سوزن‌دوزی بلوچی

سوزن‌دوزی بلوچی؛ مجموعه‌ای از انواع نقوش ویژه قوم بلوچ در سوزن‌دوزی.

سوزن دوزی بلوچی-مدل پرکار

سوزن‌دوزی بلوچی که بلوچ‌دوزی نیز گفته می‌شود، هنری اصیل و باستانی است که در ادوار ایلخانی، تیموری و صفوی به بلوغ هنری رسید. امروزه گسترهٔ این هنر از مرزهای ایران فراتر رفته و علاوه بر استان‌های خراسان، کرمان و هرمزگان، در بخش‌هایی از کشورهای پاکستان، افغانستان و هندوستان نیز رواج دارد. این هنر با دارا بودن حدود ۷۰ نوع طرح متمایز، بر روی اقلام کاربردی نظیر لباس‌های زنانه، کوسن، سجاده و پرده نقش می‌بندد. در سال‌های اخیر، بلوچ‌دوزی به یک بستر قوی اشتغال‌زایی تبدیل شده و تولید و فروش محصولات آن، منبع درآمد اصلی برخی از خانواده‌ها است.

تعریف بلوچ‌دوزی

سوزن‌دوزی بلوچی که در زبان بلوچی سُوچِندوزی یا سیچِن‌دوزی گفته می‌شود و با نام‌های بلوچ‌دوزی و بلوچی‌دوزی نیز شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از انواع خاص سوزن‌دوزی است که توسط زنان بلوچ و با الهام از طبیعت، باورها، آرزوها و تخیلات‌شان خلق می‌شود. این هنر اصیل که ریشه در تاروپود زندگی عشایری دارد از صنایع دستی رایج در استان سیستان و بلوچستان است. این هنر کاملاً به‌صورت دستی و بدون ماشین‌آلات انجام می‌گیرد که همین امر به کاهش مصرف انرژی و آلودگی کمک می‌کند. تولیدات سوزن‌دوزی به‌دلیل این‌که به‌روش دستی انجام می‌شود از کیفیت و مقاومت بالایی برخوردار است.

تاریخچه

آثار کشف‌شده روی سفال‌های قرن ۵ و ۶ قبل از میلاد از شباهت نقوش هندسی سفالینه‌ها با سوزن‌دوزی بلوچ خبر می‌دهد. همچنین نقوش بلوچ‌دوزی شباهت و نزدیکی خاصی به سنگ‌نگاره‌های پیش از اسلام و به قوم اسلاوها دارد. اگرچه قدمت بلوچ‌دوزی براساس این اسناد به قبل از اسلام برمی‌گردد؛ اما سابقهٔ رودوزی‌ها و تزیینات لباس‌های بلوچی به دوران مادها اشاره دارد. هنر بلوچ‌دوزی در دورهٔ مغول گسترش پیدا کرده و در دورهٔ ایلخانی، تیموری و صفویه به اوج خود رسیده است. برخی منابع سابقهٔ سوزن‌دوزی بلوچ را با صنعت تولید ابریشم یکسان می‌دانند؛ چراکه پرورش کرم ابریشم در بلوچستان رایج بوده و تجارت آن رونق داشته است.

گسترهٔ جغرافیایی

سوزن‌دوزی بلوچی در یک منطقهٔ بزرگ جغرافیایی از قدیم مورد استفادهٔ مردم بوده است. این مناطق شامل سیستان و بلوچستان ایران، بخش‌هایی از خراسان (به‌ویژه قسمت جنوبی آن)، بخش‌هایی از استان کرمان و هرمزگان و کشورهایی نظیر پاکستان، هندوستان و افغانستان است که به‌دلیل تشابه‌ فرهنگی و ریشه‌های مشترک قومی، از لباس‌های بلوچ‌دوزی استفاده مشترک دارند. امروزه مهم‌ترین مراکز سوزن‌دوزی بلوچی، ایرندگان، اسپکه، سیب‌سوران، سورمیج، سراوان، شهر یانچ، کلگان، فنوج، هریدوک، محمدآباد، مارندگان، بمپور، اسماعیل‌آباد و زاهدان است. مشهورترین نمونه‌های سوزن‌دوزی، تولیدات مناطق دامُن، بَمپور، قاسم‌آباد، سراوان، لاشار، اسپکه، قصرقند، هَریدوک، نیک‌شهر، نکوچ ایران‌شهر، چانف شهرستان نیک‌شهر و آهوران است.

