همبستگی اجتماعی؛ حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر.
 راهپیمایی مردم تهران علیه حکومت پهلوی سال ۱۳۵۷ش | |
پادکست مقاله | 🡇
| |
| عنوان اصلی | همبستگی اجتماعی |
|---|---|
| شاخه علمی | جامعهشناسی / مطالعات اجتماعی / انسانشناسی |
| نوع مفهوم | مفهوم اجتماعی ـ جامعهشناختی |
| معنای اصطلاحی | احساس مسئولیت، وفاق و تعلق مشترک میان افراد جامعه که موجب انسجام، همکاری و ثبات اجتماعی میشود |
| حوزه کاربرد | جامعهشناسی، علوم سیاسی، انسانشناسی، اخلاق اجتماعی، مطالعات فرهنگی |
| مرتبط با | انسجام اجتماعی، اعتماد اجتماعی، وجدان جمعی، مشارکت مدنی، نوعدوستی، محبت اجتماعی |
| اهمیت | شرط بقای نظم اجتماعی، پیشنیاز توسعه پایدار، تضمین امنیت روانی و مدنی، تقویت تابآوری جامعه و کاهش نابرابریها |
| مروج | جامعهشناسان کلاسیک مانند دورکیم، اندیشمندان مسلمان مانند ابنخلدون و فارابی؛ نهادهای اجتماعی، دینی و آموزشی |
| زیرنویس عنوان | حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر |
همبستگی اجتماعی؛ انسجام و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه است. این مفهوم بهمعنای احساس مسئولیت متقابل و الزام اخلاقی است که موجب ثبات و همکاری برای دستیابی به خیر عمومی میشود. در مباحث نظری همبستگی اجتماعی، جامعهشناسی غربی از تأکید بر ضرورتهای ساختاری تا رویکردهای عاطفی و نقد فایدهگرایی را دربرمیگیرد؛ در حالی که اندیشه اسلامی این پیوند را فراتر از قراردادهای مادی و بر پایههای فطرت، ایمان، محبت و عدالت استوار میداند. تقویت این همبستگی در گرو عملکرد نهادهایی چون دین، آموزش، قانون و رسانه، و رفتارهای مشارکتی نظیر مدارا و نوعدوستی است؛ در مقابل، بیعدالتی، توسعه نامتوازن، فردگرایی مفرط و رویکردهای بازارگرایانه از مهمترین عوامل واگرایی اجتماعی بهشمار میروند.
مفهومشناسی
همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی و بهمعنای وحدت، وفاق، وفاداری و یگانگی است.[۱] این اصطلاح با واژگانی چون یکپارچگی، انسجام، نظم، تطبیق، سازگاری و هماهنگی اجتماعی همخانواده است.[۲] در اصطلاح جامعهشناسی، همبستگی اجتماعی عبارت است از احساس مسئولیت و الزام اخلاقی متقابل میان افراد یا گروههای آگاه که دربرگیرندهٔ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی حیات و منافع جمعی است.[۳] از این منظر، اعضای یک جامعه به یکدیگر وابسته و نیازمندند و با حفظ وحدت گروهی، با عناصر وحدتبخش نظیر قوانین مشترک تطابق و همنوایی دارند.[۴] در سطح نظام، همبستگی فرایندی است که در آن نظام اجتماعی به یگانگی فرهنگی و تناسب الگوهای هنجاری دست مییابد.[۵]
اعتماد اجتماعی، مشارکت، تعهد، قرارداد اجتماعی، وجدان جمعی، ظرفیت پذیرش تفاوتها و همیاری از مهمترین عناصر شکلدهندهٔ همبستگی اجتماعی هستند.[۶] شکلگیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمنهای علمی، اصناف و سازمانهای مردمنهاد علایم همبستگی اجتماعی بهشمار میروند.[۷]
از جایگاه نظری و میانرشتهای، مسئله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمعگرایی افراطی جانمایی شده است. مدخلهای بحث پیرامون این مفهوم در حوزههای مختلف علوم انسانی متفاوت است؛ در فلسفه از طریق بررسی نسبت جزء و کل و خاص و عام، در علوم سیاسی با تمرکز بر دوگانه ثبات و تغییر، و در انسانشناسی از منظر انسان اجتماعی و انسان اقتصادی به آن پرداخته میشود.[۸]
