پای‌پوش اقوام ایرانی

پای‌پوش اقوام ایرانی؛ پاافزار ایرانیان برای پوشاندن پا.

پای‌پوش یا کفش پیشینه‌ای کهن و سه‌هزار ساله در اقوام ایرانی دارد و نمونه‌هایی از دوره ساسانی و اسلامی برجای مانده است. تنوع قومی در ایران موجب پیدایش پای‌پوش‌های سنتی گوناگونی شده که از آن جمله می‌توان به گیوه، چاروق، چموش، کومخ و گالش اشاره کرد. پای‌پوش در فرهنگ ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد و در ضرب‌المثل‌هایی مانند «ریگ به کفش داشتن» و «پاپوش دوختن» و نیز در شعر فارسی بازتاب یافته است. از آداب مرتبط با کفش می‌توان به جفت‌کردن کفش مهمان توسط میزبان و تبریک گفتن برای خرید کفش نو اشاره کرد.

مفهوم‌شناسی

در لغت‌نامه واژه پای‌پوش معادل با کفش و پای‌افزار در نظر گرفته شده است.

تاریخچه

شواهد اقلیمی حاکی از آن است که در حدود پنجاه‌هزار سال پیش، مردم از پاهای خود در برابر موقعیت‌های آب‌وهوایی سرد محافظت می‌کردند. بااین‌حال، اولین نمونه کفش واقعی، یک جفت صندل کشف شده در کالیفرنیا است که به نه‌هزار الی ده‌هزار سال پیش برمی‌گردد.

در اتاق‌های تدفین مصر، نقاشی‌هایی بر دیوار، مراحل مختلف ساخت کفش و چرم را نشان می‌دهند. این تصاویر حاکی از جایگاه اجتماعی بالای پای‌پوش بوده است.

تاریخچهٔ کفش در ایران

کفش در ایران پیشینه‌ای سه‌هزار ساله دارد. از دوران باستان، کفش‌هایی به‌جا مانده که پاهای مسطح و نوک‌های پهلویی، از جنس چرم و پارچه‌هایی بافته شده دارد و در کارهای روستایی و کشاورزی به کار می‌رفته است. در دوره ساسانیان، کفش‌ها پایه‌های بلند و نوک‌های مثلثی داشتند که برای استفاده در جنگ‌ها ساخته می‌شد. در دوره اسلامی، کفش‌های پایه‌چوبی و چرم در انواع طرح‌ها تولید می‌شدند. در این دوره، کفش‌هایی با نوک‌های مثلثی و پایه‌های بلند نیز وجود داشت. در دوره قاجاریه، کفش‌هایی با پایه‌های پلاستیکی، چرمی و پارچه‌ای تولید می‌شدند که برای استفاده در فضاهای شهری مناسب بودند.

انواع پای‌پوش ایرانی

در ایران وجود اقوام مختلف، مانند کرد، لر، کرمانج و ترکمن سبب شده تا نمونه‌های بسیار زیبا و متنوعی از پاپوش‌های سنتی و محلی مشاهده شود و در هر منطقه پاپوش‌ها نام‌های مختص به خود را داشته باشند. گیوه، کلاش (گیوه کردی)، کُوش، اُرسی، دمپایی، کفش و ملکی نام برخی از این پای‌پوش‌ها هستند.

گیوه

گیوه پای‌پوشی است نرم و راحت که رویه آن را از ریسمان پنبه‌ای بافته و ته آن را گاه از چرم و غالباً از لته‌های به‌هم‌فشرده و درهم‌کشیده می‌سازند. این نوع پاپوش برای طی مسافت‌های طولانی بسیار مناسب است. گیوه در بسیاری از مناطق کشور ازجمله استان کرمانشاه، کردستان، لرستان، اصفهان و چهارمحال‌وبختیاری و شهرهای آباده، کازرون، بهبهان، همچنین روستای کمیجان یا سنیجان استان مرکزی تولید می‌شود. از کتیرا برای چسبندگی قسمت‌های مختلف این پای‌پوش استفاده می‌شود. گیوه علاوه بر خاصیت نرمی و انعطاف، در زمستان پا را گرم و در زمستان آن را خنک نگه می‌دارد.