کاربرد بلوچی‌دوزی

بلوچ‌دوزی روی لباس گاه به‌صورت جداگانه روی تکه‌پارچه‌ای دوخته و سپس به لباس متصل می‌شود. زنان بلوچی در شهرهای سراوان، خاش و میرجاوه از این روش استفاده می‌کنند. اما در جنوب بلوچستان و شهرهای مکران، ایران‌شهر، راسک، چابهار، سرباز و قصرقند بلوچ‌دوزی را مستقیم روی پارچهٔ لباس انجام می‌دهند. از شیوه‌های دوخت بلوچ‌دوزی می‌توان به رودوزی برای انتقال طرح روی پارچه، پردوزی (ظریف‌دوزی)، پَلیواردوزی که اغلب برای پشتی و بالشت به‌کار می‌رود، گراف‌دوزی (افغانی‌دوزی)، آیینه‌دوزی و پیت‌دوزی (نوارهایی که به پارچه متصل شده و روی آن گلدوزی می‌شود) اشاره کرد.

زی آستین لباس بلوچی گل انار

شش قطعه از لباس زنان بلوچی که شامل «زی» (پیش‌سینه)، پندول (قسمت کمر تا پای پیراهن)، سرآستین‌های پیراهن و سرپاچه‌های شلوار است، با هنر بلوچی‌دوزی، سوزن‌دوزی می‌شود. از بلوچ‌دوزی برای تولید محصولاتی چون پرده، کوسن، سجاده، سفره‌ عقد و موارد شبیه آن استفاده می‌شود.

تقسیم‌بندی سوزن‌دوزی بلوچی

سوزن‌دوزی بلوچ از نظر نوع و سطح کار به‌صورت‌های پرکار، میان‌کار و کم‌کار دیده می‌شود. در نوع پرکار، تمام سطح پارچه، در نوع میان‌کار، قسمت قابل توجهی از پارچه و در نوع کم‌کار تنها فواصل بین طرح‌ها سوزن‌دوزی می‌شود. در نوع پرکار از پارچه‌های ریزبافت و در نوع کم‌کار از پارچه‌های درشت‌بافت استفاده می‌شود که هر سه نوع این سوزن‌دوزی‌ها به سه دستهٔ کاربردی، تزیینی و تولیدی یا سفارشی تقسیم‌بندی می‌شوند:

نوع سوزن‌دوزی	توضیحات	کاربردها و ویژگی‌ها
کاربردی	جزء اصلی لباس زنان بلوچ، به‌کار رفته در لبه آستین و سرپاچه شلوار.	برای افزایش دوام و جلوگیری از ساییده شدن؛ نقش حفاظتی و عملی.
تزئینی	اغلب در میان زنان شهرنشین با وضعیت مالی خوب مشاهده می‌شود.	مانند قبای بلوچی، پرده و پشتی سوزن‌دوزی‌شده؛ تمرکز بر زیبایی و زینت.
تولیدی یا سفارشی	با گسترش شهرنشینی و تقاضای قومیت‌های داخلی و خارجی رونق یافته است.	نمونه‌های فراوان در بازارهای ایران؛ جنبه تولیدی باعث کاهش ظرافت و اصالت می‌شود.

