پیش‌نویس:توبه گرگ مرگه

توبه گرگ مرگه؛ ضرب‌المثلی برای اشاره به فردی که با توبه‌های مکرر، باز به کار ناپسند خود می‌پردازد.

ضرب‌المثل «توبه گرگ مرگه» به‌صورت کنایه‌آمیز در مورد افرادی کاربرد دارد که به‌طور ذاتی تمایل به انجام کارهای بد دارند و تغییر رفتار آنها بسیار دشوار یا غیرممکن است. این مَثل از رفتار گرگ الهام گرفته شده که حیوانی وحشی و درنده شناخته می‌شود. گرگ حتی اگر توبه کند و قول دهد که دیگر، حیوانی را نمی‌درد، باز هم ذات درنده‌گری او تغییر نمی‌کند و در اولین فرصت به رفتار قبلی خود بازمی‌گردد.

توبه

توبه از مفاهیم اصلی در این ضرب‌المثل است که در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی، مفهومی عمیق و معنوی دارد. توبه به‌معنای بازگشت از گناه و اشتباه، یک فرایند درونی است که شامل پشیمانی، تصمیم به ترک گناه و جبران گذشته می‌شود. توبه، زمانی ارزشمند است که واقعی باشد؛ امام علی برای توبهٔ واقعی، شرایطی معرفی کرده است، ازجمله: پشیمانی قلبی، استغفار زبانی، ترک گناه، تصمیم جدی برای برنگشتن به گناه و سرانجام جبران گناهان از طریق ادای حق‌الناس و حق‌الله. در قرآن از توبهٔ نصوح سخن گفته شده است. توبهٔ نصوح به‌معنی توبه‌ای خالص است که انسان را برای همیشه از معصیت دور می‌کند و بازگشت به گناه در آن وجود ندارد.

ریشهٔ ضرب‌المثل توبه گرگ مرگه

ضرب‌المثل «توبه گرگ مرگه» بخشی از ادبیات شفاهی است که سینه‌به‌سینه، تجربه‌های جمعی ایرانیان را واگویه می‌کند. مردم از طریق مشاهدهٔ رفتار حیوانات و تطبیق آن با رفتار انسان‌ها، داستانی را ساخته و پرداخته‌اند تا ضرب‌المثل «توبهٔ گرگ مرگه» تبیین شود:

گرگ پیری در جنگل زندگی می‌کرد که در دوران زندگی خود حیوانات زیادی را شکار کرده بود و گاهی بدون دلیل و فقط از روی درنده‌خویی به حیوانات آسیب می‌رساند. گرگ روزی تصمیم گرفت به منطقه‌ای دور برود و توبه کند تا بقیه از دست او در آسایش باشند و نزد همگان محبوب شود. گرگ در راه رسیدن به آن منطقه گرسنه شد و به جستجوی خوراک پرداخت. در مَرغزار اسبی را دید که در حال چَرا است. پیش او رفت و تصمیم خود را با اسب در میان گذاشت و از او خواست که اجازه دهد گرگ او را بخورد تا به بقیهٔ حیوانات آسیبی نرسد. اسب که بسیار ترسیده بود، به فکر چاره‌ای برای نجات جان خود افتاد. اسب، آمادگی خود را برای پذیرش این کار خیر اعلام کرد، اما به شرط آن‌که گرگ نیز یک خواسته‌ او را برآورده کند. اسب از گرگ خواست که زخم‌های پای او را ببیند و قبل از مرگ اسب، آن را درمان کند؛ زیرا سال‌ها پیش، نعلبندی به اشتباه، میخ نعل را به گوشت پایش زده و سبب آزار او شده بود. گرگ قبول کرد و هنگامی که پشت پای اسب قرار گرفت، اسب از فرصت استفاده کرد و با سم‌های خود چنان به سر گرگ کوبید که مغز سرش بیرون ریخت. اسب با خوشحالی از نجات جان خود، به گرگ که در حال جان‌دادن بود، گفت: «توبه گرگ مرگ است».

