابعاد گسترده‌تری یافت.[۲۳] منابع، اصلاح جامعه بر پایه قرآن و سنت پیامبر را مهم‌ترین محور سیاست‌های او دانسته‌اند.[۲۴] در این راستا، وی با تبیین آموزه‌های دینی، دعوت مردم به بازگشت به قرآن و سنت،[۲۵] هشدار نسبت به دنیاگرایی،[۲۶] ارائه الگوهای اخلاقی در خطبه‌ها و نامه‌ها،[۲۷][۲۸] اصلاحات اجتماعی و نیز رویارویی با ناکثین،[۲۹] قاسطین[۳۰] و خوارج،[۳۱] درصدد اصلاح اوضاع جامعه برآمد.[۳۲]

ویژگی‌های حکومت

در منابع، زهد و ساده‌زیستی،[۳۳] توجه به محرومان،[۳۴] نظارت بر کارگزاران و مقابله با تخلفات آنان،[۳۵] عدالت‌محوری،[۳۶] برابری در اجرای قانون و نفی تبعیض[۳۷] از مهم‌ترین ویژگی‌های حکومت امام علی برشمرده شده است. برخی پژوهشگران، حکومت او را الگویی از حکمرانی مبتنی بر عدالت و ارزش‌های اسلامی دانسته‌اند[۳۸] و سیره عملی وی را از برجسته‌ترین الگوهای مدیریتی و اخلاقی در تاریخ اسلام معرفی کرده‌اند.[۳۹]

ویژگی‌های فردی

در منابع اسلامی، زهد،[۱] نجابت، شجاعت، جوانمردی، نیرومندی،[۲] سخاوت، بخشندگی، خوش‌خلقی، فصاحت و عبادت‌پیشگی[۳] از برجسته‌ترین ویژگی‌های اخلاقی و فردی امام علی برشمرده شده است.

روایات و آثار

مهم‌ترین میراث مکتوب برجای‌مانده از امام علی، نهج‌البلاغه است؛ مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او که در میان عالمان شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای یافته و شرح‌ها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبه‌های این کتاب می‌توان به خطبه شقشقیه،[۴] درباره رخدادهای پس از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، خطبه قاصعه،[۵] درباره توحید، آفرینش و رابطه انسان با خدا، و خطبه همّام،[۶] در توصیف ویژگی‌های پرهیزگاران، اشاره کرد. همچنین نامه به امام حسن،[۷] با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به مالک اشتر، مشهور به عهدنامه مالک،[۸] درباره اصول حکومت‌داری، عدالت و شیوه اداره جامعه، از مهم‌ترین نامه‌های نهج‌البلاغه به‌شمار می‌روند.

یاران

در منابع تاریخی، افرادی مانند أَصبغ بن نباته، اویس قرنی، حُجر بن عَدی، رُشید هجری، زید بن صوحان، ابوالأسود دوئلی، عبدالله بن جعفر، عبدالله بن عباس، عثمان بن حنیف، عَدیّ بن حاتم، کمیل بن زیاد، مالک اشتر، محمد بن ابی‌بکر، میثم تمار و هاشم بن عتبه مرقال[۹] از برجسته‌ترین یاران و تربیت‌یافتگان مکتب امام علی معرفی شده‌اند.

شهادت

امام علی در نوزدهم رمضان سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر ابن‌ملجم مرادی در مسجد کوفه مجروح شد و دو روز بعد، در بیست‌ویکم رمضان، در ۶۳ سالگی به شهادت رسید.[۱۰]

جستارهای وابسته

• نهج البلاغه
• شیعه

منابع

• قرآن
• ابن أبی‌الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، دار إحیاء الکتب العربیه، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
• ابن‌أثیر، ضیاءالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۹۹ق.
• ابن عبدالبرّ، الإستیعاب فی معرفه الأصحاب، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۳۲۸ق.
  • اربلی، علی بن عیسی (۱۳۸۱). کشف الغمه فی معرفة الائمة. تبریز: بنی‌هاشمی.
• آل کاظمی، علی، امام علی در قرآن، تهران، دفتر نشر معارف، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
• آلوسی، محمود، روح المعانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، تاریخ خلفا، قم، دلیل ما، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
• جعفریان، رسول، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، چاپ یازدهم، ۱۳۸۷ش.
• جمعی از نویسندگان، (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد) (۱۳۸۰). دانشنامه امام علی(ع). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• سیدرضی، نهج البلاغه، ترجمه سیدجعفر شهیدی، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۸ش.
• طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۹۰). إعلام الوری بأعلام الهدی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
• عبدالرحمان، عبدالله، سیره اهل بیت، زاهدان، مکتبه الإسلامیه، چاپ اول، بی‌تا.
• قمی، عباس (۱۳۷۱). منتهی الآمال. قم: هجرت.
• معروف حسنی، هاشم، زندگی دوازده امام، ترجمه: محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.مفید، محمد بن نعمان (۱۳۶۴). الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. ترجمهٔ محمدباقر ساعدی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.نسائی، احمد، خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب، تحقیق: محمدحسن مدرس فتحی، تهران، آفاق، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.