خواستن توانستن است

خواستن توانستن است؛ ضرب‌المثلی امیدبخش در رسیدن به اهداف با تکیه بر اراده و توانایی‌ها.

ضرب‌المثل «خواستن توانستن است» از معروف‌ترین و پرکاربردترین ضرب‌المثل‌ها در زبان و فرهنگ فارسی است. بر اساس این ضرب‌‌المثل اگر فرد خواسته‌ای جدی داشته باشد با اراده و تلاش می‌تواند به آن دست پیدا کند. از این منظر، خواست و تلاش انسان، پشتوانۀ هر موفقیتی است. نهفتگی این انگارۀ شناختی در ضرب‌المثل «خواستن توانستن است»، آن را به یک اصطلاح انگیزشی در زندگی روزمرۀ ایرانیان تبدیل کرده است.

مفهوم‌شناسی

در ضرب‌المثل «خواستن توانستن است» مفهوم خواستن به تمایل و ارادۀ فرد برای رسیدن به هدفی خاص اشاره دارد. در بسیاری از متون ادبی و دینی بر اهمیت اراده در رسیدن به موفقیت تأکید شده است. توانستن نیز به‌معنای داشتن قابلیت و استعداد در انجام کار است و یادآور این نکته است که خواستن بدون تلاش و فعالیت بی‌نتیجه بوده و کافی نیست. انگارۀ پشتیبان این ضرب‌المثل، بر فلسفه‌ای عمیق دربارۀ زندگی و تلاش انسانی دلالت دارد که انسان، با ایمان به خود و تلاش مستمر، می‌تواند به هر هدفی دست یابد. بیشتر انسان‌های بزرگ و موفق در راه رسیدن به هدف و مقصود با چالش‌ها و موانع بزرگی دست‌وپنجه نرم کرده‌اند تا توانسته‌اند به موفقیت برسند. روانشناسان، خواستن را پدیده‌ای ذهنی و توانستن را پدیده‌ای عملی دانسته‌اند.

مصداق ضرب‌المثل

با شنیدن ضرب‌المثل «خواستن توانستن است» ذهن انسان ناخودآگاه به‌سمت افرادی می‌رود که از جهت جسمانی دارای محدودیت هستند، اما این محدودیت‌ها مانع آنها نشده و با وجود کمبودها آنها توانسته‌اند به‌سوی پیروزی قدم برداشته و در عرصه‌های مختلف مانند میادین ورزشی یا دستاوردهای علمی به درجاتی برسند. برخی منابع در تبیین مصداق ضرب‌المثل «خواستن توانستن است» به داستان زندگی ویلما رودالف اشاره کرده‌اند؛ ویلما سال 1940م در آمریکا و در خانواده‌ای فقیر به دنیا آمد. او به‌دلیل تولد زودهنگام، نارس بود و جثه‌ای بسیار ضعیف داشت و هیچ امیدی به زنده ماندن وی وجود نداشت، اما او با تمام این شرایط زنده ماند. ویلما در سن چهارسالگی همزمان به دو بیماری ذات‌الریه و تب سرخ مبتلا شد و به همین دلیل از ناحیۀ پای چپ فلج شد و برای راه رفتن مجبور بود از میله‌ای فلزی کمک بگیرد. ویلما مادر مهربان و دلسوزی داشت که همیشه مشوق او بود و به او یادآوری می‌کرد که با وجود یک پای مصنوعی هم می‌تواند به تمام خواسته‌ها و علایقش در زندگی برسد؛ فقط باید ایمان، پشتکار، جرأت و روحیه‌ای سرسخت داشته باشد. ویلما در سن 9 سالگی میلۀ آهنی را که به پایش متصل بود، کنار گذاشت و با وجودی که پزشکان از راه رفتن او ناامید بودند، تصمیم گرفت بدون کمک گرفتن از میله راه برود. او با تلاش فراوان بعد از چهار سال توانست قدم‌های بزرگ و منظمی بردارد و چیزی مانند معجزه برایش رخ دهد. پس از آن ویلما که در رؤیاهای خود علاقه داشت یک دونده شود، در 13 سالگی در چندین مسابقۀ دومیدانی شرکت کرد، اما در همۀ آن مسابقات نفر آخر می‌شد. با اینکه اطرافیانش به او اصرار می‌کردند که دست از این کار بردارد، اما او ناامید نشد و بالاخره توانست با جدیت و پشتکار به قهرمانی دست پیدا کند. او در سال 1960م به مسابقات المپیک راه یافت و با شکست دوندۀ آلمانی که تا آن زمان کسی نتوانسته بود او را شکست دهد، به پیروزی رسید و در دوی 100متر، 200متر و دوی امدادی 400متر در یک روز سه مدال طلای المپیک را کسب کرد. تمام اینها در حالی بود که پزشکان در آغاز به توانایی او در راه‌رفتن نیز امیدی نداشتند.