اهمیت همبستگی اجتماعی
بدون همبستگی اجتماعی ثبات و بقای نظام اجتماعی و ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه بهسوی فروپاشی حرکت میکند.[۹] در بُعد امنیت ملی همبستگی اجتماعی سدی دفاعی است که ضمن خنثیسازی توطئهها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین میکند.[۱۰] در سطح الگوی توسعه، همبستگی اجتماعی با ساماندهی کارآمد سرمایههای مادی و انسانی، پیششرط بنیادین توسعه پایدار بهشمار میرود.[۱۱] همبستگی اجتماعی با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان میآورد.[۱۲] همبستگی از طریق تعدیل نابرابریهای اجتماعی از تشدید اختلافات اجتماعی و فرقهای جلوگیری و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب، انسانی و ملی را فراهم میآورد.[۱۳] گفته شده است که همبستگی اجتماعی نقش فزاینده در تقویت تابآوری جامعه دارد.[۱۴]
مبانی دینی همبستگی اجتماعی
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.[۱۵] تمسک به ریسمان الهی،[۱۶] جامعهسازی بر محوریت عقیده و هدف،[۱۷] ارائه تفسیر واقعی از دنیا بهعنوان محل منازعه،[۱۸] تربیت روحیه ایثار،[۱۹] وفای بهعهد،[۲۰] تأکید بر اصول مشترک انسانی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی،[۲۱] ارائه الگوی نظارت و کنترل اجتماعی،[۲۲] عدالت و عدالت اجتماعی،[۲۳] التزام به دستورات اخلاقی،[۲۴] پایانبخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجامبخش دین اسلام و تقویت اخوت اسلامی بهعنوان نوعی همبستگی گروهی در مقابل همبستگی گروهی مبتنی بر طبیعت و منفعت ذکر شده است.[۲۵]
دیدگاه جامعهشناسان
جامعهشناسان مختلف هرکدام از زاویهای به مفهوم همبستگی اجتماعی نگاه کردهاند. همبستگی اجتماعی از منظر جامعهشناسی، مفهومی چندبعدی است: گاهی اخلاقی، گاهی اقتصادی، گاهی عاطفی و گاهی ساختاری؛ اما همه جامعهشناسان بر یک نکته توافق دارند؛ هیچ جامعهای بدون نوعی همبستگی نمیتواند دوام بیاورد. نظریه پردازان از منظرهای مختلف به این موضوع پرداختهاند؛ شارل ژید، اقتصاددان فرانسوی، همبستگی اجتماعی را بر سهپایه میدید: عادلانه بودن وضعیت طبیعی انسانها، بدهکاری هر فرد به جامعه، و اجتماعی بودن خطرها (همه در برابر مشکلات سهیم هستند). او از تشکیل تعاونیها، اتحادیههای کارگری و سازمانهای خودیاری برای مقابله با سرمایهداری حمایت میکرد.[۲۶] مونتسکیو همبستگی را درهمآمیختگی عادتها و خلقوخوی جمعی میدانست. روسو معتقد بود همبستگی از یک قرارداد نانوشته اجتماعی زاده میشود.[۲۷] ژان ژورس همبستگی را یک آرمان جمعی میدید و بعداً همبستگی اخلاقی را مطرح کرد تا جلوی خودخواهی افراد را بگیرد. شارل فوریه چهار معنای همبستگی را بیان کرد: مسئولیت جمعی در قبال بیمه و بازپرداخت وام، آمادگی برای تقسیم منابع با نیازمندان، حس تعلق به جمع، و تضمین حداقل درآمد برای خانوادههای نیازمند. پیر لورو هم مفهوم همبستگی را نقد نیکوکاری مسیحی، ایده قرارداد اجتماعی، و نگاه ارگانیکی به جامعه میدانست.[۲۸]
امیل دورکیم معروفترین نظریه را دربارهٔ همبستگی ارائه داد. او همبستگی مکانیکی و ارگانیکی را از همدیگر جدا کرد. در همبستگی مکانیکی (ویژه جوامع سنتی و کوچک)، مردم شبیه هم هستند، ارزشهای مشترک دارند و بدون نیاز به تفاوت زیاد کنار هم زندگی میکنند. در همبستگی ارگانیکی (ویژه جوامع مدرن و بزرگ)، مردم تخصصهای متفاوت دارند و مانند اعضای یک بدن به یکدیگر وابستهاند.[۲۹] از نظر دورکیم، برابری فرصتها و وجود گروههای میانی مانند انجمنهای صنفی، شرط انسجام جامعه است. در زمان بحرانها که قوانین قدیمی از کار میافتند، همبستگی تازهای بر پایه اخلاق مقدس و آرمانهای جمعی زاده میشود که خودخواهی را مهار میکند.[۳۰]