گیوه‌های مناطق گوناگون بستگی به جنس کف آن‌ها باهم متفاوتند؛ بر این اساس گیوه‌ها را می‌توان در سه دسته جای داد:

1. گیوه تخت یا گیوه ملکی؛ جنس کف این نوع گیوه معمولاً از چرم گاومیش و رویه آن از جنس ابریشم است. این نوع از گیوه بیشتر در مناطقی، مانند شیراز، کرمان، قم، کاشان و یزد استفاده می‌شود.
2. گیوه آج یا آجیده؛ کف آن از جنس چرم بوده و برای سطح رویی، نخ پنبه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد. این گیوه بیشتر در استان مرکزی ساخته می‌شود.
3. گیوه تخت پارچه‌ای؛ گیوه‌ای که کف آن از پارچه‌های مندرس است. امروزه به جای این‌گونه پارچه‌ها استفاده از تایر ماشین نیز در منطقه غرب کشور رایج است.

چاروق

چاروق یا چارق پای‌افزاری چرمی است که بیشتر، دهقانان و روستاییان از آن استفاده می‌کنند و به‌طور کلی با بندها و تسمه‌های بلندی که دارد، به ساق پا پیچیده می‌شود. «شم، پاتابه و پالیک» اسامی دیگری برای این نوع کفش هستند. برای ساخت این نوع از کفش‌ها از ابزارآلات درفش، تیغ، سوزن و چاقو استفاده می‌شود. روش تولید آن مانند تولید کفش است؛ اما با این تفاوت که در پایان روی آن با نخ ابریشم یا گلابتون طرح‌های گوناگونی، مانند سه‌گل، چهارگل، بوته‌دار یا بادامی ایجاد می‌کنند. شهرهای قوچان و بجنورد در استان خراسان شمالی و استان زنجان از مهم‌ترین مراکز تولید این نوع پای‌پوش هستند.

چموش

یکی از قدیمی‌ترین پاپوش‌های سنتی ایران که در استان گیلان و در منطقه ماسوله بیشتر رایج است، چموش نام دارد که نوعی پای‌افزار چرمین ساده بوده و به شکارچیان و کوه‌نشینان این امکان را می‌داد که راحت‌تر در جنگل و کوه حرکت کنند. در برخی نقاط گیلان همچون روستای «قاسم‌آباد» در شهرستان رودسر و روستای «دیوشل» در شهرستان لنگرود نیز چموش تولید می‌شد؛ اما صنعتگران ماسوله‌ای بیشتر به این هنر علاقه نشان دادند و بقایای این صنعت در این شهر ماندگار شد.

ماده اصلی مورد استفاده در این هنر، چرم گاو یا گوساله است که برای تهیه آن صبر و حوصله بسیاری نیاز است. بدنه این پاپوش (رویه و زیره) از چرم بوده که بعد از فرم دادن بدنه اصلی چموش روی قالب چوبی، به کمک نخ‌های الوان، دور کار رودوزی می‌شود و درنهایت روی کار یک منگوله برای زیبایی بیشتر کار قرار می‌گیرد. ابزار کار چموش‌دوزان همانند ابزار رایج کفاشان است.

کومخ

کومخ نوعی کفش چرمی (پوست دباغی شده الاغ) نوک برگشته است که غالباً رنگ آن سبز و دارای پاشنه است و بانوان کرد مناطق خراسان مخصوصاً قوچان و بجنورد از این نوع کفش بیشتر استفاده می‌کنند. رویه و کناره‌های کفش را با نخ‌های ابریشمی الوان رودوزی می‌کنند و از منگوله‌ای غالباً از جنس الیاف رنگی برای زیبایی بیشتر کار استفاده می‌کنند. قسمت پاشنه این کفش از پنجه‌اش باریک‌تر و چوبی بوده که معمولاً در زیر چرم پنهان می‌شده، به این نوع پاشنه «گِوَک» می‌گفتند.