کاربرد ضرب‌المثل توبه گرگ مرگه

ضرب‌المثل «توبهٔ گرگ مرگه» در موارد زیر کاربرد دارد:

• زمانی که به فردی اعتماد نکرده و مطمئن هستند که تغییر او واقعی نیست.
  • هشدار دادن به دیگران برای این‌که بدانند فردی، ذاتاً قابل اعتماد نیست.
  • برای بیان این مفهوم که برخی خصلت‌ها، تغییرناپذیر هستند، مانند گرگ که نمی‌تواند از خصلت درنده‌خویی و شکار کردن دست بکشد.

به‌طور کلی، این ضرب‌المثل یادآوری می‌کند که نباید به راحتی به ظاهر افراد اعتماد کرد، خصوصاً اگر سابقهٔ رفتارهای منفی داشته باشند. تغییر واقعی نیاز به زمان، تلاش و اثبات دارد و با حرف و ادعا ثابت نمی‌شود.

بن‌مایه‌های ضرب‌المثل توبه گرگ مرگه

• ذات و سرشت: مَثل توبه گرگ مرگه، این انگاره را واگویه می‌کند که برخی افراد به‌طور ذاتی ویژگی‌های منفی مانند خیانت، دروغگویی یا خشونت دارند. حتی اگر این افراد به ظاهر توبه کنند یا قول تغییر بدهند، در اولین فرصت به رفتارهای قدیمی خود بازمی‌گردند، چون تغییر سرشت و ذات کار بسیار دشواری است.
  • نماد گرگ: گرگ حیوانی است که به‌طور غریزی شکارچی است، حتی اگر گرسنه نباشد، باز هم ممکن است به دیگران آسیب برساند. این رفتار غریزی گرگ به‌عنوان نمادی از افرادی استفاده می‌شود که نمی‌توانند از خصلت‌های بد خود دست بردارند.
  • توبه ظاهری: این مثل به افرادی اشاره می‌کند که ممکن است برای فریب دیگران توبه کنند یا ادعای تغییر کنند، اما در واقعیت، این توبه تنها یک نمایش است و تغییری در باطن آنها رخ نمی‌دهد.

نمادهای ضرب‌المثل در زندگی ایرانیان

ضرب‌المثل «توبه گرگ مرگه» به‌طور گسترده‌ای در فرهنگ ایرانیان کاربرد دارد و نماد بی‌اعتمادی به تغییرات ظاهری و تأکید بر اهمیت ذات و سرشت افراد است. آنها با استفاده از این ضرب‌المثل، هشدار می‌دهند که نباید به‌راحتی به حرف‌ها و ادعاهای افراد اعتماد کرد، خصوصاً اگر آنها سابقهٔ رفتارهای منفی داشته باشند. این ضرب‌المثل در روابط شخصی و خانوادگی، روابط اجتماعی و دوستی، کسب‌وکار و تجارت، سیاست و جامعه و گاهی نیز در فرهنگ عامه به‌صورت طنز استفاده می‌شود.