کاربرد ضرب‌المثل

این ضرب‌المثل بیشتر در مواقعی استفاده می‌شود که کاری در ظاهر غیرممکن و دست نیافتنی باشد ولی همت و اراده موجب انجام آن می‌شود. مصداق کامل این ضرب‌المثل معلولینی هستند که با وجود ضعف جسمانی خود به قهرمانی در رشته‌های ورزشی رسیده‌اند، همچنین افرادی که با فقر یا آسیب‌های اجتماعی درگیر بوده و توانسته‌اند با عزم و اراده به اهداف بلند خود برسند. همۀ این موارد نشان‌دهندۀ این است که اگر خواستن با برخاستن همراه شود به توانستن می‌رسد. چه بسا افرادی هستند که آرزوی به‌دست آوردن اهداف والایی را دارند، اما هیچ تلاشی برای به‌دست آوردن مقصود خود نمی‌کنند یا در مواجه شدن با چالش‌های پیش رو، دچار ناامیدی شده و از ادامۀ مسیر بازمی‌مانند. این افراد در اولین مراحل از خواستن که خواستنِ غیرفعال است، متوقف شده و به مرحله‌های بعدی خواستن که شامل فعالیت‌های مقدماتی برای انجام کار است، نمی‌رسند. چنین افرادی به مرور زمان و با شکست‌های پی در پی دچار احساس ناتوانی و خودتحقیری می‌شوند؛ زیرا نتیجه‌ای از تلاش‌های‌شان نمی‌بینند.

در تاریخ و در فرهنگ‌های مختلف جهان این مطلب بارها به اثبات رسیده است که بسیاری از افراد موفق، افرادی بوده‌اند که اطرافیان‌شان هرگز تصور نمی‌کردند که به اهداف خود برسند، اما آنها با به‌کارگیری ایدۀ «خواستن توانستن است» از پس مشکلات برآمده و به آرزوهای خود دست یافته‌اند.

این ضرب‌المثل در مواقعی که فردی قصد شروع انجام کاری را داشته باشد نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد و با گفتن این ضرب‌المثل به او یادآور می‌شوند که با اراده، پشتکار و خودباوری می‌توان موانع و سختی‌ها را پشت سر گذاشت و به لطف خداوند به موفقیت رسید.

ضرب‌المثل «خواستن توانستن است» با تقویت اراده و انگیزه، ایجاد هدف‌گذاری، تشویق به تلاش مستمر، مقابله با شکست‌ها و ایجاد اعتماد به نفس در زندگی روزمره کاربرد داشته و اثرگذار است.

ارتباط ضرب‌المثل با خودتحقیری و عزت‌نفس

خودتحقیری معمولا ریشه در احساسات منفی نسبت به خود و عدم اعتماد به نفس دارد. افرادی که به خودتحقیری دچار هستند، توانایی‌ها و استعدادهای خود را نادیده گرفته و با داشتن احساس منفی نسبت به خود دچار اضطراب و افسردگی می‌شوند. خودتحقیری که ارتباط مستقیمی با عزت نفس پایین دارد، موجب می‌شود چنین افرادی در مواجهه با مشکلات دست از تلاش برداشته و از خواسته‌های خود باز بمانند. این موضوع در سطح وسیع‌تری مانند جامعه نیز تعمیم پیدا می‌کند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران نیز برخی افراد بودند که با خودتحقیری و وادادگی در برابر دشمنان که بر اساس ستایش جوامع غربی و سبک زندگی آنان و مذمت فرهنگ و هویت ملی صورت گرفته بود، با گفتن جملاتی چون «ما نمی‌توانیم و باید تسلیم شویم» جامعه را به ناامیدی و نابودی می‌کشاندند.