انواع نقوش سوزن‌دوزی

بلوچ‌دوزی حدود ۷۰ نقش‌مایه دارد که براساس هنرهای سنتی ایران طبقه‌بندی شده و به‌صورت تجریدی و با اشکال شکسته و هندسی دیده می‌شوند. این نقوش شامل نقوش انسانی، جانوری، گیاهی، زیورآلات و اشیاء و نقوشی برگرفته از مکان‌ها و اشیاء مصرفی زندگی هستند که از طبیعت منطقه الهام گرفته و واقعیت زندگی مردم بلوچ و اعتقادات و باورهای آنان را بدون استفاده از طرح و نقشه روی پارچه به‌تصویر می‌کشند:

نقوش انسانی

نقوش انسانی در سوزن‌دوزی بلوچ به‌ندرت دیده می‌شود. این نقوش شبیه انسان نیستند؛ اما به‌دلیل برخی نشانه‌هایی که در آن یادآور انسان است، به این نام معروف هستند.

نام نقش	توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش	کاربرد و ویژگی
تِلِنگَک	نقش یک لوزی با دو خط مورب که با فاصلهٔ کوتاه و شبیه به عدد هشت به‌یکدیگر متصل شده‌اند.	حاشیهٔ لباس و مرزبندی میان دو نقش مختلف.
دَحتوک دَس بِ سَر	نقشی با سه لوزی در مرکز که روی یک پایه به‌دنبال یکدیگر تکرار می‌شوند و به‌همراه دوزائدهٔ Lمانند به‌صورت قرینه در دو طرف نقش.	اغلب در حاشیهٔ لباس.
سَروک	نقشی با یک محور مرکزی و دو زائدهٔ Lشکل به‌صورت قرینه در دو طرف آن.	به‌صورت متوالی و در رنگ‌های مختلف در حاشیهٔ لباس.
عاشق‌ومعشوق	نقش یک چندضلعی با حالت کلی فرم بدن انسان.	اغلب در حاشیهٔ لباس.
گورچَم	از تکرار متوالی لوزی‌هایی به‌وجود آمده که در مرکز آن دایره‌های کوچکی قرار دارد.	یادآور چشم‌های باز و بسته است و به‌صورت نوار برای جدا کردن نقش‌ها در لباس و اطراف آینه برای تزیین کاربرد دارد.
قلب	نقش یک لوزی در مرکز با چهار قلب در اطراف آن.	یادآور عبارت «دل پیام‌آور دل است» می‌باشد که اغلب در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.

نقوش جانوری

نقوش جانوری به دو دستهٔ انتزاعی و واقع‌گرایانه تقسیم می‌شوند و برگرفته از حیواناتی است که در منطقهٔ بلوچستان قرار دارد.

