پیش‌نویس:توبه گرگ مرگه

توبه گرگ مرگه؛ ضرب‌المثلی برای اشاره به فردی که با توبه‌های مکرر، باز به کار ناپسند خود می‌پردازد.

ضرب‌المثل «توبه گرگ مرگه» به‌صورت کنایه‌آمیز در مورد افرادی کاربرد دارد که به‌طور ذاتی تمایل به انجام کارهای بد دارند و تغییر رفتار آنها بسیار دشوار یا غیرممکن است. این مَثل از رفتار گرگ الهام گرفته شده که حیوانی وحشی و درنده شناخته می‌شود. گرگ حتی اگر توبه کند و قول دهد که دیگر، حیوانی را نمی‌درد، باز هم ذات درنده‌گری او تغییر نمی‌کند و در اولین فرصت به رفتار قبلی خود بازمی‌گردد.

توبه

توبه از مفاهیم اصلی در این ضرب‌المثل است که در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی، مفهومی عمیق و معنوی دارد. توبه به‌معنای بازگشت از گناه و اشتباه، یک فرایند درونی است که شامل پشیمانی، تصمیم به ترک گناه و جبران گذشته می‌شود. توبه، زمانی ارزشمند است که واقعی باشد؛ امام علی برای توبهٔ واقعی، شرایطی معرفی کرده است، ازجمله: پشیمانی قلبی، استغفار زبانی، ترک گناه، تصمیم جدی برای برنگشتن به گناه و سرانجام جبران گناهان از طریق ادای حق‌الناس و حق‌الله. در قرآن از توبهٔ نصوح سخن گفته شده است. توبهٔ نصوح به‌معنی توبه‌ای خالص است که انسان را برای همیشه از معصیت دور می‌کند و بازگشت به گناه در آن وجود ندارد.

ریشهٔ ضرب‌المثل توبه گرگ مرگه

ضرب‌المثل «توبه گرگ مرگه» بخشی از ادبیات شفاهی است که سینه‌به‌سینه، تجربه‌های جمعی ایرانیان را واگویه می‌کند. مردم از طریق مشاهدهٔ رفتار حیوانات و تطبیق آن با رفتار انسان‌ها، داستانی را ساخته و پرداخته‌اند تا ضرب‌المثل «توبهٔ گرگ مرگه» تبیین شود:

گرگ پیری در جنگل زندگی می‌کرد که در دوران زندگی خود حیوانات زیادی را شکار کرده بود و گاهی بدون دلیل و فقط از روی درنده‌خویی به حیوانات آسیب می‌رساند. گرگ روزی تصمیم گرفت به منطقه‌ای دور برود و توبه کند تا بقیه از دست او در آسایش باشند و نزد همگان محبوب شود. گرگ در راه رسیدن به آن منطقه گرسنه شد و به جستجوی خوراک پرداخت. در مَرغزار اسبی را دید که در حال چَرا است. پیش او رفت و تصمیم خود را با اسب در میان گذاشت و از او خواست که اجازه دهد گرگ او را بخورد تا به بقیهٔ حیوانات آسیبی نرسد. اسب که بسیار ترسیده بود، به فکر چاره‌ای برای نجات جان خود افتاد. اسب، آمادگی خود را برای پذیرش این کار خیر اعلام کرد، اما به شرط آن‌که گرگ نیز یک خواسته‌ او را برآورده کند. اسب از گرگ خواست که زخم‌های پای او را ببیند و قبل از مرگ اسب، آن را درمان کند؛ زیرا سال‌ها پیش، نعلبندی به اشتباه، میخ نعل را به گوشت پایش زده و سبب آزار او شده بود. گرگ قبول کرد و هنگامی که پشت پای اسب قرار گرفت، اسب از فرصت استفاده کرد و با سم‌های خود چنان به سر گرگ کوبید که مغز سرش بیرون ریخت. اسب با خوشحالی از نجات جان خود، به گرگ که در حال جان‌دادن بود، گفت: «توبه گرگ مرگ است».

کاربرد

ضرب‌المثل «توبهٔ گرگ مرگه» یادآوری می‌کند که نباید به‌راحتی به ظاهر افراد اعتماد کرد، خصوصاً اگر سابقهٔ رفتارهای منفی داشته باشند. تغییر واقعی نیاز به زمان، تلاش و اثبات دارد و با حرف و ادعا ثابت نمی‌شود؛ در این چارچوب، ضرب‌المثل «توبهٔ گرگ مرگه» در موارد زیر کاربرد دارد:

• زمانی که به فردی اعتماد نکرده و مطمئن هستند که تغییر او واقعی نیست.
• هشدار دادن به دیگران برای این‌که بدانند فردی، ذاتاً قابل اعتماد نیست.
• برای بیان این مفهوم که برخی خصلت‌ها، تغییرناپذیر هستند، مانند گرگ که نمی‌تواند از خصلت درنده‌خویی و شکار کردن دست بکشد.

