پیش‌نویس:شایعه

شایعه؛ انتشار خبر ساختگی و بدون منبع قابل اطمینان.

شایعه که همان سخن‌پراکنی بدون منبع قابل اطمینان است در حقیقت نوعی ناهنجاری اجتماعی بوده که در شرایط بحران شدت می‌یابد و گاهی خود بحران‌آفرین می‌شود. گرچه گاهی ممکن است شایعه برای کارکردهای مثبت در یک اجتماع استفاده شود اما غالب موارد آن در جهت اهداف منفی است. پیامدهای منفی شایعه می‌تواند یک شخص را تخریب کرده و یا یک جامعه را از نظر فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و امنیتی دچار اختلال کند.

مفهوم‌شناسی

شایعه در لغت به معنای «خبرهای بی اصل و نادرست» و «خبرهای منتشر شده در حالی‌که صحت و درستی آن معلوم نیست»، آمده است. معنای اصطلاحی شایعه تفاوت چندانی با لغت آن ندارد. شایعه در اصطلاح، خبری تایید نشده است که بدون استناد به منبع مورد اطمینان به‌طور شفاهی از فردی به فرد دیگر انتقال می‌یابد. غالب شایعات مربوط‌به وقایع و رویدادهای مهم، اشخاص مشهور، مسئولان، مردم، سازمان‌ها و نهادهاست. منبع خبر در شایعه کم‌رنگ بوده و غالبا با جملاتی مثل «می‌گویند»، «راستی شنیده‌ای» آغاز می‌شود و یا اینکه شنیدۀ خود را به افراد مورد اطلاع نسبت می‌دهند.

گاهی برای باورپذیر کردن شایعه، بخشی از خبر تاییدشده و واقعیت در آن گنجانده می‌شود. قرآن کریم شايعه پردازان را مرجفون ناميده به‌معنای کسانی‌که شایعه می‌پراکنند تا جامعه را دچار تشویش و اضطراب کنند.

بعضی از دسته‌بندی‌های شایعات

در منابع علوم اجتماعی و ارتباطات، شایعات از منظرهای مختلفی، دسته‌بندی شده است. بعضی از دسته‌بندی‌ها عبارت است از:

۱_از نظر محتوا: بر اساس دیدگاه کارشناسان، بعضی شایعات بازتاب‌دهندۀ آرزوها، تمایلات و امیدهای یک گروه اجتماعی هستند که از آن‌ با عنوان «شایعات رویایی» یاد می‌شود. بعضی شایعات نیز ترس‌ها، نگرانی‌ها و احساس ناامنی یک گروه خاص را منعکس می‌سازند..

۲_ شیوه و سرعت انتشار: بررسی‌های پژوهشی نشان می‌دهد برخی شایعات در آغاز به‌صورت پنهانی، زمزمه‌وار و همراه با احساس رازداری میان افراد منتشر می‌شوند و به‌تدریج گسترش می‌یابد. در مقابل، برخی دیگر از شایعات در مدت‌زمان کوتاه و با سرعت بالا انتشار می‌یابند. به اعتقاد کارشناسان، این دسته از شایعات غالباً با هیجانات و عواطف شدید همراه هستند و همین ویژگی موجب گسترش سریع آن‌ها می‌شود.

۳_از نظر دوام و ماندگاری: از نگاه کارشناسان، شایعات از حیث مدت و استمرار اثرگذاری نیز گوناگون هستند. برخی شایعات تنها در دوره‌ای کوتاه اثرگذارند و سپس فروکش می‌کنند، اما برخی دیگر برای مدتی طولانی در ذهن و رفتار افراد باقی می‌ماند. همچنین پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بعضی شایعات، با وجود آنکه پس از مدتی خاموش می‌شوند، اما در گذر زمان با قالبی جدید و ظاهری متفاوت دوباره بازتولید و منتشر می‌شوند.

زمینه‌های ایجاد و گسترش شایعه

نظریه پردازان علوم ارتباطات، شایعه را به‌عنوان یک کنش متقابل طبیعی در تمام جوامع بشری برمی‌شمرند. با این‌حال بعضی شرایط و عوامل فردی و اجتماعی را نیز در شکل‌گیری و یا فراگیری شايعه مؤثر  می‌دانند، که بعضی موارد آن عبارت است از:

الف_ عوامل اجتماعی

۱_اهمیت و ابهام: بر اساس دیدگاه کارشناسان علوم اجتماعی، دو عامل «اهمیت موضوع» و «ابهام اطلاعات» از مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری شایعه محسوب می‌شوند.

