روستای کندوان

روستای کَندُوان؛ روستایی تاریخی - گردشگری با معماری صخره‌ای و پلکانی در اسکو.

کندوان یکی از روستاهای معروف صخره‌ای در ایران و جهان است. روستای کندوان در استان آذربایجان شرقی، در کنار رودخانه کندوان و در دل صخره‌های کله‌قندی قرار گرفته و به روستای کله‌قندی نیز معروف است. روستای کندوان در میان سه روستای صخره‌ای جهان، تنها روستایی است که مردم از گذشته در آن زندگی می کنند. این روستا در اردیبهشت 1376ش، در فهرست میراث ملی کشور به ثبت رسیده است.

نام‌گذاری

كندوان از دو كلمه «كند» و «وان» تشكیل شده است. در زبان تركی «كند» به‌معنای روستا است؛ «وان» نیز پسوند اسم مكان است. عده‌ای معتقدند كندوان از كلمه كندن و كنده‌گان یا كندوی عسل برگرفته شده كه به‌دلیل رواج پرورش زنبور عسل در این روستا بوده است؛ برخی دیگر معتقدند که كنده‌‌های توخالی به كندوهای غلات شباهت دارند و احتمالاً از این كلمه گرفته شده است.^‌

تاریخچه

صخره‌های کله‌قندی کندوان با قدمتی هزاران ساله، در اثر فعل و انفعالات آتش‌فشانی کوه‌های سهند تشکیل شده‌اند. گدازه‌ها و توده‌های مذاب آتشفشانی، به‌وسیله برف، باران و باد، در طی سال‌های متمادی ایجاد شده است.

ساكنان اولیه روستای کندوان را عشایری دانسته‌اند كه در گذشته از كندوان به‌عنوان ییلاق استفاده کرده و از خانه‌های حفر شده در داخل كران‌ها، به‌عنوان خانه موقتی بهره می‌برده‌اند، اما کم‌کم در همان‌جا ساکن شدند.

گروهی دیگر معتقدند هنگامی‌که مغولان به این منطقه حمله کردند، اهالی روستای زیرزمینی حیله‌ور که در اطراف کندوان و دو کیلومتری غرب آن زندگی می‌کرده‌اند به صخره‌های کندوان پناه آوردند و داخل این صخره‌ها را کنده و خانه‌های خود را ساخته‌اند.

جمعیت‌شناسی

جمعیت این روستا در سرشماری سال 1385ش در حدود 600 نفر بوده است. در سال 1394ش تعداد خانوارها به 245 و تعداد نفرات آن ها 1250 نفر رسیده است. مردم روستای کندوان از اقوام ترک هستند و به زبان آذری سخن می‌گویند. ساکنان روستای کندوان مسلمان و پیرو مذهب شیعه اثنی‌عشری هستند.

جغرافیا

1) موقعیت جغرافیایی: روستای کندوان در فاصله ۶2 کیلومتری شهر تبریز و 22 کیلومتری شهرستان اسکو، در میان دره‌ای در کنار رودخانه کندوان قرار گرفته است. این روستا در دامنۀ شمالی ارشد داغ و قسمت غربی رشته‌کوه سهند واقع شده است.

2) آب‌و‌هوا: این روستا در ارتفاع ۲,۲۰۰ متری از سطح دریا قرار گرفته و روستایی ییلاقی، كوهستانی و سردسیر است و در فصل تابستان از آب‌وهوایی مطبوع برخوردار است.

3) رشته‌کوه: روستای تاریخی کندوان، در دامنۀ رشته‌کوه‌های آتش‌فشانی سهند واقع شده است.

4) پوشش گیاهی: روستای کندوان دارای باغ‌های پر از درختان سیب، زردآلو، بادام، زالزالک، مریم نخودی، کنگر صحرایی، شبدر قرمز، ورث، انواع گون و مریم‌گلی بنفش است.

معماری

در بستر صخره‌ای کندوان، خانه‌های روستا به‌شکل پلکانی ساخته شده و کوچه‌هایی با شیب تند و باریک این خانه‌ها را به‌هم مرتبط کرده است. انسان‌ها درون صخره‌های مخروطی‌شكل (معروف به کران) را می‌کندند و به‌صورت فضاهای زندگی در می‌آوردند. کران‌ها به‌صورت تكی، جفتی، چندتایی، مخروطی شكل و دوک‌مانند و از جنس ایگنمبریت و لاهار هستند. ارتفاع این كران‌ها به بیش از ۶۰ متر نیز می‌رسد.

