مشایخ در قوم بلوچ؛ پیران و مرشدان مورد احترام در قوم بلوچ.
مشایخ در قوم بلوچ، از جایگاه معنوی و قدسی بهرهمند هستند. آنها در زندگی، محل رجوع مردم بلوچ هستند و بعد از وفات، مزار آنها محل عبادت و نیایش مریدان میشود. مردم بلوچ عقیده دارند که ارواح برخی مشایخ بهصورت باد در سواحل و صحراها سرگردان هستند و گاهی وارد بدن انسان شده و او را بیمار میکنند. توسل و شفاعتطلبی از مشایخ، با جادو و انگارههای خرافی همراه شده است.
مفهومشناسی مشایخ در قوم بلوچ
مشایخ جمع شیخ بهمعنای پیر، در اصطلاح به افراد زاهد و عابدی گفته میشود که نزد مردم دارای مقام قدسی بوده و راهنمای مریدان در راه رستگاری هستند. در آبادیهای سواحل و جزایر خلیج فارس و مناطق بلوچنشین، مزارها و قدمگاههای آنها مورد توجه مردم است.[۱]
ریشههای اعتقاد به مقام معنوی مشایخ
مکتب تصوف
همخوانی زندگی کوچنشینی و سادهزیستی مردم بلوچ با گوشهگیری صوفیانه، سبب شد که طریقههای مختلف تصوف، میان این مردم رشد کند و مقبولیت اجتماعی پیدا کند. صوفیان و مرشدان، در میان مردم بلوچ مقام قدسی پیدا کردند و گرهگشای زندگی آنها شدند.[۲] هریک از مشایخ، پیروان خاصی دارند و مزار آنها، سرمایۀ معنوی مردم بلوچ و محل عبادت پیروان آنها است.[۳] زیارت، مهمترین جنبۀ عمل مذهبی پیروان مشایخ را تشکیل میدهد.[۴]
روحباوری
بر اساس این باور، ارواح مشایخ دارای مرتبۀ خاصی بوده و پس از وفات، بهشکل باد در زمین و دریا سیر میکنند. هریک از مشایخ با یکی از گروههای اجتماعی سروکار دارد و آن گروه او را روح نیاکان معنوی خود میدانند؛ بهعنوان نمونه شیخ فرج با مردم فقیر و معمولی، شیخالبحار با گروه غواصان و ملاحان و شیخ اُدروس با برگزیدگان، بزرگان اجتماعی و بابازار یا مامازار در ارتباط هستند.[۵] هرگونه توهین، تردید و نافرمانی از مشایخ، باعث گرفتاری فرد به باد مشایخ میشود و برای درمان آن باید مجلس مولود برگزار شود.[۶]
کارکرد مشایخ در قوم بلوچ
مشایخ در جامعۀ بلوچ، رهبری مذهبی را بر عهده داشتند و بلوچها که توان مالی برای مراجعه به پزشک و استفاده از دارو را نداشتند، به مشایخ و قلندران دورهگرد مراجعه میکردند. همچنین در اختلافات درونی جامعۀ بلوچ، مشایخ نقش قاضی و در مقابل بیگانگان رهبری دفاع از آنان را بر عهده داشتند.[۷] تعدادی از مشایخ چون شیخغیبی، شیخرستم، شیخمراد و شیخجمال در مبارزه با مغولها شهید شدهاند.[۸] زندگی صوفیانۀ مشایخ تاثیر قابل توجهی بر زندگی مردم بلوچ داشته و خصلتهایی چون مدارا و تساهل را مردم بلوچ از زندگی مشایخ الهام گرفتهاند.[۹] مردم بلوچ برای هر یک از مشایخ، داستانهایی دارند که نشان از قدرت خارقالعادۀ آنها در زمان حیات و بهرهمندی از کرامات بعد از وفات آنها است.[۱۰]
مشایخ معروف قوم بلوچ
مشایخ بسیاری میان بلوچهای ایران، پاکستان و افغانستان و حتی دیگر اقوام مریدان زیادی دارند.[۱۱] شیخ عبدالقادر جلانی معروف به شیخقوس (رییس طریقۀ قادریه)، شیخاحمد ملوندی (مروندی) معروف به شهباز لعلقلندر و خواجه خضر نبی[۱۲]در میان بلوچها احترام ویژه دارند و برای رامکردن برخی بادهای سنگین از آنها مدد میجویند.[۱۳]
مولویها در قوم بلوچ
گذار از مرجعیت عرفانی به فقهی