۲_ضعف در اطلاع‌رسانی: از نظر کارشناسان علوم اجتماعی، نبودِ اطلاع‌رسانیِ سریع، دقیق و قابل اعتماد در جامعه، شرایط مساعدتری برای انتشار و گسترش شایعات ایجاد می‌کند.

۳_همگنی گروهی: مطالعات نشان می‌دهد شایعه در میان گروه‌های همگن و افراد هم‌فکر، نفوذ و گسترش بیشتری دارد.

ب_عوامل فردی و روان‌شناختی

۱_ویژگی‌های شناختی و شخصیتی: در بعضی مطالعات به ویژگی‌های فردی مثل ساده‌اندیشی و زودباوری، پایین بودن اعتماد به نفس، فقدان احساس امنیت روانی یا اطمینان نسبت به وضعیت حال و آینده، به عنوان بستری برای افزایش تأثیرپذیری افراد در برابر شایعات اشاره‌ شده است.

۲_انگیزه جلب توجه: برخی پژوهشگران معتقدند انگیزه جلب توجه اجتماعی، به‌ویژه در افرادی با اعتماد به نفس پایین یا مبتلا به خودتحقیری، می‌تواند از عوامل تکرار، بازنشر و حتی تولید شایعه باشد.

پیامدهای شایعه

شایعه در سطح فردی، سازمانی و اجتماعی دارای پیامدهای تأثیرگذار بوده و آسیب‌های آن می‌تواند جبران‌ناپذیر باشد. شایعه در سطح فردی ممکن است سبب حریم‌شکنی، مثل غیبت، تهمت، دروغ و یا بی‌آبرو کردن افراد شود. بعضی مطالعات نشان داده شایعات منفی با خستگی روحی، مسخ شخصیت و مراقبت کمتر از حد مطلوب، همبستگی مثبت و با تعهد شغلی و فرهنگ ایمنی بیمار همبستگی منفی دارد.

شایعه در سازمان می‌تواند به آرامش روانی کارکنان‌ لطمه وارد کرده و اعتبار آن سازمان را خدشه‌دار کند.

شایعه از نظر اجتماعی نیز موجب اضطراب اجتماعی، فضای بی‌اعتمادی ‌و یا ناامیدی شده، همچنین در فرآیند جامعه‌پذیری اختلال ایجاد می‌کند. گاهی نیز شایعه با هدف تحقیر هویت یک جمع یا جامعه بوده و روحیه خودتحقیری را در آنها القاء می‌کند.

شایعه از جهت اقتصادی نیز موجب کاهش بهره‌وری و تولید می‌شود. برای مثال شایعۀ اسیدپاشی به زنان در یک دوره، علاوه‌بر مخدوش کردن وجهۀ ملی، به اقتصاد گردشگری که سومین صنعت مهم جهان محسوب‌ می‌شود لطمۀ بسیاری وارد کرد.

از جهت سیاسی شایعه سبب بی‌اعتمادی مردم به رهبران جامعه، اختلاف و تفرقه در جامعه و ایجاد زمینه برای سیطره بیگانگان بر آن می‌شود. آسیب‌های آن می‌تواند موجب برهم‌زدن نظم سیاسی و یا امنیت ملی شده و جامعه را دچار تشویش کند. این پیامدها در جوامعی که رفتارهای احساسی بر رفتارهای ادراکی غلبه دارد، دارای شدت بیشتری است.

یکی از شیوه‌های جنگ روانی به‌ویژه در هنگام جنگ، ابجاد شایعه و انتشار آن در جامعۀ هدف است. تاثیر شایعه آنقدر زیاد است که می‌تواند یک ملت را بدون هیچ جنگی پیروز کرده و یا به شکست بکشاند. همچنانکه در بعضی از جنگ‌های تاریخ، شایعه تاثیر تعیین کننده‌ای در سرنوشت جنگ داشته است.

گرچه غالب کارکردهای شایعه با هدف القای ترس، بدبینی، تفرقه‌افکنی و یا ایجاد آشفتگی در اوضاع اقتصادی یک جامعه است اما در برخی جوامع توسعه‌یافته از روش شایعه برای بعضی اهداف خاص نیز استفاده می‌شود. برای مثال بعضی دولت‌ها ممکن است با شایعه‌پراکنی و بازخوردگیری از افکار عمومی، میزان خطرات یک تصمیم خاص را مورد سنجش قرار دهند و یا شایعه‌پراکنی را روشی برای زمینه‌سازی برای تصمیم خاص قرار دهند و یا این‌که ممکن است بعضی مسؤلان، با شايعه نسبت به استعفا، میزان محبوبیت خود در نزد عموم را بسنجند.