بن‌مایه‌های ضرب‌المثل توبه گرگ مرگه

• دشواری تغییر باطن و سرشت: مَثل توبه گرگ مرگه، این انگاره را واگویه می‌کند که برخی افراد به‌طور ذاتی ویژگی‌های منفی مانند خیانت، دروغگویی یا خشونت دارند؛ این افراد حتی اگر به‌ظاهر توبه کنند یا قول تغییر بدهند، در اولین فرصت به رفتارهای قدیمی خود بازمی‌گردند.
• نمادپردازی با گرگ: گرگ حیوانی است که به‌طور غریزی شکارچی است؛ حتی اگر گرسنه نباشد، باز هم ممکن است به دیگران آسیب برساند. این رفتار غریزی گرگ، نماد پایداری خصلت‌های بد یا رذائل اخلاقی در نهاد برخی آدم‌ها است.
• نمایشی بودن توبه ظاهری: برخی افراد برای فریب دیگران توبه کرده یا ادعای تغییر می‌کنند، اما این توبه تنها یک نمایش است و تغییری در باطن آنها رخ نمی‌دهد.

مصادیق مشابه در دیگر زبان‌ها

• در زبان انگلیسی مفهوم این ضرب‌المثل در این جمله نمود پیدا می‌کند: You may end him but you’ll not mend him (ترجمه: شما ممکن است او را به پایان برسانید، اما او را اصلاح نخواهید کرد.)
• در زبان عربی نیز ضرب‌المثل معروفی وجود دارد که به مفهوم ضرب‌المثل «توبهٔ گرگ مرگه» نزدیک است: الطبع غلب التطبع، به معنی ذات بر تربیت غلبه دارد.

کاربست‌های اجتماعی در زندگی ایرانیان

ضرب‌المثل «توبه گرگ مرگه» به‌طور گسترده‌ای در فرهنگ ایرانیان کاربرد دارد و نماد بی‌اعتمادی به تغییرات ظاهری و تأکید بر اهمیت ذات و سرشت افراد است. این ضرب‌المثل در روابط شخصی و خانوادگی، روابط اجتماعی و دوستی، کسب‌وکار و تجارت، سیاست و جامعه و گاهی نیز در فرهنگ عامه به‌صورت طنز استفاده می‌شود.

1. در روابط شخصی، این ضرب‌المثل دربارۀ افرادی به کار می‌رود که در روابط عاطفی یا خانوادگی خود خیانت کرده‌اند و سپس ادعای توبه می‌کنند، اما خانواده یا طرف مقابل به‌سختی به آنها اعتماد می‌کنند، چون می‌ترسند دوباره همان رفتارها تکرار شود.
2. در روابط اجتماعی و دوستی‌ها اگر شخصی بارها دروغ گفته یا دیگران را فریب داده و از آنها سوءاستفاده کرده باشد، حتی اگر ادعا کند که تغییر کرده، دیگران به‌سختی به او اعتماد کرده و می‌گویند: «توبهٔ گرگ مرگ است و این آدم تغییر نمی‌کند».
3. در کسب‌وکار و تجارت، اگر فردی بارها با تقلب یا کلاهبرداری دیگران را فریب دهد و مثلاً پولی که قرض گرفته، پس نمی‌دهد، حتی اگر ادعا کند که این بار قرضش را پس می‌دهد، دیگران با اشاره به این ضرب‌المثل، به او اعتماد نمی‌کنند.
4. در رویدادهای سیاسی مانند انتخابات، برخی سیاستمداران ممکن است بارها وعده‌های دروغین به مردم بدهند و بعد ادعا کنند که تغییر کرده‌اند. مردم با تجربهٔ گذشته، به آنها اعتماد نمی‌کنند و این ضرب‌المثل در اینجا نیز به کار برده می‌شود.
5. گاهی این ضرب‌المثل در گفتگوهای طنزآمیز و شوخی‌ها هم استفاده می‌شود؛ مثلاً اگر کسی بارها قول داده کاری را انجام دهد، اما انجام نداده باشد، دیگران با خنده به او می‌گویند: توبهٔ گرگ مرگه و این بار هم انجام نمی‌دهی.

