مدرس افغانی

مدرس افغانی؛ مدرس افغانستانی در حوزه‌های علمیه.

محمدعلی مدرس افغانی، از شاگردان سید ابوالقاسم خویی و از مدرسان علمای شیعه بود. او، با تربیت شاگردان و خدمات فراوان فرهنگی، علمی و مذهبی، از محبوبیت و جایگاه بالایی نزد علما و طلاب حوزه‌های علمیه شیعه برخوردار بود.

کودکی و نوجوانی

محمدعلی معروف به مدرس افغانی، فرزند مرادعلی از قوم هزاره، در سال ۱۲۸۴ش، در روستای «خاربید المیتو» ولسوالی جاغوری از توابع ولایت غزنی، به‌دنیا آمد. او، تحصیلات ابتدایی را نزد پدر و روحانی منطقه، معروف به ‌شیخ خربید فراگرفت. محمدعلی، در آغاز نوجوانی همراه پدر روانۀ ایران شد و ادامه تحصیلات خود را در مشهد ادامه داد.

جوانی

مدرس، ادبیات عرب را نزد اساتیدی همچون عبدالجواد نیشابوری و شیخ محمدتقی هروی معروف به ادیب نیشابوری فراگرفت و سپس در سال ۱۳۰۴ش، برای ادامۀ تحصیل با پای پیاده به حوزه علمیه نجف رفت. او، دروس سطوح عالی حوزه را در نجف از محضر اساتیدی همچون شیخ محمد رشتی، صدرا بادکوبی و دروس اجتهادی را نزد سیدابوالحسن اصفهانی، سیدمحسن حکیم، ضیاءالدین عراقی، محمدحسین نائینی، محمدحسین کاشف الغطاء و سید ابوالقاسم خویی فراگرفت.

سیرۀ عملی- اخلاقی

مدرس را شوخ‌طبع، ساده‌زیست، بی‌ریا و بی‌آلایش دانسته‌اند. تواضع در برابر علما و طلاب، پرهیز از صدرنشینی در مجالس، تلاش، سخت‌کوشی، جدیت در تحصیل و تدریس و توجه به دروس و معیشت طلاب از دیگر ویژگی‌های اخلاقی مدرس افغانی بود.

جایگاه علمی- اجتماعی

مدرس، جایگاه علمی بالایی نزد مراجع قم و نجف داشت. وی، از افراد مورد اطمینان سید ابوالحسن اصفهانی وکیل تام‌الاختیار او در افغانستان بود. او از مراجع معروف همچون سید ابوالحسن اصفهانی، ابوالقاسم خویی، آقابزرگ تهرانی و محمدباقر صدر اجازه اجتهاد داشت. مدرس، در میان علما و طلاب حوزه‌های علمیه شناخته شده بود. در کلاس‌های درس او، طلابی از کشورهای افغانستان، پاکستان، هندوستان، ایران، عراق، سوریه، لبنان و عربستان شرکت می‌کردند. آثار علمی او در ادبیات عرب، علاوه بر حوزه‌های علمیۀ شیعه، مورد توجه مراکز علمی معتبر اهل‌سنت همچون دانشگاه الازهر مصر نیز قرار گرفته بود. شرکت طلاب از ملیت‌های مختلف همچون پاکستان، عراق، افغانستان، لبنان، هند و سوریه در تشییع ‌جنازه او، برگزاری مجالس ترحیم متعدد در ایران و کشورهای اسلامی، انعکاس خبر درگذشت او در مطبوعات کشورهای عراق، لبنان، ایران، هندوستان، پاکستان و احزاب جهادی افغانستان و پاکستان، نشان از جایگاه علمی و اجتماعی مدرس داشت.

مدرس از نگاه اندیشمندان

خویی، مدرس را دانشمند فاضل، ادیب کامل، عماد و برگزیدۀ علما می‌دانست. آقابزرگ تهرانی از مدرس به فاضل کامل، محقق دقیق، استاد برجسته و نویسندۀ زبردست یاد کرده است. محقق خراسانی مدرس را از مفاخر حوزه‌های علمیه، ادیب بی‌بدیل، اصولی، فقیه و عارف می‌دانست که خود را وقف خدمت به دین، نشر معارف اسلامی و تربیت طلاب کرده بود.