1. روابط شخصی و خانوادگی: این ضرب‌المثل در روابط خانوادگی در مورد افرادی به کار می‌رود که در روابط عاطفی یا خانوادگی خود خیانت کرده‌اند و ادعا می‌کنند که توبه کرده‌اند، اما خانواده یا طرف مقابل به‌سختی به آنها اعتماد می‌کنند، چون می‌ترسند دوباره همان رفتارها تکرار شود.
   1. روابط اجتماعی و دوستی: اگر شخصی در روابط اجتماعی یا دوستی‌هایش بارها دروغ گفته یا دیگران را فریب داده باشد، حتی اگر ادعا کند که تغییر کرده، دیگران به‌سختی به او اعتماد کرده و می‌گویند: «توبهٔ گرگ مرگ است و این آدم تغییر نمی‌کند». همچنین افرادی که از اعتماد دیگران سوءاستفاده کرده و سپس ادعای توبه می‌کنند، اما دیگران با توجه به سابقه‌ای که از آنها دارند دیگر نمی‌توانند به آنها اعتماد کنند و این ضرب‌المثل برای چنین افرادی به کار برده می‌شود.
   2. کسب‌وکار و تجارت: در تجارت، ممکن است فردی بارها با تقلب یا کلاهبرداری دیگران را فریب دهد و بعد ادعا کند که توبه کرده و دیگر چنین کاری نمی‌کند، اما دیگران به‌سختی به او اعتماد می‌کنند یا فردی که همیشه قرض می‌گیرد و آن را پس نمی‌دهد، حتی اگر ادعا کند که این بار قرضش را پس می‌دهد، دیگران با اشاره به این ضرب‌المثل، به او اعتماد نمی‌کنند.
   3. سیاست و جامعه: در جریانات سیاسی مانند انتخابات، برخی از مسئولین و سیاستمداران ممکن است بارها وعده‌های دروغین به مردم بدهند و بعد ادعا کنند که تغییر کرده‌اند. مردم با تجربهٔ گذشته، به آنها اعتماد نمی‌کنند و این ضرب‌المثل در اینجا نیز به کار برده می‌شود.
   4. فرهنگ عامه و طنز: گاهی این ضرب‌المثل در گفتگوهای طنزآمیز و شوخی‌ها هم استفاده می‌شود؛ مثلاً اگر کسی بارها قول داده کاری را انجام دهد، اما انجام نداده باشد، دیگران با خنده به او می‌گویند: توبهٔ گرگ مرگه و این بار هم انجام نمی‌دهی.

وعده‌های آمریکایی به مثابه توبه گرگ

ضرب‌المثل «توبهٔ گرگ مرگه» در مورد مواضع آمریکا نسبت به ایران به‌عنوان یک استعاره برای بیان بی‌اعتمادی به تغییرات ظاهری و وعده‌های آمریکا در روابط با ایران استفاده می‌شود. این ضرب‌المثل نشان‌دهندهٔ این دیدگاه است که حتی اگر آمریکا ادعا کند که مواضع خود را تغییر داده یا قصد بهبود روابط با ایران را دارد، ذات سیاست‌های آن کشور تغییر نکرده و ممکن است در اولین فرصت به رفتارهای قبلی خود بازگردد. ایران با توجه به تجربیاتی که در گذشته در روابط با آمریکا داشته است، همواره در برخورد با آمریکا هوشیار بوده و به وعده‌های آن کشور اعتماد نمی‌کند.

دوران قبل از انقلاب اسلامی: قبل از انقلاب ۱۳۵۷ش، آمریکا از حکومت پهلوی حمایت می‌کرد و روابط نزدیکی با ایران داشت. این روابط بیشتر در راستای منافع استراتژیک آمریکا در منطقه بود. آمریکا هنگام اعتراضات مردم علیه حکومت پهلوی با فروش وسائل ضد شورش به ایران از شاه حمایت می‌کرد و امام خمینی نیز توبهٔ شاه ایران را به مثابه توبهٔ گرگ، می‌دانست.

پس از انقلاب اسلامی: در دوران بعد از انقلاب، روابط ایران و آمریکا به شدت تیره شد. وقایعی مانند تسخیر سفارت آمریکا در تهران (۱۳۵۸ش) و تحریم‌های گستردهٔ آمریکا علیه ایران، باعث تشدید تنش‌ها شد. در طول چهار دهه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روابط ایران و آمریکا شاهد دوره‌های مختلفی از تنش بوده است. در دوره‌هایی که فضای مذاکره هم ایجاد شد، مذاکرات اغلب به نتیجهٔ ملموسی نرسید و آمریکا در طول این سال‌ها تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی علیه ایران اعمال کرده است.

