پیش‌نویس:اعتراضات دی ۱۴۰۴

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش؛ مجموعه‌ای از تظاهرات و تجمعات اعتراضی در شهرهای مختلف ایران.

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش؛ در پی نوسانات شدید و ناگهانی قیمت ارز و طلا در هفتم دی و برداشته‌شدن ارز ابتدا از بازار علاءالدین تهران آغاز شد و به تدریج به برخی شهرهای دیگر تسری یافت. اجرای شتابزدۀ طرح حذف ارز ترجیحی و افزایش قیمت کالاهای اساسی، نارضایتی‌های معیشتی را تشدید کرد. این اعتراضات در مقایسه با دو دوره اعتراضی گسترده پیشین (آبان ۱۳۹۸ش و شهریور ۱۴۰۱ش) در هفتۀ اول، از نظر گستره و شدت محدودتر ارزیابی شد. در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی، با فراخوان‌ها و حمایت‌های رسانه‌ای و مجازی گروه‌های مخالف، بخشی از اعتراضات از محور اقتصادی اولیه فاصله گرفت و به درگیری‌های خشونت‌آمیز، تخریب اموال عمومی و اقدامات اغتشاش‌گرانه منجر شد. ویژگی اصلی این دوره، ترکیب اعتراضات معیشتی و اقتصادی با شعارهای سیاسی و در عین حال، تقارن آن با اقدامات خشونت‌بار و اغتشاش افراد وابسته بود که واکنش‌های متفاوت مسئولان و نهادهای حکومتی را در پی داشت. روند اعتراضات فراز و نشیب‌هایی داشت و در نهایت، پیامدهایی در حوزه‌های امنیتی، اجتماعی و اقتصادی برجای گذاشت.

تاریخچه

اعتراضات از روز یکشنبه هفتم دی‌ماه ۱۴۰۴ش و همزمان با افزایش ناگهانی قیمت سکه و دلار کلید خورد. تجمعات اعتراضی ابتدا در بازارهای تهران از جمله پاساژ علاءالدین، خیابان جمهوری و بازار شوش شکل گرفت و با تعطیلی برخی مغازه‌ها همراه بود. در روزها و هفته‌های بعد، دامنه اعتراضات به شهرهای دیگری از جمله مشهد، اصفهان، ایلام، لرستان، چهارمحال و بختیاری، فارس و کرمانشاه کشیده شد. همزمان، شبکه‌های اجتماعی و برخی رسانه‌های خارجی فارسی‌زبان، پوشش گسترده و جهت‌داری از این تحرکات آغاز کردند. برخلاف دو دوره پیشین که اعتراضات به سرعت اوج گرفت، داده‌های پوشش رسانه‌ای در هفته اول حاکی از گسترش کندتر این دور از اعتراضات بود.

در میانۀ این ناآرامی‌ها، دولت در تاریخ ۱۳ دی، طرح حذف ارز ترجیحی و پرداخت نقدی یارانه را به‌طور ناگهانی اعلام کرد. هرچند این اقدام می‌توانست پاسخی به خواسته‌های معیشتی تلقی شود، اما اجرای شتابزدۀ آن بدون توضیح کافی، باعث افزایش سریع قیمت کالاهای اساسی شد. این افزایش قیمت، خشم و نارضایتی بیشتری در میان مردم ایجاد کرد و به تشدید اعتراضات انجامید. وقوع حوادثی چون درگیری‌ها و کشته‌شدن تعدادی از مردم به دست اغتشاش‌گران در استان ایلام به‌ویژه در شهر ارکواز ملکشاهی، در هفته دوم، به تشدید و تعمیق ناآرامی‌ها انجامید. این حوادث، بازتاب وسیعی در رسانه‌های بین‌المللی و شبکه‌های اجتماعی داشت و با واکنش‌ها و اظهارنظرهای برخی مقامات کشورهای غربی همراه شد.