نام نقش	توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش	کاربرد و ویژگی
بز	نقشی واقع‌گرایانه از بز است.	در تزیین وسایل خانه، کوسن، پرده و تزیین لباس کاربرد دارد.
پروانه	نقشی جدید و واقع‌گرایانه از پروانه و به دور از فضاهای هندسی است.	به‌صورت متوالی و با رنگ‌های مختلف روی لباس تزیین می‌شود.
مُرگءُچورگ	نقش یک لوزی در مرکز با چهار لوزی کوچک‌تر در چهار رأس آن. درون لوزی‌ها علامت ضربدر طراحی شده و روی هریک از رأس‌های لوزی‌های کوچک‌تر مثلث‌های کوچکی دیده می‌شود.	به‌معنی مرغ و جوجه است که در تزیین لباس کاربرد دارد.
مُرگ پانچ	نقشی شبیه عدد هفت است که یک فلش از مرکز به‌سمت بالا طراحی شده و پایین آن نیز لوزی کوچکی قرار دارد.	به معنی پای مرغ است که در تزیین لباس و منسوجات پارچه‌ای کاربرد دارد.
بال مُرگ	نقش یک محور مرکزی با چهار لوزی روی آن و علامتی+ در پایین را نشان می‌دهد. از اطراف لوزی‌های اول زائده‌های Lمانند و از اطراف لوزی‌های دوم زائده‌های دندانه‌دار از دو طرف به‌صورت قرینه خارج شده‌اند.	پرنده‌ای با بال‌های باز را نشان می‌دهد که در تزیین لباس کاربرد دارد.
بال کبوتر	یک لوزی با دایره‌ای کوچک در مرکز است و روی هریک از رأس‌های لوزی یک چندضلعی با سه زاویهٔ تیز که فواصل بین آن‌ها با خطی به‌سوی بیرون مشخص شده است.	این نقش حالتی از مرغان دریایی در حال پرواز است که این مدل دوخت بیشتر در مناطق لاشار، نیک‌شهر و چابهار کاربرد دارد.
پنجه پلنگ	این نقش شامل یک لوزی است که اطراف آن با زائده‌های «L» مانند پر شده و روی هریک از رأس‌های آن یک لوزی کوچک قرار دارد.	این نقش قدیمی از فرم پنجه‌های گربه‌سان‌ها الهام گرفته شده که به‌صورت یک گل کامل یا نیمه در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.
پادگورَبک	نقشی با چهار مستطیل باریک است که از تقاطع آن‌ها یک لوزی در مرکز به‌وجود آورده است.	این نقش ردپایی از گربه‌های کوچک را نشان می‌دهد که بیشتر در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.
گوش‌گربه	یک لوزی اصلی با مربعی درون آن و یک لوزی کوچک درون مربع که از تقاطع رأس‌های لوزی با اضلاع مربع، چهار مثلث به‌وجود آمده است.	از نقوش قدیمی که اغلب در حاشیهٔ لباس به‌کار می‌رود.
کانت گاومیش	یک لوزی اصلی که بر رأس‌های بالا و پایین آن نقش‌هایی شبیه سر قوچ قرار دارد. بر رأس‌های کناری، دو لوزی کوچک طراحی شده و زائده‌های Lمانند فاصلهٔ بین اشکال را پر می‌کند.	نمادی از نیرومندی مردان بلوچ را نشان می‌دهد که به‌صورت‌های مختلف در لباس کاربرد دارد.
کَل سیه مار	تکرار متوالی خطوط L روی یک خط صاف.	این نقش حرکت بدن مار را روی شن‌های بیابان نشان می‌دهد.
زومک	نقش یک لوزی در مرکز را نشان می‌دهد که روی هریک از رأس‌های آن دو زائدهٔ Lمانند به‌شکل قرینه قرار دارد که میان آن نیز لوزی کوچکی قرار گرفته است.	در قسمت‌های مختلف لباس کاربرد دارد.
کِنارِ پادَک	طرح یک لوزی با دایره‌ای درون آن را نشان می‌دهد که از اطراف لوزی خطوطی منشعب شبیه پای حشره به بیرون طراحی شده است.	در قسمت‌های مختلف لباس ازجمله پیش‌سینه دوخته می‌شود.

نقوش گیاهی

گل هشت‌برگ استفاده شده در سوزن‌دوزی بلوچی

سوزن‌دوزان بلوچی با قرار دادن اشکال هندسی چون مربع، مستطیل، مثلث و لوزی، نقوش مختلفی از گل و گیاه را خلق می‌کنند.