شکل‌گیری افقی خانه‌ها به‌دلیل نبود صخره‌های طبیعی است. از سوی دیگر برای جلوگیری از شکستن صخره‌ها، لازم است که ضخامت دیوارها زیاد باشد که این مسئله مانع گسترش بیش از اندازه خانه‌ها می‌شود؛ به‌گونه‌ای که اگر تعداد طبقات زیاد باشند، از مقاومت بنای صخره‌ای کاسته می‌شود. به این ترتیب، شکل‌گیری بناها به‌طور کامل تحت تأثیر عوامل جغرافیایی است.

فضاهای درونی كران‌ها و تعداد طبقات و فرم آن‌ها به حجم و شكل آن‌ها بستگی دارد و عموماً دو طبقه بوده؛ اما كران‌های سه و چهار طبقه نیز وجود دارد که طبقۀ همکف آن طویله، طبقۀ اول مسکونی، طبقۀ دوم اتاق‌مهمان و طبقۀ سوم انبار است. ارتباط كران‌های طبقات بالایی به‌وسیلۀ پله‌های زیبایی از بدنۀ خود كران امكان‌پذیر است و از داخل، هیچ ارتباطی وجود ندارد. به‌دلیل رعایت نکات ایمنی و ایستایی کران‌ها، ابعاد آن‌ها كوچک است و هنگامی‌که به فضاهای بزرگ‌تری مانند مسجد و آغل نیاز بوده، ستون‌های قطوری از خود سنگ در وسط كران‌ها را برش می‌دادند تا باعث ایستایی سقف‌ها شود.

اقتصاد

حرفۀ بیشتر مردم این روستا دامداری، باغداری، تولید صنایع‌دستی و فروش محصولات خشکبار و دامی است. در کندوان کشاورزی رونق زیادی ندارد و اگر هم وجود داشته باشد، کشاورزی دیمی است.

فرهنگ و هنر

1) آداب‌و‌رسوم: اهالی روستای کندوان به‌دلیل زمستان‌های سرد، آداب‌و‌رسوم خاصی برای فصل زمستان دارند که از مشهورترین آن‌ها رسم چهار چهارشنبه است. یکی از رسومات دیگر کندوان که در داستان‌های تاریخی ذکر شده این است که هر پسر در آستانۀ ازدواج، قبل از ازدواج، می‌بایست خانه‌ای در میان صخره‌های دست نخوردۀ روستا، می‌ساخت.

2) مکان‌های مذهبی: بزرگ‌ترین کران یا صخرۀ روستا به مسجد بزرگ معروف است که در طبقۀ دوم قرار دارد. فضای مسجد به دو بخش زنانه و مردانه تقسیم می‌شود. سرتاسر آن با چراغ، شمع و مُهر تزئین شده است.

3) غذاهای محلی: روستای کندوان دارای غذاهای سنتی متنوعی مانند «آب‌گوشت»، «کوفته» و «باقالی پلو با ماهیچه» است.

4) سوغات و صنایع‌دستی: یکی از مهم‌ترین سوغاتی‌های روستای کندوان عسل کوهستان است. از دیگر سوغاتی‌های این روستا می‌توان به «لبنیات»، «آب‌معدنی»، «کرۀ محلی»، «گردو»، «گیاهان دارویی»، «دوشاب یا شیره انگور»، «عسل» و «بادام» اشاره کرد. همچنین صنایع‌دستی مانند «جاجیم»، «گلیم» و «روسری‌های کلاقه‌ای» در شمار سوغاتی‌های روستای کندوان قرار دارد.

جاذبه‌های گردشگری

معماری صخره‌ای و بافت تاریخی روستای کندوان، آن را به یک روستای پرجاذبه تبدیل کرده است. از جاذبه‌های طبیعی روستای کندوان می‌توان به رودخانه پرآب، طبیعت سر‌سبز و آب‌وهوای مطبوع کوهستانی آن اشاره کرد. معماری صخره‌ای و چشمه آب‌معدنی گوارا با خاصیت درمانی در این روستا، شهرت جهانی دارد.