در ادامه، بر اساس گزارش‌های منتشر شده، در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه، با انتشار فراخوان‌هایی از سوی رضا پهلوی و تشویق و حمایت آشکار گروه‌های و رسانه‌های مخالف نظام اسلامی و شمار زیادی از سلبریتی‌ها در فضای مجازی و همچنین گزارش‌هایی مبنی بر حضور و تحرک عوامل اخلالگر، بخشی از صحنه‌های اعتراضی از تمرکز بر مطالبات اولیۀ اقتصادی فاصله گرفت. این دوره با درگیری‌های شدیدتر در برخی مراکز استان‌ها همراه شد و گزارش‌هایی از حضور گروه‌های مسلح، افزایش خشونت‌ها، تخریب اموال عمومی و مردمی و کشتار توسط اغتشاشگران نیز منتشر شد.

زمینه‌ها و ماهیت اعتراضات

برخی از تحلیلگران معتقدند ریشۀ اصلی اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش را باید در بستر تاریخی چند دهه‌ای و در تعامل پیچیده عوامل داخلی و خارجی جستجو کرد. از نگاه آنان، این اعتراضات صرفاً یک حادثۀ مقطعی نیست، بلکه نقطۀ اوج انباشت مطالبات اقتصادی و اجتماعی است که به‌ویژه طی دو دهۀ گذشته، تحت تأثیر تحریم‌های بین‌المللیِ هدفمند و فشارهای خارجی برای تضعیف ارزش پول ملی و ایجاد تورم ساختاری، تشدید شده است. این تحلیلگران بر این باورند که تحریم‌ها به‌عنوان یک عامل خارجی، عمداً برای کاهش رفاه عمومی و ایجاد نارضایتی طراحی شده‌اند. در کنار این عامل، ناتوانی نهادهای داخلی در ایجاد مکانیسم‌های مؤثر برای انتقال و پاسخگویی به مطالبات، نبود احزاب قدرتمند و نهادهای واسط و نیز ضعف در مدیریت اقتصادی که منجر به احساس بی‌عدالتی و محرومیت در بخش‌های گسترده‌ای از جامعه شده، بستر اجتماعی اعتراضات را فراهم کرده است.

همزمان، اقدامات تحریک‌آمیز بازیگران خارجی و گروه‌های معارض برون‌مرزی نیز به‌عنوان عامل تشدیدکننده عمل کرده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که این گروه‌ها با سوءاستفاده از فضای نارضایتی‌های مشروع، با دریافت حمایت‌های مالی و رسانه‌ای، درصدد برآمدند تا اعتراضات مسالمت‌آمیز را به سمت خشونت و ناآرامی‌های سازمان‌یافته سوق دهند. این امر موجب دوگانگی در صحنه اجتماعی و پیچیده‌تر شدن تمایز بین اعتراض مدنی و آشوب شد.

از نظر ماهیتی، برخلاف اعتراضات ۱۳۹۸ش بعد از افزایش قیمت بنزین و ۱۴۰۱ش بعد از در گذشت مهسا امینی، جرقۀ این دوره بیشتر ماهیت اقتصادی معطوف به بازار داشت. تحلیل‌ها همچنین به تغییر نسبی بافت معترضان نسبت به دوره‌های قبل اشاره دارند، با حضور پررنگ‌تر کاسبان، کسبۀ خرده‌پا و اقشاری که پیشتر ممکن بود کمتر در اعتراضات خیابانی دیده شوند. این ناآرامی‌ها در شرایطی رخ داد که دورنمای رفع محدودیت‌های خارجی مبهم به نظر می‌رسید.

برخی از نویسندگان در تحلیل ماهیت این اعتراضات، بر ویژگی اعتراضی‌بودن جامعۀ ایران به‌عنوان نشانه‌ای از پویایی و مطالبه‌گری برای بهترشدن شرایط زندگی تأکید کرده‌اند. در این تحلیل اعتراض نه یک بحران صرف، بلکه بیانگر وجود نیروی اجتماعی فعال و خواهان بهبود توصیف شده است. به نظر تحلیل‌گران حل این چالش‌ها مستلزم توجه به سازوکارهای نهادی برای تبدیل اعتراض به گفتمان مدنی و پاسخ‌گویی به مطالبات صنفی و اقتصادی در کانال‌های تعریف‌شده است.