گالش

یکی دیگر از پای‌پوش‌های سنتی ایران که بیشتر در مناطق کوهپایه‌ای و کوهستانی استان گیلان رایج است، گالش نام دارد. گالش به کفشی گفته می‌شود که قسمت پنجه پا را می‌پوشاند؛ اما امروزه قالب آن به‌صورت یک‌تکه است که پا را کامل می‌پوشاند. این پای‌افزار که جنسی لاستیکی دارد، به‌علت نداشتن درز، آب در آن نفود نمی‌کند و درنهایت پای‌پوش مناسب برای آب‌وهوای بارانی در شمال ایران به حساب می‌آید.

گونه‌های مختلف پای‌پوش موجود در بازار

• پاپوش مجلسی

• پاپوش عروسکی

• پاپوش چرم

• پاپوش بافتنی

• پاپوش حوله‌ای

پای‌پوش در ادبیات فارسی

کفش و پاپوش به‌واسطه اهمیت بسیار زیادی که در زندگی روزمره دارد، جای خود را بین اصطلاحات و مثل‌های ایرانی باز کرده است. «ریگ به کفش داشتن» به‌معنای تقصیر و سوءظن داشتن، «پا توی کفش کسی کردن»، به‌معنای با کسی درافتادن، «پاپوش دوختن برای کسی» به‌معنای علیه کسی توطئه کردن، از معروف‌ترین ضرب‌المثل‌های مرتبط با پای‌پوش هستند. در ادبیات نیز ردپای این واژه را می‌توان در ابیات شاعرانی چون مولوی آنجا که می‌گوید: «از جان من بپرس که با کفش آهنین / اندر ره فراق کجاها رسیده‌ای»، یا «پا شناسد کفش خویش ار چه که تاریکی بود/ دل ز راه ذوق داند کاین کدامین منزلست» یا ابن‌یمین زمانی‌که می‌گوید: «هستم از همت چو موسی رهرو وادی قدس/ گر بپایم پای‌پوش اندر نباشد گو مباش» می‌توان پیدا کرد.

آداب‌ورسوم مرتبط با پاپوش

جفت نمودن کفش‌های مهمان، از قدیمی‌ترین رسم‌های مهمان‌نوازی ایرانیان است. میزبان با انجام این کار آخرین مرحله از آداب مهمان‌نوازی را انجام می‌دهد. از دیگر آداب مرتبط با کفش بیان تبریک برای خرید کفش نو است، این عمل که جنبه‌ای نمادین دارد به این دلیل بوده که در قدیم کفش نماد تنگ‌دستی محسوب می‌شده است و زمان بیان مبارک‌باد، برای دارنده کفش آرزوی دوری از فقر و مشکلات می‌کردند.

روز جهانی بدون کفش

در سال ۲۰۰۶م، بلیک مایکوسکی بنیان‌گذار شرکت تامز کفش (Toms Shoes)، در سفری که به آرژانتین داشت، متوجه شد که بسیاری از کودکان در خیابان بدون کفش می‌دوند، ازاین‌رو بر آن شد تا با اجرای طرحی برای رفع این مشکل اقدام کند. در این ایده که به نام «یک برای یک» (One for One) یا «یکی بخر، یکی بده» معروف شده، و هر ساله در ۱۰ مِی (۲۱ اردیبهشت)، برگزار می‌شود مشتریان با خرید هر جفت کفش می‌توانند یک جفت کفش در اختیار کودکان نیازمند قرار دهند.