امکانات رفاهی

از جمله امکانات رفاهی روستای کندوان برای اقامت گردشگران، سوئیت‌های روستایی اجاره‌ای در این روستا است. همچنین علاقه‌مندان به اتراق و اقامت در مناطق طبیعی روستا می‌توانند در این مناطق ‌از چادر مسافرتی شخصی و امکانات کمپینگ استفاده کنند. علاوه بر امکانات اقامتی، در این روستا برخی امکانات رفاهی دیگر مانند: سفره‌خانه‌های سنتی، سوپرمارکت، مغازه‌های سوغات‌فروشی، رستوران، آلاچیق، مسجد، درمانگاه، داروخانه، پارک و سرویس‌بهداشتی نیز برای استفادة گردشگران و مسافران وجود دارد.

مسیر دسترسی

برای سفر به روستای کندوان لازم است در استان آذربایجان شرقی به شهر اسکو رفته و با عبور از شهر اسفنجان به فاصله هفت کیلومتر، در دوراهی در مسیر سمت چپ تا خود روستا، طی طریق کرد.

مشکلات زیست محیطی

افزایش ساخت‌و‌سازهای غیرمجاز در این روستا، بافت تاریخی کندوان را در معرض تخریب قرار داده است. از طرفی نفوذ آب و فشار تغییرات دما، سبب شکست کران‌ها شده و معماری روستای کندوان را تهدید می‌کند. افزایش بیش از حد گردشگران نیز موجب آسیب‌رساندن به این روستای تاریخی و صخره‌ای شده تا جایی که روند ثبت جهانی این روستا در فهرست میراث جهانی یونسکو با مشکل روبه‌رو شده است.

زیر‌ساخت

روستای کندوان دارای سیستم لوله‌کشی آب و برق‌کشی است. مسیر دسترسی این روستا آسفالت و ماشین‌رو است.

منابع

• توپچی، ژیلا و علمی، محسن، «شناسايي و معرفي گياهان دارويي مورد استفاده زنبور عسل در منطقه کندوان استان آذربايجان شرقي»، نشریه اکولوژی گیاهان زراعی، دوره 3، ش9، 1388ش.
• «روستای تاریخی کندوان اسکو»، وب‌سایت سفرمارکت، تاریخ بازدید: 6 شهریور 1401ش.
• «روستایی تاریخی کندوان اسیر ساخت و سازهای غیرمجاز/ بافت تاریخی کندوان در معرض تخریب»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 22 شهریور 1399ش.
• «روستای تاریخی کندوان»، وب‌سایت جهانگردان، تاریخ بازدید: 8 شهریور 1401ش.
• «روستای کندوان»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: 6 شهریور 1401ش.
• «روستای کندوان تبریز»، وب‌سایت ایرانگردی، تاریخ درج مطلب: 1 مهر 1397ش.
• «روستای کندوان تبریز را از زبان یک کندوان‌رفته بشناسید!»، وب‌سایت مجله علی‌بابا، تاریخ درج مطلب: 31 مرداد 1401ش.
• «روستای کندوان؛ جریان زندگی میان صخره‌ها»، وب‌سایت چمدون، تاریخ درج مطلب: 26 اردیبهشت 1401ش.
• «روستای کندوان شهر تبریز»، وب‌سایت رزرواسیون آریا، تاریخ بازدید: 8 شهریور 1401ش.
• «روستای کندوان کجاست؟ چگونه به آنجا برویم؟»، وب‌سایت مجله گردشگری الی‌گشت، تاریخ درج مطلب: 21 مهر 1398ش.
• «غذاهای محلی کندوان»، وب‌سایت هما کندوان، تاریخ بازدید 8 شهریور 1401ش.
• گرجي مهلباني، يوسف و سنائي، الميرا «معماري همساز با اقليم روستاي كندوان»، نشریه مسکن و روستا، دوره 29، 1389ش. ص2-19.
• مقیمی اسکوئی، حمیدرضا، اسکو از ساحل دریاچه ارومیه تا قله سهند، چاپ نخست، صفحات شهرداری اسکو، تبریز، 1385ش. ص352-353.