نام نقش	توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش	کاربرد و ویژگی
مِرچُک	نقشی طبیعت‌گرا از یک لوزی کوچک با گوشه‌های گرد است.	اغلب در تکمیل نقش‌های دیگر به‌کار می‌رود.
گل چهار برگی	از چهار لوزی کشیده و نزدیک به‌هم تشکیل شده است.	از تکرار متوالی آن در حاشیهٔ لباس به‌همراه غنچه‌های گل سوزن‌دوزی می‌شود.
گل هشت برگی	شکل کامل‌شدهٔ گل چهار برگی که از هشت لوزی کشیده و نزدیک هم تشکیل شده است.	اغلب در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.
گل لاله	گلی به‌شکل لوزی است که وسط آن لوزی کوچک‌تری قرار دارد. برگ‌های این لوزی از مستطیل‌های مورب تشکیل شده است.	این دوخت در مناطق ایرندگان (خاش) و بمپور کاربرد دارد.
بورُک	بورک، از یک لوزی تشکیل شده که از هر چهار رأس آن خطوطی منشعب خارج شده‌اند. در انتهای هریک از خطوط دایره‌های کوچکی دیده می‌شود.	در زبان بلوچی به‌معنای شکوفه‌هایی است که میوه نمی‌دهند.
گل سرخ (گل سُهر)	نقشی که از علامت + حجیم تشکیل شده که از چهارگوشهٔ آن مثلث‌هایی به‌داخل برگشته‌اند.	متعلق به شمال بلوچستان است.
کَلَمپُرَک	نقش علامت ضربدری است که مرکز آن دایرهٔ کوچکی قرار دراد.	در زبان بلوچی به‌معنای گل میخک است.
سَبزو	مثلث مشبکی است که روی رأس آن یک مثلث و روی هریک از ساق‌های آن لوزی کوچکی قرار دارد.	نماد بهار است که در قسمت‌های مختلف لباس سوزن‌دوزی می‌شود.

نقوش جانوری_گیاهی

نام نقش	توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش	کاربرد و ویژگی
هُشتِردُمَک \ مَچ و پیچ	از تکرار پی‌درپی علامت «>» به‌وجود آمده است.	از اصلی‌ترین نقش‌های مکمل بلوچی است که در برخی مناطق با نام دُم شیر و در چابهار به‌نام ماهی معروف است. در نیک‌شهر و قصرقند و سرباز که درخت نخل بیشتری دارد، به مچ و پیچ معروف است.
بُته\ دِلکَش دَس مَرَس	نمای کلی نقش لوزی است که ساقه، برگ و غنچهٔ گل را نشان می‌دهد.	هنرمندان بلوچی این نقش را شکل تکامل‌یافته‌ای از دحتوک دس ب سر می‌دانند که در بخش‌های مختلف لباس کاربرد دارد.

نقوش جمادی

بانوی بلوچ در سوزن‌دوزی علاوه‌بر جانداران از نقوش بی‌جان نیز استفاده می‌کند که بیشتر به‌صورت انتزاعی است.

نقوش برگرفته از زیورآلات

نام نقش	توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش	کاربرد و ویژگی
چُلومُک	نقشی بایک مربع کوچک در مرکز است که روی هریک از اضلاع آن نقشی شبیه عدد هفت دوخته می‌شود.	در زبان بلوچی به‌معنی گوشواره است. چراکه زنان این منطقه به زیورآلات اهمیت زیادی می‌دهند و نشانه‌هایی از آن را در سوزن‌دوزی به‌کار می‌گیرند.
گِروهِل	نقشی شبیه عدد هفت است که بین آن یک لوزی و روی رأس‌های بالایی آن سه لوزی قرار دارد.	این نقش به‌صورت مشبک و با الهام از زیورآلات زنان سوزن‌دوزی می‌شود.