در تاریخ بسیاری از ملت‌ها بوده‌اند که با عزم راسخ و ایستادگی در برابر بیگانگان و با شعار «ما می‌توانیم» یا «ما می‌خواهیم، پس می‌توانیم» که معنا و مفهوم این ضرب‌المثل را نیز در بر دارد، توانسته‌اند استقلال و موجودیت خود را حفظ کنند. خواسته‌ها و آرزوهای یک ملت برای استقلال و آزادی می‌تواند منجر به ایستادگی آنان در برابر بیگانگان شود. با تقویت عزم ملی، آموزش آگاهی عمومی و توسعۀ اقتصادی، ملت‌ها می‌توانند بر تهدیدات خارجی غلبه کرده و هویت خود را حفظ کنند.

ایران پس از انقلاب اسلامی، «خواستن توانستن است» را در جنگ تحمیلی حکومت بعثی عراق، به تصویر کشید و مردم ایران با کمبود امکانات و با روحیۀ ایستادگی و مقاومت به جبهه رفتند و با فداکاری‌های خود توانستند جلوی پیشروی دشمن را بگیرند. پس از جنگ نیز آمریکا با اِعمال تحریم‌های ظالمانه علیه ایران سعی در تضعیف جمهوری اسلامی داشت، اما ایرانیان با تکیه بر توان داخلی و ایجاد خودکفایی در بسیاری از حوزه‌ها و موفقیت‌های علمی توانست بر این فشارها غلبه کرده و قدرت عزم ملی خود را در برابر تهدیدات خارجی نشان دهد. بسیاری از کارشناسان ایرانی به‌ویژه کارشناسان حوزۀ علم و فناوری که با تحریم‌های زیادی روبرو هستند، برای یافتن راه‌کارهایی برای دور زدن تحریم‌ها تلاش می‌کنند.

ضرب‌المثل از دیدگاه روانشناسی

رویکرد انگیزشیِ موجود در ضرب‌المثل «خواستن توانستن است» به یک اصل مهم روانشناختی اشاره دارد که بر اهمیت اراده، خودباوری و پشتکار در رسیدن به اهداف تأکید می‌کند. همچنین این ضرب‌المثل یادآوری می‌کند که اگر انسان خواسته‌ای عمیق و واقعی داشته باشد حتی با وجود چالش‌ها و موانع بزرگ می‌تواند به اهداف خود دست یابد و به توان‌مندی‌های بی‌نظیر انسان در مواجهه با چالش‌ها و مشکلات توجه دارد. این جملۀ کوتاه و مؤثر با اثرات مطلوبی که بر روح و روان انسان می‌گذارد، می‌تواند انسان را در رسیدن به هدف کمک کند، این اثرات عبارتند از:

1. خودباوری: این جمله به‌عنوان یک محرک قوی عمل کرده و فرد با رسیدن به خودباوری و ایجاد اعتماد به نفس در خود، انگیزۀ بیشتری برای تلاش و کوشش پیدا می‌کند.
2. تصویرسازی ذهنی: که یکی از تکنیک‌های مؤثر در روانشناسی است در این ضرب‌المثل نهفته است. هنگامی که فردی چیزی را از ته دل بخواهد و آن را در ذهن خود مجسم کند، احتمال تلاش بیشتر برای رسیدن به هدف را به دنبال دارد.
3. موفقیت در مواجهه با مشکلات: افراد در زندگی خود با موانع و چالش‌هایی روبرو می‌شوند، اما با ایمان به اینکه خواستن آنها می‌تواند به توانستن منجر شود، احتمال بیشتری دارد که برای رفع مشکلات و عبور از آنها راه‌حل‌هایی پیدا کنند.
4. توسعۀ فردی: این ضرب‌المثل اشاره بر این دارد که اراده کردن و خواستنِ تنها کافی نیست و علاوه بر آن باید به کسب مهارت‌ها و دانش لازم برای رسیدن به مقصود دست یافت. در این مسیر باید پشتکار و جدیت نیز وجود داشته باشد تا انسان در برابر شکست‌ها و ناکامی‌ها تسلیم نشود.