وعده‌های آمریکایی به‌مثابۀ توبه گرگ

ایرانیان بر اساس تجربه تاریخی خود، مواضع آمریکا دربارۀ ایران را نیز مصداقی از توبۀ گرگ می‌دانند و از ضرب‌المثل «توبهٔ گرگ مرگه» به‌عنوان یک استعاره برای بیان بی‌اعتمادی به وعده‌های آمریکا دربارۀ ایران استفاده می‌کنند. پیام بهره‌گیری از ضرب‌المثل «توبهٔ گرگ مرگه» درباره وعده‌های آمریکایی آن است که برخلاف ادعاهای فریبنده ظاهری، ذات سیاست‌های آن کشور تغییر نکرده و همان رفتارهای ظالمانه همیشگی را انجام می‌دهند و هرگز قابل اعتماد نیست.

قبل از انقلاب ۱۳۵۷ش، آمریکا از حکومت پهلوی حمایت می‌کرد و روابط نزدیکی با آن داشت. این روابط بیشتر در راستای منافع راهبردی آمریکا در منطقه بود. آمریکا هنگام اعتراضات مردم علیه حکومت پهلوی با فروش وسائل ضد شورش به ایران از شاه حمایت می‌کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تحریم‌های گستردهٔ آمریکا علیه ایران، باعث تشدید تنش‌ها میان دو کشور شد و فضای مذاکرات هم اغلب با بی‌اعتمادی فزاینده، همراه شده است؛ ازجمله در توافق هسته‌ای موسوم به برجام، آمریکا با وجود امضای توافق، به وعده‌های خود پایبند نماند و همزمان با خروج از این توافق، تحریم‌ها علیه ایران را بازگرداند. همچنین آمریکا همواره از گروه‌ها و کشورهای مخالف ایران، به‌ویژه رژیم صهیونی اسرائیل، حمایت کرده است. این موضوع سبب شده است تا ایرانیان به وعده‌های آمریکا اعتماد نکنند و آن را مصداقی از توبه گرگ بدانند.

منابع

• قرآن کریم.
• ایازی، پریسا، «چرا مردان خیانت می‌کنند؟»، وب‌سایت بنیاد روان‌شناسی ماروم، تاریخ بازدید: ۲۲ دی ۱۴۰۳ش.
• امیرعبداللهیان، حسین، «نه رفتار غیرسازنده آمریکا را می‌پذیریم و نه کشور را معطل وعده‌های توخالی سابقه‌دار خواهیم کرد»، وب‌سایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «به انگلیسی چی میگن، اگه بخوان بگن…»، وب‌سایت مرجع زبان ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اکتبر ۲۰۱۳م.
• «توبه گرگ مرگ است»، وب‌سایت مجله ویستا، تاریخ بازدید: ۲۳ دی ۱۴۰۳ش.
• «توبه و پذیرش آن از سوی خداوند»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
• جمعی از نویسندگان، دانشنامه امام باقر، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• «ضرب‌المثل توبه گرگ مرگ است»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۳ش.
• «ضرب‌المثل‌های عربی و متراف آن به فارسی»، ویکی گفتاورد، تاریخ بازدید: ۲۱ دی ۱۴۰۳ش.
• «کنایه عضو هیئت‌رئیسه مجلس به اژه‌ای، توبه گرگ مرگ است»، همشهری‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۳۹۹ش.
• «متن سخنان امام؛ توبه گرگ مرگ است»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۳ دی ۱۴۰۳ش.
• «مثلخند با ضرب‌المثلی دربارهٔ افراد توبه شکن»، وب‌سایت رادیو صبا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۳۹۸ش.
• «معنی ضرب‌المثل توبه گرگ مرگ است +داستان»، وب‌سایت دانش‌چی، تاریخ بازدید: ۲۱ دی ۱۴۰۳ش.
• «معنی ضرب‌المثل توبه گرگ مرگ است+ریشه و داستان»، وب‌سایت مجله اینترنتی ماگرتا، تاریخ بازدید: ۲۱ دی ۱۴۰۳ش.
• «معنی و داستان ضرب‌المثل توبه گرگ مرگ است»، وب‌سایت مجله اینترنتی کوکا، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
• «مقصود از توبه نصوح در قرآن چیست و چه نوع توبه‌ای است؟»، وب‌سایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۵ش.
• «وعده‌های آمریکا همواره بی اساس و توخالی است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۷ مرداد ۱۳۹۲ش.
• «وعده‌های توخالی مسئولین و رانت اطلاعات صدای حقوقدانان را درآورد، نامه ۲۸۰۰ حقوقدان بسیجی به رئیس قوه‌قضائیه»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.