جمعی دیگر که تحت عنوان مکتب همبستگی مطرح شده اند، گفته شده است که همبستگی اجتماعی را دربرابر نیولبیرالیزم مطرح کردهاند. مارسل موس، شاگرد دورکیم، با طرح چرخه «بخشیدن، گرفتن و پس دادن» نشان داد همبستگی ریشه اخلاقی دارد، نه منفعتطلبانه. او میگفت فرد و دولت به هم بدهکارند.[۳۱] ژرژ باتای برعکس اقتصاددانان، معتقد بود جامعه با بخشش، فداکاری، ایثار و قربانی کردن پیوند میخورد، نه با سودجویی و ثروتاندوزی. او همبستگی را به دو نوع تقسیم کرد: 1همبستگی عامگرا و مثبت: بر پایه انسانیت مشترک و پذیرش تفاوتها؛ 2. همبستگی خاصگرا و فاشیستی: بر پایه طرد دیگری و عدم پذیرش تفاوت. [۳۲] از نظر لوی استراوس، همبستگی محصول مبادله است و مبادله خود یک ساختار اجتماعی بهشمار میرود.[۳۳]
پییر بوردیو در برابر جریان جهانی نئولیبرالیسم که جوامع را تجزیه میکند، از دو نوع همبستگی جنبشهای جهانی و همبستگی جنبشهای محلی یا نموده است.[۳۴] بولتانسکی همبستگی را نتیجه اخلاقیات جامعه میدانست و چهار نوع آن را بر اساس دو محور «صلح در برابر منازعه» و «همارزی در برابر ناهمارزی» دستهبندی کرد. او میگفت برای تحقق همبستگی باید از نقد لیبرالیسم جدید و پیوند نقد اجتماعی با نقد هنری استفاده کرد.[۳۵] امروزه مکتب همبستگی برای دفاع از جامعه در برابر فاشیسم و سودگرایی افراطی شکل گرفته است. این مکتب مفاهیمی مانند اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی و اقتصاد بخشش را در برابر علم اقتصاد سودمحور مطرح کرده و ریشهکن کردن نابرابریهای بیرونی را اصل بنیادین همبستگی میداند.[۳۶]
از منظر تالکوت پارسونز، جامعهشناس کارکردگرا، انسجام جامعه از طریق ارزشها و اصول مشترک به دست میآید. پیتر بلاو از نظریهپردازان مبادله، بر اهمیت پاداشهای گروهی تأکید داشت؛ وقتی گروه به اعضای همراه خود پاداش میدهد، همبستگی تقویت میشود.[۳۷] مایکل هچتر نظریه پرداز نظریه انتخاب عقلانی مدعی بود که همبستگی دارای سه بعد رفتاری مشترک، احساس وابستگی عاطفی (عشق، دوستی، برادری) و قضاوت و کنترل جامعه بر اعضا است. لیندنبرگ، همبستگی را از خودگذشتگی برای کالاهای مشترک، تحمل هزینه برای منافع جمعی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمانشکنی و جبران خسارت در بلایا میدانست.[۳۸]
راندل کالینز بر آیینهای تعامل و گردهماییهای رو در رو، آیینهای مشترک و حالات عاطفی یکسان بین افراد تأکید داشت. دیوید آر. هایس همبستگی عادلانه و عاطفی را مطرح کرد و بر نقش وفاداری، همپیمانی و هماهنگی احساسی تأکید میکرد. در رویکرد شبکههای اجتماعی، نظریهپردازانی مانند مارکوفسکی و لاولر بر دسترسیپذیری تأکید دارند؛ هرچه پیوندها بین افراد یک شبکه بیشتر و قویتر باشد، همبستگی بیشتر است.[۳۹]
در سطح کوچکتر، پژوهشگران بهجای همبستگی از مفهوم دلبستگی استفاده میکنند؛ مکفرسون و اسمیت بر مدت زمان عضویت در گروه و تأثیر آن بر دلبستگی تأکید کرده است. هکاترون و روزنشتاین بر کنشهای جمعی، فرصت تماس، دوستی، نوعدوستی و سود مشترک تمرکز کرده است. ویلر و همکاران نقش مجازات برای کسانی که سوار بر زحمت دیگران میشوند (مفتسواری) و ترجیح مشارکت بر بیتفاوتی مهم تلقی شده است. هاوسر و لواگلیا مدعی است حتی اگر نابرابری در گروه باشد، عواطف انسانی میتوانند همبستگی ایجاد کنند. از نظر شاین، جئونگر و لاولر آگاهی افراد از روابط مبادلهای خود و از دیدگاه لوین و مورلند وفاداری اعضا کلید ماندگاری پیوندهای گروهی است.[۴۰]