نقوش برگرفته از مکان‌ها و اشیا مصرفی زندگی

نام نقش	توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش	کاربرد و ویژگی
جالَر\پت	شامل خطوط عمودی و فشرده‌ای است که بین دو خط افقی محصور شده‌اند.	در رنگ‌های مختلف در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد، یادآور حصارها و نرده‌های چوبی برای محافظت از دام است.
کَش\چکن	خطی باریک است که با خطوط کوتاه، موازی و بدون فاصله دوخته می‌شود. در نقش چکن این خطوط به‌صورت زنجیره دیده می‌شود.	نقش قدیمی که در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد و یادآور حصارهای چوبی است.
شیرازه	نقشی شبیه جالر با دوخت‌های فشرده و نزدیک‌به‌هم که در بالای آن مثلث‌های کوچکی دوخته می‌شود.	اغلب در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.
دارُک	نقشی شبیه جالر و شیرازه که خطوط با فاصلهٔ بیشتری نسبت به‌هم قرار دارند.	نشان‌دهندهٔ حصارهای محافظ برای دام‌های عشایر است که در حاشیهٔ لباس سوزن‌دوزی می‌شود.
مِحراب تِک	نقش مثلث مشبکی است که روی رأس بالا و هریک از ساق‌های آن یک لوزی قرار گرفته است.	شبیه محراب است که در قسمت‌های مختلف لباس به‌کار می‌رود.
کوچکُک	نقشی با چهار لوزی به به لوزی کوچکتر مرکزی متصل است.	این نقش در ایرندگان به‌معنی کنج و گوشه است که به‌فضای زیستگاه مردم بلوچ اشاره دارد.
کلاهی چَگَن \ زه	دوخت متوالی از زنجیرهٔ باریک است.	در حاشیهٔ لباس و کادربندی نقوش کاربرد دارد و به‌معنی جایی است که آب چشم از آن جاری می‌شود.
پیکان	نقش یک خط افق مرکزی و دو خط اریب در بالا و پایین آن است.	نماد قدرت و جنگاوری است که از تکرار آن به‌صورت نوار برای مشخص کردن مرز بین نقوش استفاده می‌شود.
لَندِروک، درنجوک	نقشی شبیه علامت W است که روی زاویهٔ مرکزی آن عدد هفت قرار دارد.	در جنوب بلوچستان به‌علت شباهتی که به لنگر کشتی دارد به لندروک و در شمال استان به درنجوک معروف است.
لُنجوک	نقشی با خطوط مستطیل‌شکلی است که میان دو مربع کوچک روی اضلاع لوزی قرار گرفته‌اند.	در قسمت پیش‌سینهٔ لباس سوزن‌دوزی می‌شود.
هَشاس\بُن‌تاس	نقش یک لوزی است که از هریک از اضلاع آن خطوطی به‌سمت مرکز بافاصله‌ای کم دوخته می‌شود.	دوخت این نقش در قسمت پیش‌سینه و حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.
مقراضک (مگرازک)	نقشی شبیه قیچی با دهانهٔ باز است.	از تکرار متوالی آن در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.
بَتَنوک	نقشی با پنج مربع کوچک است که به‌شکل + کنار هم چسبیده‌اند.	این نقش در منطقهٔ سراوان رایج است و اغلب در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.

مواد و ابزار در سوزن‌دوزی بلوچی

ابزار کار سوزن‌دوزی بلوچ شامل سوزن، انگشتانه، پارچه و نخ است. سوزن در زبان بلوچی به سُوچِن معروف است که نوع و اندازهٔ آن به دوخت و پارچهٔ آن بستگی دارد. سوزن‌دوزان ماهر برای محافظت از انگشت خود از انگشتانه یا شستی استفاده می‌کنند. عمدهٔ پارچه‌هایی که برای بلوچ‌دوزی به‌کار برده می‌شود، از جنس کتان، ابریشم و زربافت است. درگذشته برای دوخت سوزن‌دوزی بلوچ از نخ طبیعی ابریشم استفاده می‌شد اما امروزه نخ‌های ابریشم مصنوعی و کامواهای ظریف جایگزین الیاف طبیعی شدند. رنگ نخ‌ها نیز محدود و شامل جگری تیره، سفید، سیاه، سبز و آبی با رعایت اصول و قواعد خاص آن است.