آثار

مدرس افغانی، آثار زیادی در ادبیات عرب از خود باقی گذاشته است. مکررات المدرس، الکلام المفید، المدرس الافضل، رفع الغاشیه من غوامض الحاشیه، اعراب سورۀ الفاتحه، الشواهد المنتخبة، القواعد الادبیة، القواعد النحویة و تعلیقۀ جامع المقدمات از آثار مدرس افغانی در حوزه ادبیات عرب هستند.

فعالیت‌ها

علمی: مدرس، پس از بیست سال‌ تحصیل و تحقیق در حوزه علمیه نجف، در سال ۱۳۱۸ش، به‌دستور سید ابوالحسن اصفهانی به افغانستان بازگشت و در زادگاه خود به‌مدت هفت سال به تدریس و تربیت شاگردان پرداخت. او، پس از درگذشت ابوالحسن اصفهانی دوباره به حوزۀ علمیۀ نجف برگشت و تا سال ۱۳۵۳ش در سامرا و نجف به تدریس و تربیت شاگردان مشغول بود. مدرس، در سال ۱۳۵۴ش، توسط حکومت بعث عراق دستگیر و زندانی و بعد از یک ماه از عراق اخراج و وارد ایران و حوزه علمیه قم شد و تا آخر عمر به تدریس علوم حوزوی، تألیف کتاب و تربیت شاگردان ادامه داد. مدرس افغانی، شاگردان فراوانی تربیت کرد که برخی شاکردان معروف افغانستانی وی عبارتند از: محمداسحاق فیاض، اوحدی، آصف محسنی و احدی امیر کلانی.

سیاسی: مدرس، علاوه بر فعالیت‌های علمی و فرهنگی، تدریس و تربیت شاگردان، از مسائل سیاسی کشور خود نیز غافل نبود. او، در قیام ابراهیم گاوسوار علیه حکومت افغانستان، از اعضای هیئت صلح میان قیام‌کنندگان و دولت بود.

اجتماعی: مدرس افغانی، با وکالت تام‌الاختیاری که از سید ابوالحسن اصفهانی داشت، مرجع دینی و اجتماعی مردم بود. او وجوهات شرعی را از مردم دریافت کرده و به مصرف مستحقان می‌رساند. مدرس به دعاوی خانوادگی و اجتماعی مردم نیز رسیدگی می‌کرد.

فرهنگی: تأسیس حوزه علمیه در جاغوری و تأسیس مؤسسۀ نوار در قم به‌منظور ضبط دروس او و دیگر اساتید قم و بهره‌مندی همۀ طلاب در سایر استان‌ها و بلاد، از جمله فعالیت‌های فرهنگی مدرس افغانی بوده است.

درگذشت

مدرس، ۵ شهریور ۱۳۶۵ش در سن هشتادسالگی در قم درگذشت و پس از تشییع جنازه در آرامگاه باغ بهشت در مقبرۀ خانوادگی سید محمدصادق روحانی دفن شد.

منابع

• جواهر الکلام، عبدالحسین، تربت پاکان قم، قم، انصاریان، 1382ش.
• «زندگی‌نامة محمد اسحاق فیاض»، وب‌سایت مرکز تحقیقات کامپیوتری نور، تاریخ بازدید: 9 بهمن 1401ش.
• «زندگی‌نامۀ مرحوم علامه مدرس افغانی»، شفقنا افغانستان، تاریخ درج مطلب: 24 فوریه 2017م.
• شفایی، حسین، زندانیان روحانیت تشیع در افغانستان، قم، مؤلف، 1368ش.
• فصیحی، قربانعلی؛ شریفی، علی مدد، عالمان شیعۀ غزنی، تهران، عرفان، 1393ش.
• محقق خراسانی، محمدعیسی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون، نجف، النعمان، 1389ق.
• «محمدعلی مدرس افغانی»، ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 9 بهمن 1401ش.
• «مدرس افغانی، محمدعلی»، ویکی‌نور، تاریخ بازدید: 9 بهمن 1401ش.
• ناصری، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، مؤسسة امام خمینی، چ1، 1379ش.