سیر تحول اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴

برخی از نویسندگان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش را در قالب پنج موج مجزا دسته‌بندی کرده و در یک تحلیل‌جامعه‌شناختی، چارچوبی برای فهم توالی و ماهیت متفاوت این ناآرامی‌ها ارائه کرده که در ذیل آمده است:

• موج اول با اعتراضات کسبه و بازاریان در پاسخ به افزایش نرخ ارز آغاز شد. در این مرحله، رویکرد حاکمیت همراه با همدلی نسبی توصیف شده و مدیریت آن کم‌هزینه ارزیابی شده است.
• موج دوم به شهرهای کوچک با نرخ بیکاری بسیار بالا (مانند ملکشاهی و آبدانان) گسترش یافت. در این موج، گزارش‌هایی از درگیری‌های شدیدتر به‌ویژه در مواجهه با پایگاه‌های نیروهای امنیتی مطرح شده است.
• موج سوم با فراخوان‌هایی برای اعتراض در شهرهای بزرگ کشور و با ویژگی «خشونت بی‌سابقه» همراه بود. تحلیل مذکور، حاملان این موج را ترکیبی از جوانان بیکار و عصبانی، بخشی از مردم ناراضی، گروه‌های مسلح شناخته‌شده و نیز هسته‌های نوپدید تحریک‌شده از خارج می‌داند که هدف را «گسترش آشوب» عنوان کرده است.
• موج چهارم به‌صورت تجمعات گسترده هواداران نظام جمهوری اسلامی و همچنین شهروندان مخالف خشونت شکل گرفت. این موج به تقبیح اقدامات خشونت‌گرایانه پرداخت و به همراه اقدامات امنیتی، منجر به فروکش موقت درگیری‌ها شد.
• موج پنجم مربوط به شرایط پس از رفع محدودیت‌های اینترنت است. در این مرحله، تحلیلگر بر سه متغیر کلیدی تأکید دارد: آمادگی نظامی-امنیتی برای دفاع، توانایی دولت در مدیریت معیشت و تاب‌آوری افکار عمومی در مقابل جنگ روانی. از نگاه این تحلیل، خروج از این شرایط مستلزم توجه همزمان به این سه عامل است.

ویژگی‌های اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴

تحلیل‌گران شاخصۀ قابل توجه این رخداد را همزمانی و درهم‌تنیدگی اعتراضات مسالمت‌آمیز معیشتی با خشونت و اقدامات اغتشاش‌گرانه می‌دانند. در حالی که تجمعات ابتدایی در شهرهای بزرگ عمدتاً حول محور اقتصادی و با شعارهای سیاسی بود، به‌تدریج و به‌ویژه پس از حوادث ایلام، رسانه‌ها از گسترش درگیری‌های فیزیکی، تخریب اموال عمومی، سنگ‌پرانی به نیروهای انتظامی و حتی از حمله به مراکز حکومتی در برخی شهرها خبر می‌داند. این تقارن، هم فضای عمومی را پیچیده‌تر کرد و هم بر سختی تمایز قائل شدن بین معترضان و آشوبگران افزود. برخی تحلیل‌ها از احتمال مداخله و سوءاستفاده گروه‌های مسلح قومی یا سیاسی با اهداف جداگانه در بستر این ناآرامی‌ها خبر دادند.

بر پایه گزارش‌های تحلیلی و اسناد منتشر شده از سوی برخی مراکز پژوهشی و نهادهای نظارتی، در مراحل تشدید درگیری‌ها، نشانه‌هایی از سازماندهی و تحریک برای تبدیل ناآرامی‌های اجتماعی به خشونت ساختاریافته مشاهده شده است. این گزارش‌ها به حضور و فعالیت شبکه‌های برانداز، از جمله گروه‌های مسلح مخالف نظام و دریافت‌کنندگان حمایت مالی و رسانه‌ای از خارج از کشور اشاره دارند که با هدف بی‌ثبات‌سازی، در جهت تشدید خشونت و ایجاد ناامنی گسترده عمل کردند. همچنین، برخی از این تحلیل‌ها به بهره‌برداری بازیگران خارجی خاص از جمله رژیم صهیونیستی و برخی محافل سیاسی آمریکا، برای بهره‌برداری از نارضایتی‌های داخلی به منظور تضعیف امنیت ملی ایران اشاره کرده‌اند.