دیدگاه اندیشمندان مسلمان
در دیدگاه متفکران مسلمان نیز همبستگی اجتماعی مطرح شده است. ابنخلدون از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده میکند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما در پیوند با دین، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت میشود. تجملگرایی و تنپروری نیز منجر به تضعیف پیوندهای انسانی میشود.[۴۱] فارابی، تعاملات اجتماعی را مبتنی بر عدالت، محبت، احسان و الگوی برادری تعميم يافته میداند[۴۲] که همبستگی اجتماعی را موجب میشود. در مدینه فاضله، افراد در پرتو محبت ناشی از اشتراک در فضیلت، منفعت و لذت، برای کسب سعادت تلاش میکنند.[۴۳] خواجه نصیرالدین طوسی نیز دو گونه محبت طبیعی و ارادی را عامل همبستگی اجتماعی میداند.[۴۴]
محمدعلی شاهآبادی، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «ولایت» و عرضیِ «اخوت» استوار میکند.[۴۵] مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون[۴۶] و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.[۴۷] از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه پیوند عاطفی و ساختاری با جامعه ایمانی به عدد تبدیل شده و ارزش مییابد.[۴۸]
امام خمینی در تبیین مبانی همبستگی اجتماعی در ایران، اتحاد حول محور اسلام را جایگزین ملیگرایی سکولار کرد. دشمنشناسی مشترک، مشارکت همهجانبه مردم در امور جامعه، روحانیت و مناسک جمعی اسلامی عرصههای مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.[۴۹] سید محمدحسین طباطبایی معتقد است طبیعت استخدامگر انسان ذاتاً مولد اختلاف است[۵۰] و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله دین بهعنوان عاملی فراطبیعی محقق میشود.[۵۱] او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره (همبستگی مقاومتی) و در نهایت مرابطه (همبستگی شبکهای) صورتبندی میکند.[۵۲] در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی میگردد.[۵۳] عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.[۵۴]
تقویت و موانع همبستگی اجتماعی
برای تقویت همبستگی اجتماعی عواملی بیان شده است. دین از مهمترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.[۵۵] نهاد آموزش نیز با تربیت شهروند اجتماعی و ملتزم به مصالح عمومی و قراردادهای اجتماعی،[۵۶] بازتولید فرهنگ و اخلاق، ایجاد شبکههای پایدار، پایهگذاری سنتهای ثباتبخش و خلق سرمایه اجتماعی، همبستگی اجتماعی را تقویت میکند.[۵۷] نهاد حقوق از راه تطابق قانون با خواستههای جامعه، مقوم همبستگی اجتماعی است؛[۵۸] زیرا اخلاقیات همبستگیساز تنها در صورتی پایدار میمانند که به کدهای حقوقی و رویههای قانونی تبدیل شوند.[۵۹] رسانههای جمعی و شبکههای اجتماعی در فضای مجازی نیز با ایجاد لایههای هویتی مشترک در تقویت همبستگی اجتماعی مهم شمرده شده است.[۶۰] برخی از عوامل هنجاری و رفتاری تقویت همبستگی اجتماعی نیز عبارتاند از:
- درک عمیق از اهداف کلان جامعه و پرهیز از اظهارنظرهای ناآگاهانه؛
- بهرهگیری از خرد جمعی و جلوگیری از تکروی؛
- ترویج روحیه گذشت و سازگاری با دیگران؛
- صداقت متقابل و پرهیز از نفاق؛