جایگاه مذهب و بهویژه وضعیت پیشوایان مذهبی در ساختار اجتماعی بلوچستان، دچار تحولات اساسی شده است. حکومت محلی بارکزییها نقطه آغاز رونق مذهب اهلسنت در این منطقه بوده است. در این دوره، یکی از حاکمان محلی تعدادی مولوی را که تحصیلات دینی در پاکستان و افغانستان داشتند، برای اجرای قضاوت شرعی وارد دستگاه حکومتی خود کرد. پیش از این، شیوخ درویشمسلک، پیران صاحبکرامت و صوفیان یا عارفان محلی، مرجع معنوی مردم بلوچستان بودند.[۱۴]
از زهدگرایی تا قضاوت محلی
در قرن گذشته پیشوایان دینی بلوچ که با عنوان «ملا» و «قاضی» شناخته میشدند، اغلب کهنسالان زاهدی بودند که در سالهای دور، آشنایی اندکی با علوم دینی در سطحی ابتدایی پیدا کرده و با همان اندوخته به نیازهای دینی مردم پاسخ میدادند، به آموزش فرزندان برخی اقشار میپرداختند و در مواردی، بهعنوان بازوی قضایی حاکمان عمل میکردند.[۱۵]
ظهور نسل جدید مولویهای تحصیلکرده
وضعیت سابق کمابیش تا واپسین سالهای حکومت قاجار ادامه داشت؛ تا اینکه آوازه مدرسههای دینی مترقی و سازمانیافته در هندوستان آن روزگار به گوش بلوچها رسید. با توجه به شرایط فرهنگی ویژه بلوچستان، تعداد اندکی از فرزندان همان زاهدان معتمد که از نظر طبقاتی نیز جزو اقشار میانی جامعه به شمار میآمدند و مورد اعتماد دیگران بودند، فرصت سفر به خارج از کشور را یافتند. این مسافران پس از بازگشت، به مهمترین و تأثیرگذارترین نیروهای اجتماعی جامعه بلوچستان تبدیل شدند و سرآغاز تحولات گسترده و دگرگونیهای ریشهای در بنیانهای فکری و اعتقادی بلوچها شدند. اگرچه این پیشوایان مذهبی تا پیش از این مورد احترام مردم بودند، اما سازمان منسجمی که دارای گستره نفوذ بالایی در عرصههای مختلف سیاسی و اجتماعی باشد، نداشتند.[۱۶]
تثبیت قدرت و نقشآفرینی سیاسی در دوره معاصر
در دوران انقلاب اسلامی و حکومت دینی در ایران، زمینههای مناسبی برای افزایش قدرت و تأثیرگذاری روحانیون در فرهنگ و جامعه بلوچستان فراهم شد. تثبیت جایگاه اقتدارآمیز رهبران مذهبی در بلوچستان، به ارتقای نقش عامل مذهب در هویت قومی بلوچها انجامید. اهمیت سیاسی رهبران مذهبی بلوچ، بهویژه در آستانهی انقلاب اسلامی ایران، بیشازپیش آشکار شد؛ آنها در کنار علمای شیعه، نقش مهمی در بسیج سیاسی مردم بلوچ برای همراهی با این انقلاب گسترده ایفا کردند.[۱۷]
مزار مشایخ قوم بلوچ
زیارتگاهها
بر اساس عقیدۀ پیروان مشایخ، برخی از مشایخ یا زندهاند و یا غایب شدهاند و مرقد ندارند یا مرقد آنها در کشورهای دیگر است؛ براین اساس برای هریک قدمگاههایی در نقاط مختلف برپا کردهاند که پیروان جهت زیارت و برگزاری مراسم به آنجا مراجعه میکنند؛ مانند محل غایب شدن شیخ غلامرسول در شب عروسی، قدمگاه خواجه خضر در جنوبغربی چابهار و شهرهای ساحلی جنوب، محل غایب شدن شیخغیبی بر فراز کوهی در طیس/ تیس در چابهار.[۱۸]
مقبرهها