واکنش مسئولان

واکنش مسئولان نظام در سطوح مختلف، ترکیبی از به رسمیت‌شناختن حق اعتراض و هشدار نسبت به اغتشاش بود. برای مثال رئیس‌جمهور با اعلام پذیرش اعتراضات، جلسه‌ای با اصناف برگزار کرد. آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، نیز در سخنانی، تفکیک بین «معترض» و «اغتشاش‌گر» را مطرح و بر لزوم گفت‌وگو با گروه اول و برخورد با گروه دوم تأکید کرد. در سطح عملیاتی، اقداماتی مانند تغییر رئیس بانک مرکزی و آغاز طرح حذف ارز ترجیحی و واریز مستقیم یارانه صورت گرفت که البته اثرات متفاوتی داشت. نیروهای انتظامی و امنیتی در صحنه، گاه با برگزاری تجمعات برخورد کرده و در مواردی از گاز اشک‌آور و طبق گزارش‌ها، سلاح جنگی برای دفاع از اماکن نظامی و امنیتی استفاده شد که منجر به تلفات گردید. در اوج حوادث، محدودیت‌های گسترده‌ای بر دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی اعمال شد.

پیامدهای مختلف

تحلیل‌گران پیامدهای اعترضات دی 1404ش در چند محور بررسی کرد‌اند:

1. پیامدهای امنیتی و اجتماعی: افزایش شکاف بین بخشی از جامعه و حاکمیت، فرسایش بیشتر سرمایۀ اجتماعی و ایجاد فضای بی‌اعتمادی. وقوع حوادث مرگ‌بار در ایلام و برخی نقاط دیگر، زخم‌های اجتماعی عمیقی برجای گذاشت.

2. پیامدهای اقتصادی: تشدید بی‌ثباتی در بازارهای مالی، افزایش نگرانی‌ها درباره آینده اقتصادی، و احتمالاً تأخیر در برنامه‌های توسعه‌ای به دلیل تمرکز بر مسائل امنیتی.

3. پیامدهای سیاسی و مدیریتی: آشکارشدن عمق نارضایتی‌های اقتصادی و لزوم بازنگری در سیاست‌های کلان. اذعان برخی مقامات ارشد امنیتی و اجرایی کشور به ضرورت اصلاحات اساسی و عدم کفایت روش‌های پیشین برای مدیریت بحران، از جمله این پیامدها بود.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• «آزاد ارمکی: پلیس مراقب معترضان باشد/ اعتراض را جمع نکنید، مدنی‌اش کنید»، وب‌سایت راه وطن، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1404ش.
• «اتخاذ 4 تصمیم مهم دولت و مجلس برای حمایت از بازار و فعالان اقتصادی»، وب‌سایت ریاست‌جمهوری، تاریخ درج مطلب: 9 دی 1404ش.
• «اعتراضات دی ماه از نگاه یک جامعه شناس+ ویدئو»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 16 دی 1404ش.
• «ایران یکپارچه به پا خاست؛ مام وطن خط قرمز است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 22 دی 1404ش.
• «ببینید | رهبر انقلاب: ما با معترض حرف می‌زنیم اما با اغتشاشگر حرف‌زدن فایده ندارد؛ اغتشاشگر را باید سرجایش نشاند»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 13 دی 1404ش.
• «پنج موج اعتراضات دی 1404 به روایت جلایی‌پور؛ موج اول بازار، موج دوم در شهرهای کوچک با نرخ بیکاری بالای چهل درصد و موج سوم با خشونت بی سابقه»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «تجمع جمعی از کسبه پاساژ علاءالدین در اعتراض به بی‌ثباتی قیمت ارز»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 7 دی 1404ش.
• «تحلیل بحران اخیر ایران؛ ردپای تروریسم و مداخله خارجی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 30 دی 1404ش.
• «دی ۱۴۰۴ در ایران چه گذشت؟»،خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.
• «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 20 دی 1404ش.
• «گزارش میدانی انصاف نیوز از تجمع ۲۲ دی»، وب‌سایت انصاف‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 22 دی 1404ش.
• «گزارش میدانی خبرنگاران فارس از تحرکات شب ۱۳ دی در تهران و شهرستان‌ها»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 14 دی 1404ش.
• «وقایع دی به علت نادیده انگاشتن اعتراضات گذشته بود/چرا از گروه‌های مرجع اعتبارزدایی شده است؟»، پایگاه خبری تحلیلی علم جنوب، تاریخ درج مطلب: 5 بهمن 1404ش.