- تقویت پیوندهای عاطفی و تلاش مدام برای صلح، آشتی و حل مسالمتآمیز منازعات؛[۶۱]
- دینداری و دینمداری.[۶۲]
رذائل اخلاقی، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی،[۶۳] توسعه نامتوازن،[۶۴] بیعدالتی،[۶۵] سیاستهای نئولیبرال، بازارگرایی، اقتدارگرایی و فاشیسم، از موانع همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.[۶۶]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ۱۳۶۹ش، ذیل واژه همبستگی.
- ↑ نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، 1375ش، ص178؛ رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص70.
- ↑ روشه، تغییرات اجتماعی، 1387ش، ص184.
- ↑ گولد و کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، ۱۳۹۲ش، ص۸۱۳
- ↑ عبدالهزاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص233 و 238.
- ↑ «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.
- ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص463.
- ↑ جهانینسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دورکیم»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۹.
- ↑ نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه؛ میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰6.
- ↑ عبدالهزاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص233.
- ↑ رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص69.
- ↑ «همبستگی اجتماعی؛ سلاح کارآمد و سپر مقاوم ایران»، وبسایت نورنیوز.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج۲، ص۱۱۱–۱۱۲.
- ↑ سوره آلعمران، آیه 103.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص196.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۹، ص۱58-۱60.
- ↑ سوره حجرات، آیه ۱۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج5، ص260-261.
- ↑ حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰ش، ص۴۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن،1390ش، ج۱۲، ص۳۳۳–۳۳۴.
- ↑ میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰۵-۲۰۸.
- ↑ محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا»، ۱۴۰۳ش، ص70.
- ↑ فصیحی، منطق کارکردی و دفاع از دین، 1390ش، ص128-133.
- ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص135 و 144-148.
- ↑ حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص۳۱.
- ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص161-164.
- ↑ جهانینسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص۱۵۵.
- ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص296-300.
- ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص116-117.
- ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص317-321.
- ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص331 و 334.
- ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص363.
- ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص428-434، 456 و 471.
- ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص467-469.
- ↑ حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.
- ↑ حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.
- ↑ حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109-110.
- ↑ حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص110.