کارکرد اقتصادی

زن بلوچ در حال بلوچی‌دوزی

هنر سوزن‌دوزی بلوچ، که به عنوان بلوچ‌دوزی نیز شناخته می‌شود، میراثی فرهنگی است که ریشه‌های عمیق آن توسط زنان بلوچ سینه‌به‌سینه منتقل شده و از مادران و مادربزرگان به ارث رسیده است. این بانوان توانمند، علاوه بر ایفای نقش در خانه‌داری و یاری‌رسانی به مردان در امور دامداری و کشاورزی، مسئولیت زنده نگه داشتن مهارت‌های چندگانه‌ای از جمله سوزن‌دوزی‌های پیچیده، سکه‌دوزی، گلیم و قالی‌بافی و حصیربافی را نیز بر عهده دارند. تولید و فروش این محصولات، منبع اصلی امرار معاش بسیاری از خانواده‌ها در مناطق محلی و شهری است و سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی از سوی فعالان اقتصادی و اجتماعی در این حوزه صورت پذیرفته است.

ایرانشهر؛ پایتخت بلوچ‌دوزی

بلوچ‌دوزی در بیشتر شهرهای سیستان و بلوچستان وجود دارد، اما ایرانشهر به‌دلیل تعداد کارگاه‌های بیشتر، کیفیت سوزن‌دوزی و روش‌های دوخت مختلف به‌عنوان شهر ملی سوزن‌دوزی انتخاب شده است. امروزه بلوچ‌دوزی مهر اصالت یونسکو را دریافت کرده و علاوه‌بر ارزش جهانی، فرصت شغلی برای مردمان استان به‌ویژه در روستاها فراهم کرده است.

مهتاب نوروزی از چهره‌های سرشناس سوزن‌دوزی در ایرانشهر که شهرتی جهانی دارد، نقش زیادی در ملی شدن این شهر دارد.

منابع

• آذرلی، غلامرضا، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، تهران، بهجت، ۱۳۹۴ش.
• آویشی، نگار و دیگران، «نقش صنایع دستی بر میزان اشتغال‌زایی بانوان بلوچ و پیشبرد اقتصاد منطقه (مطالعه موردی: سوزن‌دوزی شهرستان ایرانشهر)»، فصلنامهٔ پژوهش‌های ایران‌شناسی، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۴۰۲ش.
• «اشتغال‌زایی بیش از ۵۰۰ بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
• جهاندیده، عبدالغفور، فرهنگ بلوچی-فارسی، ۱۳۹۶ش، تهران، معین.
• خاموشی، زهرا، «تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن»، فصلنامهٔ هنر اسلامی، شمارهٔ ۸، ۱۳۸۷ش.
• دکالی، زیور و دکالی، زینب، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، فصلنامهٔ فرهنگ مردم، شماره۱۷، ۱۳۸۵ش.
• رنج‌دوست، شبنم، تاریخ لباس ایران، تهران، جمال‌هنر، ۱۳۸۷ش.
• ریگی، زهرا و کاویانی‌پویا، بهرام، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، زاهدان، کریم کاویانی‌پویا، ۱۳۹۶ش.
• «سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، تاریخ درج مطلب: ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
• صادقی، حکیمه، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، کارشناسی ارشد، دانشکدهٔ هنر دانشگاه الزهرا (س)، شهریور ۱۳۹۴ش.
• قاسمی، مرضیه و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، فصلنامهٔ علمی نگره، شمارهٔ ۲۷، ۱۳۹۲ش.
• کشاورز، بخش‌رسول، بتل گنج و بلوچی‌زبان گالوار: ۶۲۴۳ ضرب‌المثل بلوچی، قم، سرزمین سبز، ۱۳۹۳ش.
• کشاورز، گلناز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، دو فصلنامهٔ علمی رجشمار، شماره۱، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
• کشاورز، گلناز و جوادی، شهره، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونهٔ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، نشریهٔ علمی وزارت علوم، شماره ۷۹، ۱۳۹۸ش.
• مبارکی، سیاوش و مبارکی، داریوش، «بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان»، نخستین همایش رودوزی‌های استان سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۵ش.
• محمودخواه، مریم، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
• محمودزهی، موسی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، تهران، آبنوس، ۱۳۹۲ش.
• یاوری، حسین و دیگران، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (۳)، تهران، آذر، ۱۳۹۰ش.