مقبرۀ شیخشمس تبریزی در مورتان هندوستان است؛ [۱۹] مقبرۀ شیخ شکرگنجی در مولتان ایالت پنجاب پاکستان، [۲۰] مقبرۀ عجمیر شریف شیخ محیالدین نقشبندی در مولتان ایالت پنجاب، مقبرههای شیخرستم، شیخ جهانشاه، شیخمراد، شیخجمال، شیخ سید رَکَل، شیخ بهادرشاه، شیخ پیرسهراب، شیخشمیل، شیخشوشین و شیخحسن در منطقۀ چابهار[۲۱] و مقبرۀ شیخاحمد ملوندی (مروندی) در سیوان ایالت سند پاکستان، قرار دارد.[۲۲] مقبرههای برخی دیگر در کشورهای عربستان، عراق، هند، یمن و کشورهای آفریقایی است که سالانه مریدان زیادی از افغانستان، پاکستان و ایران به زیارت آنها میروند.[۲۳]
آیین بزرگداشت مشایخ در قوم بلوچ
مردم بلوچ با هدف برآوردهشدن حاجات خود، آیینی با نام مجلس مولود را برگزار میکنند.[۲۴] این مراسم، از بزرگترین و دیدنیترین آیینهای قوم بلوچ است. مدیریت این برنامه را پیران به دست دارند.[۲۵] مولود برخی مشایخ زمان محدود و مشخص دارد؛ مانند مولود سید غلامرسول که از بیستوچهارم ذیالقعده آغاز میشود و تا هفت روز ادامه مییابد.[۲۶] مولود برخی مشایخ از جمله شیخ شمس تبریزی، فقط روزهای پنجشنبه و شبهای جمعه برگزار میشود و غذای نذری به مردم میدهند.[۲۷] بانی مولود برای شیخ، حیوانی قربانی میکند؛ [۲۸] مراسم مولود تعداد زیادی از مشایخ، با اطعام، دعا، تلاوت قرآن و شعرخوانی در وصف پیامبر اسلام و شیخ برگزار میشود. مریدان برای حاجتگیری، تکههایی از پارچه، زنگوله، شیپور، سنگواره یا اشیای دیگر را به ضریح میبندند.[۲۹] گاهی مراسم با دهلنوازی و رقص و پایکوبی همراه میشود. در برخی مجالس، نمایشی اجرا میشود که عروسی شیخ را بازنمایی میکند. در مراسم مولود برخی مشایخ نیز برنامههای جادوگری و چشمبندی اجرا میشود.[۳۰] این در حالی است که دانشمندان دینی، اعتقاد به دخالت ارواح در امور عالم و آزار انسانها را خرافه میدانند.[۳۱] همچنین از منظر فقه اسلامی، جادوگری و احضار ارواح، حرام است.[۳۲] روانشناسان نیز همۀ بیمارهایی را که مردم بلوچ، بادزدگی میدانند، گونههایی از بیماری روانی دانستهاند که ریشه در عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دارد.[۳۳]
پانویس
- ↑ بلوکباشی، «هویتسازی اجتماعی از راه بادزدایی گشتاری»، 1381، ص36.
- ↑ سرافرازی، «فرقۀ مذهبی ذکریها در بلوچستان»، 1390ش، ص50-51.
- ↑ بلوکباشی، «هویتسازی اجتماعی از راه بادزدایی گشتاری»، 1381، ص36.
- ↑ «بلوچ و بلوچستان دین و معتقدات»، وبسایت کتابخانۀ مدرسۀ فقاهت.
- ↑ بلوکباشی، «هویتسازی اجتماعی از راه بادزدایی گشتاری»، 1381، ص36.
- ↑ ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص28.
- ↑ سرافرازی، «فرقۀ مذهبی ذکریها در بلوچستان»، 1390ش، ص50-51.
- ↑ ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص38، 41.
- ↑ سرافرازی، «فرقۀ مذهبی ذکریها در بلوچستان»، 1390ش، ص50-51.
- ↑ ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص35، 41 و 42.
- ↑ ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص28-42.
- ↑ ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص28، 37 و 39.
- ↑ جعفری، «زار»، وبسایت مرکزدائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ نادری و دیگران، «تأملی در آرایـش نیروهـای اجتماعی و تحول گفتمانهای هویت قومی در بلوچستان ایران»، 1397ش، ص83-84 و 91.
- ↑ نادری و دیگران، «تأملی در آرایـش نیروهـای اجتماعی و تحول گفتمانهای هویت قومی در بلوچستان ایران»، 1397ش، ص83-84 و 91.