مدیریت شایعه

از نگاه کارشناسان، پدیدۀ شایعه در دنیای امروزه، برای  کشورهای مختلف و به ویژه در کشورهای در حال توسعه، به یکی از جنبه‌های مهم امنیت نرم تبدیل شده است.

کارشناسان بر این باورند که استفادۀ مؤثر از رسانه یکی از حیاتی‌ترین ابزارها برای مدیریت شایعه به شمار می‌رود.[رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱62.] شروع به‌موقع و ابتکار عمل، بمباران اطلاعاتی و جریان‌سازی متناسب با وقوع حادثه، از جمله مواردی هستند که کارشناسان در مدیریت شایعه بر آن تأکید دارند.[رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱۸7.] همچنین به عقیده پژوهشگران، آموزش همگانی در شناخت ماهیت شایعه و پرورش تفکر منطقی برای تقویت توانایی افراد در سنجش صحت اخبار، می‌توانند به افزایش آگاهی عمومی کمک کرده و خطر تأثیرپذیری از شایعات را کاهش دهند.[«شایعه»، وب‌سایت دانشنامه‌ اسلامی.]

بر اساس یافته‌های تحقیقی، ارسال پیام‌های اقناعی از سوی نخبگان به‌ویژه پیام‌هایی که همراه با اشاره به عواقب و پیامدهای ناگوار شایعه بوده، احتمال متقاعد شدن مردم را افزایش می‌دهد[رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱72.] و می‌تواند پایگاه‌های اجتماعی را در برابر پیام‌های مخرب و ابهام‌زا ایمن کند.[رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص167.] همچنین مطالعات نشان داده‌اند که برای متقاعد کردن مردم، بهره‌گیری از کارشناسان و افرادی که در نظر عموم آگاه‌تر به شمار می‌روند، تأثیر بیشتری در مدیریت شایعه دارد.[رئیسی وانانی، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، ۱۳۹۶ش، ص۱71.]

در آموزه‌های دینی با روش‌هایی مثل توصیۀ اخلاقی نسبت به حسن ظن به یکدیگر و پرهیز از سخن‌پراکنی علیه همدیگر و نیز تهدید به عذاب نسبت به شايعه پراکنان تلاش شده شایعه مدیریت شود. آموزه‌های دینی با دستور به رها کردن سخنی که علم به آن نداریم، از مسلمانان می‌خواهد نسبت به موضوعات مهم که امنیت جامعه را به خطر می‌اندازد و یا سبب ترس می‌شود، علم آن‌را به رهبران الهی واگذار کنند.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• قرآن کریم.
• افروز، غلامعلی، «مبانی روانشناختی شایعه»، مجله روان‌شناسی و علوم تربیتی، دوره 2، شماره پیاپی 882، 1374ش.
• بابایی آقبلاغ، مریم و ستاری اردبیلی، فرزاد، «بررسی سازه‌های شکل دهنده رفتار شایعه‌سازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، مجله علوم روان‌شناختی، دوره 17، شماره 69، 1397ش.
• جادران، زهرا سادات، «دلایل حرمت شایعه پراکنی و تاثیرات آن بر جامعه »، مجله معارف علوم اسلامی و علوم انسانی، شماره 17، 1403ش.
• الحرّ العاملي، محمد بن الحسن، وسائل الشيعة، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث.
• حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، مطالعات عملیات روانی، شماره 8، ۱۳۸۴ش.
• درویشی، سعید، «حمله بی‌امان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وب‌سایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: 17 تیر 1398ش.
• رئیسی وانانی، حسین، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، قم،
• انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، چ۱، ۱۳۹۶ش.
• «شایعه»، وب‌سایت دانشنامه‌ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۲ش.
• غروی نائینی، نهله و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، مجله لسان صدق، دوره 1، شماره3، 1399ش.
• کرامتی مقدم، مجید، «مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، فصلنامه مدیریت کسب‌وکارهای دانش بنیان، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
• مکارم، حمید، «شایعه‌سازی و راه مقابله با آن»، ماهنامه مکتب اسلام، شماره۳. ۱۳۷۸ش.
• مكارم شيرازی، ناصر، تفسير نمونه، کتابخانه مدرسه فقاهت.
• منطقی، محسن، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، فصلنامه اسلام و مطالعات پژوهشی، سال ۱۲، شماره ۳، ۱۴۰۳ش.
• نعامی، فهیمه، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، اهواز، ترنگ، چ۱، ۱۴۰۱ش.