- ↑ ابنخلدون، مقدمه ابنخلدون، 1390ش، ج1، ص294 و 301-302.
- ↑ پرهیزکار و همکاران، آشنایی با جامعهشناسی، 1403ش، ص47.
- ↑ رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۷۵–۷۶.
- ↑ طوسی، اخلاق ناصری، 1391ش، ص258-260.
- ↑ شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۸.
- ↑ شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۱۶.
- ↑ شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸0، ص۳۰.
- ↑ شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۲ و ۸.
- ↑ رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص82-۹۴.
- ↑ طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۲۲۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۸۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۱۴۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۱۶۶ و 159.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.
- ↑ ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص135، 173 و 184.
- ↑ عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۴۵.
- ↑ کریمی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی؛ مرور اجمالی تجربهٔ مالزی»، ۱۳۹۰ش، ص77.
- ↑ مهدوی زاهد، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص5.
- ↑ «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.
- ↑ امامجمعه، «تحلیل جامعهشناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص96.
- ↑ «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وبسایت دنیای اقتصاد.
- ↑ زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۶۹.
- ↑ نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1390ش، ج9، ص330.
- ↑ مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰ش، ص76.
- ↑ «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.
منابع
- قرآن کریم.
- ابنخلدون، عبدالرحمان، مقدمه ابنخلدون، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
- امامجمعه، فرهاد، «تحلیل جامعهشناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله علوم اجتماعی، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
- بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران، کیهان، ۱۳۷۵ش.
- پرهیزکار، غلامرضا و همکاران، آشنایی با جامعهشناسی، قم، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، 1403ش.
- جهانینسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دورکیم»، فصلنامه نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
- حاجیانی، ابراهیم، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
- حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰ش.
- خواجه نصیرالدین طوسی، محمد، اخلاق ناصری، به تصحیح مجتبی مینوی-علیرضا حیدری، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
- رستمی کیسمی، علی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، شماره ۵۳، ۱۴۰۲ش.
- روشه، گی، تغیرات اجتماعی، ترجمه منصور وثوقی، قم، کتابخانه عمومی، ۱۳۷۸ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه. تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۹ش.
- ذاکری، آرمان، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، تهران، نی، ۱۴۰۰ش.
- زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه جامعهشناسی مسائل اجتماعی ایران، ۱۳۹۴ش.
- سایهمیری، علی و جانی، بهاره، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی»، فصلنامه اقتصاد و بانکداری اسلامی، شماره ۳۱، ۱۳۹۹ش.
- شاهآبادی، محمدعلی، شذرات المعارف، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران، صدرا، ۱۳۹۲ش.
- عبدالهزاده فرد، علیرضا، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، فصلنامه نگرشهای نو در جغرافیای انسانی، سال ۹، شماره اول، ۱۳۹۵ش.
- عطارزاده، مجتبی، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۲ش.
- فصیحی، امانالله، منطق کارکردی و دفاع از دین، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
- کریمی، علی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژهنامه شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
- گولد، جولیوس و کولب، ویلیام، فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه باقر پرهام، تهران، مازیار، ۱۳۹۲ش.
- محصص، مرضیه، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، فصلنامه فرهنگ رضوی، سال ۱۱، شماره ۴۳، ۱۴۰۳ش.
- مشفقی، بهاره، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
- مصطفایی، عبدالمحمد، «تعامل و همبستگی اجتماعی در مکتب امام خمینی»، شماره ۷۲، بهار ۱۳۸۹ش.
- مهدوی زاهد، مهدی، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره ۲۱، شماره ۶۶، ۱۴۰۲ش.
- نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
- «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو، تاریخ درج مطلب:۱۲ مهر ۱۴۰۰ش.
- «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وبسایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
- «همبستگی اجتماعی؛ سلاح کارآمد و سپر مقاوم ایران»، وبسایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۴۰۴ش.