- ↑ نادری و دیگران، «تأملی در آرایـش نیروهـای اجتماعی و تحول گفتمانهای هویت قومی در بلوچستان ایران»، 1397ش، ص83-84 و 91.
- ↑ نادری و دیگران، «تأملی در آرایـش نیروهـای اجتماعی و تحول گفتمانهای هویت قومی در بلوچستان ایران»، 1397ش، ص83-84 و 91.
- ↑ ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص35، 39 و 41.
- ↑ «معرفی پیر و مرشدان گذشته اهل سنت»، وبلاگ سبزپاگ.
- ↑ «بابا فریدالدین گنجشکر»، ویکیفقه.
- ↑ «معرفی پیر و مرشدان گذشته اهل سنت»، وبلاگ سبزپاگ.
- ↑ «آرامگاه لعل شهباز قلندر در پاکستان»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «معرفی پیر و مرشدان گذشته اهل سنت»، وبلاگ سبزپاگ.
- ↑ جعفری، «زار»، وبسایت مرکزدائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص28-29.
- ↑ «معرفی پیر و مرشدان گذشته اهل سنت»، وبلاگ سبزپاگ.
- ↑ ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص35.
- ↑ ساعدی، اهل هوا، تهران، 1345ش، ص98-117.
- ↑ «بلوچ و بلوچستان دین و معتقدات»، وبسایت کتابخانۀ مدرسۀ فقاهت.
- ↑ ریاحی، زار و باد و بلوچ، 1397ش، ص31 -32.
- ↑ «اذیت و آزار انسان توسط روح و جن»، وبسایت ثقلین.
- ↑ «جادو و مردم شناسی»، ویکیفقه.
- ↑ «درباره مراسم زاردرمانی که در آن جن را از جسم فرد خارج میکنند!»، وبسایت سرپوش.
منابع
- «آرامگاه لعل شهباز قلندر در پاکستان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 19 آبان 1398ش.
- «اذیت و آزار انسان توسط روح و جن»، وبسایت ثقلین، تاریخ درج مطلب: 28 تیر 1395ش.
- بیگی، همت، «پیوند آوایی معنایی واژگان روح، ریح و ریحان از منظر اشتقاق»، فصلنامۀ آموزش معارف اسلامی، دورۀ 25، شمارۀ 3، بهار1392ش.
- «بابا فریدالدین گنجشکر»، ویکیفقه، تاریخ بازدید: 6 دی 1402ش.
- بلوکباشی، علی، «هویتسازی اجتماعی از راه بادزدایی گشتاری»، نامۀ انسانشناسی، دورۀ اول، شمارۀ اول، بهار و تابستان 1381ش.
- «بلوچ و بلوچستان دین و معتقدات»، وبسایت کتابخانۀ مدرسۀ فقاهت، تاریخ بازدید: 2 دی 1402ش.
- «جادو و مردمشناسی»، ویکیفقه، تاریخ بازدید: 9 دی 1402ش.
- جعفری، حمید، «زار»، وبسایت مرکزدائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 1 آذر 1400ش.
- «درباره مراسم زاردرمانی که در آن جن را از جسم فرد خارج میکنند!»، وبسایت سرپوش، تاریخ درج مطلب: 9 مهر 1398ش.
- ریاحی، علی، زار و باد و بلوچ، تهران، کتابخانۀ ظهوری، 1397ش.
- ساعدی، غلامحسین، اهل هوا، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1345ش.
- زاویه، سعید و اصلمرز، مهدی، «مطالعه تطبیقی آیین زار در ایران و سودان»، نشریۀ هنرهای زیبا، شمارۀ 42، پاییز و زمستان 1389ش.
- «عقیده به جن نشانه تاثیرپذیری قرآن از فرهنگ جاهلی!»، وبسایت آیین رحمت، تاریخ بازدید: 7 آذر 1402ش.
- سرافرازی، عباس، «فرقۀ مذهبی ذکریها در بلوچستان»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال اول، شمارۀ سوم، پاییز 1390ش.
- «معرفی پیر و مرشدان گذشته اهل سنت»، وبلاگ سبزپاگ، تاریخ بازدید: 5 دی 1402ش.
- نادری، احمد و دیگران، «تأملی در آرایش نیروهای اجتماعی و تحول گفتمانهای هویت قومی در بلوچستان ایران»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، دورۀ 3، شمارۀ 11، پاییز 1397ش.