ضرب‌المثل در آموزه‌های اسلامی

معنا و مفهوم ضرب‌المثل «خواستن توانستن است» در بسیاری از آیات قرآنی و روایات وجود دارد. آیه‌ای از قرآن به این معنا اشاره دارد که انسان، چیزی را به‌دست نمی‌آورد مگر آن که برای آن تلاش کند. همچنین بر اساس آیۀ دیگری از قرآن، خداوند افراد را به اندازۀ توانایی‌شان مکلف می‌کند و به این نکته اشاره دارد که علاوه بر خواستن باید توانایی‌های لازم نیز وجود داشته باشد. همچنین در آموزه‌های اسلامی به هماهنگی بین خواستن و توانستن تأکید شده است؛ زیرا اگر تنها خواسته وجود داشته باشد و توانایی لازم فراهم نباشد، آن خواسته فقط آرزو خواهد بود و بر عکس اگر توانایی وجود داشته باشد و اراده و میلی درکار نباشد، نیز حاصلی نخواهد داشت. در روایتی از امام صادق بر لزوم هماهنگی بین خواستن و توانستن تأکید شده است.

ضرب‌المثل در زبان‌های دیگر

ضرب‌المثل «خواستن توانستن است» در زبان انگلیسی با این جمله نمود پیدا می‌کند:

Where there is a will there is a way: هروقت تمایل و خواستنی هست، راه رسیدن به آن هم هست. (ارادۀ قوی، راه را باز می‌کند)

نیچه، فیلسوف آلمانی دربارۀ مسیر پر فراز و نشیب زندگی و نقش اراده و تلاش انسان در زندگی، بر این‌ باور است که راه زندگی راه گلزارها نیست، بلکه راه خارها است و برای گذار راحت از این خارها باید پاهای قوی داشت.

منابع

• قرآن کریم.
• امید، رسول، «آیا خواستن توانستن است؟»، وب‌سایت معلم خلاق، تاریخ بازدید: 20 آذر 1403ش.
• جوادی یگانه، محمدرضا و صدیقی کسمایی، مینو، «مقاومت یا تسلیم در برابر بیگانگان تحلیل تطبیقی علل مقاومت مردمی در برابر بیگانگان در دوره قاجار (تا آخر عهد ناصرالدین شاه)، و تسلیم در برابر متفقین در شهریور 1320»، نشریه مطالعات فرهنگ-ارتباطات، دوره 18، شماره 38، 1396ش.
• «چطور قدرت اراده دختر معلول را قهرمان المپیک کرد؟»، وب‌سایت طرفداری، تاریخ درج مطلب: 11 اردیبهشت 1399ش.
• «خواستن توانستن است»، وب‌سایت نماشا، تاریخ بازدید: 21 آذر 1403ش.
• «خواستن توانستن است در انگلیسی»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: 21 آذر 1403ش.
• رضانژاد، صفورا، «معنی و بازآفرینی داستان ضرب‌المثل خواستن توانستن است»، وب‌سایت سلام دنیا، تاریخ درج مطلب: 21 آذر 1403ش.
• سبحانی، سیدجعفر، اندیشه‌های جاوید، تدوین اکبر اسد علیزاده، قم، مؤسسه امام صادق، بی‌تا.
• «شرح و بررسی ضرب‌المثل خواستن توانستن است»، وب‌سایت فیلیمو مدرسه، تاریخ درج مطلب: 22 آبان 1402ش.
• شریفی یزدی، علیرضا، «چرا ایرانیان خود‌تحقیری می‌کنند؟»، وب‌سایت روزنامه همشهری، تاریخ درج مطلب: 26 بهمن 1401ش.
• «طبل تو خالی تحریم»، وب‌سایت شرکت علمی سازان پاسارگاد، تاریخ درج مطلب: 29 خرداد 1401ش.
• قارایی، حمید، «معنی ضرب‌المثل خواستن توانستن است و داستان آن»، وب‌سایت ستاره، تاریخ بازدید: 20 آذر 1403ش.
• «معنی ضرب‌المثل خواستن، توانستن است»، وب‌سایت دانش‌چی، تاریخ بازدید: 19 آذر 1403ش.
• «مفهوم خواستن توانستن است–باور یک»، وب‌سایت پرورش افکار، تاریخ درج مطلب: 22 آگوست 2017م.
• «هماهنگی خواستن و توانستن در قرآن: راهی به سوی کامیابی»، وب‌سایت ایوسی، تاریخ به‌روزرسانی: 27 خرداد 1402ش.
• یکتا، حسن، «جنگ ایران و عراق-اختلافات تاریخی»، مجله زمانه، شماره 1، 1381ش.