دورهٔ توافق هسته‌ای (برجام): آمریکا به‌رغم امضای توافق، بعداً از آن خارج شد و تحریم‌ها را بازگرداند و این نشان‌دهندهٔ این بود که آمریکا به وعده‌های خود پایبند نیست. با این وجود گاهی آمریکا ادعا می‌کرد که قصد بهبود روابط با ایران را دارد یا می‌خواهد به برجام بازگردد، اما در عمل، تغییرات اساسی در سیاست‌های آن کشور مشاهده نمی‌شد. همچنین آمریکا همواره از گروه‌ها و کشورهایی که مخالف ایران هستند، حمایت کرده است. این موضوع سبب شده تا ایران به وعده‌های آمریکا اعتماد نکند و بسیار هوشیارانه و محتاطانه با آمریکا برخورد کند؛ زیرا آمریکا در عمل، خود را به اثبات نرسانده است.

ضرب‌المثل در دیگر زبان‌ها

در زبان انگلیسی مفهوم این ضرب‌المثل در این جمله نمود پیدا می‌کند:

You may end him but you’ll not mend him

ترجمه: شما ممکن است او را به پایان برسانید، اما او را اصلاح نخواهید کرد.

در زبان عربی نیز ضرب‌المثل معروفی وجود دارد که به مفهوم ضرب‌المثل «توبهٔ گرگ مرگه» نزدیک است:

الطبع غلب التطبع، به معنی ذات بر تربیت غلبه دارد.

منابع

• قرآن کریم.
• ایازی، پریسا، «چرا مردان خیانت می‌کنند؟»، وب‌سایت بنیاد روان‌شناسی ماروم، تاریخ بازدید: ۲۲ دی ۱۴۰۳ش.
• امیرعبداللهیان، حسین، «نه رفتار غیرسازنده آمریکا را می‌پذیریم و نه کشور را معطل وعده‌های توخالی سابقه‌دار خواهیم کرد»، وب‌سایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «به انگلیسی چی میگن، اگه بخوان بگن…»، وب‌سایت مرجع زبان ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اکتبر ۲۰۱۳م.
• «توبه گرگ مرگ است»، وب‌سایت مجله ویستا، تاریخ بازدید: ۲۳ دی ۱۴۰۳ش.
• «توبه و پذیرش آن از سوی خداوند»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
• جمعی از نویسندگان، دانشنامه امام باقر، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• «ضرب‌المثل توبه گرگ مرگ است»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۳ش.
• «ضرب‌المثل‌های عربی و متراف آن به فارسی»، ویکی گفتاورد، تاریخ بازدید: ۲۱ دی ۱۴۰۳ش.
• «کنایه عضو هیئت‌رئیسه مجلس به اژه‌ای، توبه گرگ مرگ است»، همشهری‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۳۹۹ش.
• «متن سخنان امام؛ توبه گرگ مرگ است»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۳ دی ۱۴۰۳ش.
• «مثلخند با ضرب‌المثلی دربارهٔ افراد توبه شکن»، وب‌سایت رادیو صبا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۳۹۸ش.
• «معنی ضرب‌المثل توبه گرگ مرگ است +داستان»، وب‌سایت دانش‌چی، تاریخ بازدید: ۲۱ دی ۱۴۰۳ش.
• «معنی ضرب‌المثل توبه گرگ مرگ است+ریشه و داستان»، وب‌سایت مجله اینترنتی ماگرتا، تاریخ بازدید: ۲۱ دی ۱۴۰۳ش.
• «معنی و داستان ضرب‌المثل توبه گرگ مرگ است»، وب‌سایت مجله اینترنتی کوکا، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
• «مقصود از توبه نصوح در قرآن چیست و چه نوع توبه‌ای است؟»، وب‌سایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۵ش.
• «وعده‌های آمریکا همواره بی اساس و توخالی است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۷ مرداد ۱۳۹۲ش.
• «وعده‌های توخالی مسئولین و رانت اطلاعات صدای حقوقدانان را درآورد، نامه ۲۸۰۰ حقوقدان بسیجی به رئیس قوه‌قضائیه»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.