صنعت پاپوش

صنعت کفش دست‌دوز از جمله صنایعی است که طی سال‌های اخیر با چالش‌های فراوانی مواجه شده است؛ به‌طور مثال وجود انواع مختلف پاپوش چینی و کالاهای قاچاق سبب کوچک شدن بازار این صنعت شده است و رتبهٔ جهانی ایران در تولید کفش را نسبت به سال ۲۰۱۲م از جایگاه دهم به رتبهٔ ۱۲ جهان رسانده است.

احکام فقهی استفاده از پاپوش در نماز و وضو

طبق نظر فقیهان، مسح روی پاپوش (کفش) صحیح نیست. مسح حتماً باید روی پوست پا صورت گیرد؛ اما خواندن نماز با پاپوش و کفش در حالت ضرورت مانعی ندارد.

منابع

• ابن‌یمین، دیوان اشعار، قصاید، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
• بابایی، پروین، «کفش در فرهنگ ایرانیان»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۳۹۷ ش.
• «پای‌پوش کومخ در کوشک احمدشاهی»، وب‌سایت کاخ نیاوران، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۹ش.
• «تاریخچهٔ کفش از آغاز تا امروز»، وب‌سایت تک مُد، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۲ش.
• جمالی، مهدیه، «گالوش (کالوش) کفش سنتی گیلان»، وب‌سایت تیشینه، تاریخ بازدید: ۱۴ مرداد ۱۴۰۲ش.
• «چاموش‌دوز راسته ماسوله؛ بازاری که در صنعت چموش دوزی فعال بود»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۴۰۱ ش.
• دادور، ابوالقاسم و پورکاظمی، لیلا، بررسی پای‌پوش‌ها در ایران از دوران پیش از اسلام تا عصر حاضر، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، تهران، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا، ۱۳۸۸ش.
• دادور، ابوالقاسم و پورکاظمی، لیلا، «پای‌پوش‌های زنان روستایی و عشایر ایران»، نشریه زن در توسعه و سیاست، شماره ۲۷، ۱۳۸۸ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۲ش.
• روستایی، محمد، «کفش در اقلیم‌ها و فرهنگ ایرانی»، وب‌سایت آکرومارکت، تاریخ بازدید: ۲۸ مرداد ۱۴۰۲.
• سید صدر، سید ابوالقاسم، «دائره‌المعارف هنرهای صنایع‌دستی و حرف مربوط به آن»، تهران، سیمای دانش، ۱۳۸۸ش.
• عزیزی، منیر، «کفش در مثل»، وب‌سایت حامیان، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۳۹۶ش.
• فتوحی، پریوش، «زری‌بافی»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۲۶ مرداد ۱۴۰۲ ش.
• قطب‌الدینی، معصومه، «حیات به صنعت مرده گیوه را بر زندگی دوباره بخشید»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ بهمن ۱۳۹۸ش.
• «کفش از پای صنعت درآمده است/ وصله‌های ناجور به صنعت کفش ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج خبر: ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
• «کفش گیوه چیست و انواع آن کدام است؟ راهنمای خرید گیوه اصل»، وب‌سایت طوطی کالا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «کفش»، وب‌سایت جامع‌المسائل، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
• «مسح بر خفین»، ویکی‌شیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «معرفی انواع پای‌پوش موجود در گنجینه موزه کوشک احمدشاهی»، وب‌سایت کاخ موزه نیاوران، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۳۹۹ ش.
• مولوی، دیوان شمس، غزلیات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
• «هنرمندی روی کفش‌ها/ با پاپوش سنتی دنیای مدرن را قدم بزن»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۱ تیر ۱۳۹۸ ش.

• Lewis, Robert, "Shoe, footwear", Britannica website, Date of visit: 13 June 2023.
• Monahan, “A footwear history”, fibre2fashion website, Date of visit: 10 June 2023.
• “One Day without Shoes”, National Today website, Date of Visit: 20 July 2023.
• The History of Shoes: Ancient and Early Footwear”, bellatory website, Date of upload: 15 April 2023.