آبشار شلماش؛ آبشاری همیشه خروشان در نزدیکی شهر سردشت.
آبشار شَلماش یکی از زیباترین و مشهورترین آبشارهای استان آذربایجانغربی است که در نزدیکی شهر سردشت قرار دارد. این آبشار خروشان در سه طبقهٔ پشت سرهم در مسیر حرکت رودخانهٔ زاب کوچک ایجاد شده و در یک درهٔ بسیار سرسبز و زیبا فرود میآید. آبشار شلماش بهدلیل طبیعت بکر و چشماندازهای منحصر به فردش که جلوهای از عظمت و قدرت پروردگار در جهان هستی است، از مهمترین جاذبههای گردشگری منطقه بهشمار میرود. این سرمایهٔ ملی در اسفند ماه سال ۱۳۹۶ش در فهرست میراث طبیعی ملی به ثبت رسید.
آبشار شلماش در فاصلهٔ ۲۴۱ کیلومتری شهر ارومیه، پانزده کیلومتری شهر سردشت و در روستای شلماش قرار دارد.[۱] این آبشار از سه آبشار پیاپی تشکیل شده است که مرتفعترین آن حدود ۳۰ متر و دو آبشار دیگر هرکدام حدود ۱۰ متر ارتفاع دارند و مجموع ارتفاع این سه آبشار به حدود ۵۰ متر میرسد. آبشار اول یا اولین طبقهٔ آبشار، در نزدیکی محل توقف و بیست متری پارکینگ مجموعه،[۲] با مناظری از درختهای بلوط، چنار، انار و گردو قابل مشاهده است.[۳]
برای دیدن و رسیدن به آبشار دوم و سوم باید از کنار آبشار نخست، ۳۸۰ پلهٔ تعبیه شده را بهسمت پایین و دره طی کرد.[۴] بهدلیل فشار زیاد آب و قرار گرفتن پلهها در نزدیکی آبشار، هنگام پایین رفتن از پلهها احتمال خیسشدن وجود دارد.[۵] آبهای سرازیر شده از آبشار در نهایت داخل یک حوضچه جمع میشود که بر زیبایی این آبشار میافزاید و از نکات مهم ایمنی در آبشار این است که شنا کردن در حوضچهٔ پایین آن ممنوع و بسیار خطرناک است. همچنین امکان سقوط از پلههای آبشار نیز وجود دارد که رعایت احتیاط را ضروری میسازد.[۶]
آب این آبشار از رودخانهٔ زاب کوچک سرچشمه میگیرد و بر روی یک گسل بزرگ در مسیر روستاهای آلمان و شلماش جاری میشود. ارتفاع منطقه نیز از سطح دریا حدود ۱۵۰۰ متر است. نام «شلماش» در زبان کردی بهمعنی «سنگ بزرگ» است که به علت وجود صخرههای عظیم در محل آبشار انتخاب شده است.[۷]
بهترین زمان بازدید از آبشار شلماش فصل بهار و تابستان است، زمانی که آبشار در پرآبترین حالت خود قرار دارد و طبیعت اطراف آن در زیباترین وضعیت ممکن است.[۸] آبوهوای این آبشار از خردادماه تا اواسط پاییز، معتدل و در باقی ماههای سال، رو به سردی میرود.[۹] آبشار شلماش و محدودهٔ اطراف آن ترکیبی از انواع جاذبههای طبیعی نظیر رودخانه، آبشار، کوه و جنگل است.[۱۰]
مردم ساکن منطقه آبشار شلماش
آبشار شلماش در شهرستان سردشت قرار دارد که یک شهر کردنشین در استان آذربایجانغربی است و جمعیت آن نیز کرد زبان است. مردم ساکن منطقه آبشار شلماش عمدتاً از قوم کرد هستند و به زبان کردی سورانی با لهجه مکریانی صحبت میکنند. زبان کردی سورانی زبان اصلی مردم است و زبان فارسی نیز برای امور رسمی کاربرد دارد.[۱۱]
پوشش گیاهی و جانوری منطقه
منطقهٔ اطراف آبشار شلماش دارای پوشش گیاهی بسیار متنوع و سرسبز است. درختان غالب این منطقه شامل بلوط، چنار، گردو، افرا، ممرز، راش و توس هستند که اطراف آبشار و درههای مجاور بهوفور یافت میشوند. همچنین در برخی نقاط درختان انار دیده میشوند. این پوشش گیاهی متراکم، علاوه بر زیبایی بصری، نقش مهمی در حفظ خاک و اکوسیستم منطقه ایفا کرده و محیطی خنک و مطبوع بهویژه در فصول گرم سال فراهم آورده است.[۱۲]
آبشار شلماش و جنگلهای اطراف آن زیستگاه طیف گستردهای از جانوران است. در این منطقه گونههایی مانند خرس، گراز، روباه، خرگوش، سنجاب، عقاب، شاهین و جغد زندگی میکنند. همچنین انواع پرندگان و جانوران کوچک دیگر نیز در این زیستبوم حضور دارند که نشاندهندهٔ تنوع زیستی بالای منطقه است. این تنوع جانوری، بهویژه حضور پرندگان شکاری و پستانداران، جذابیت ویژهای برای علاقهمندان به طبیعت و حیات وحش ایجاد کرده است.[۱۳]
آبشار شلماش در حفظ تعادل زیستمحیطی منطقه نقش مهمی دارد و با ایجاد زیستگاههای متنوع برای گونههای گیاهی و جانوری، به حفظ تنوع زیستی کمک کرده است. همچنین جریان آب و رطوبت ناشی از آبشار موجب تقویت پوشش گیاهی اطراف و تثبیت خاک شده است. به همین دلیل این آبشار بهعنوان یک سرمایهٔ طبیعی و زیستمحیطی ارزشمندی شمرده میشود که حفاظت از آن برای پایداری اکوسیستم ضروری است.[۱۴]
امکانات رفاهی
امکانات رفاهی اعم از مسجد، پارکینگ، سرویس بهداشتی و رستوران برای گردشگران مهیا شده است.[۱۵] همچنین سکوهایی برای استراحت مسافران جهت برپایی چادر وجود دارد. علاوهبر آن امکان اسکان در هتلها، مسافرخانهها و اقامتگاههای بومگردی سردشت نیز فراهم است. در ضمن راهنماهایی در مسیر برای ارائهٔ اطلاعات به گردشگران حضور دارند.[۱۶]
ترکیب طبیعت بکر، مناظر خیرهکننده، آبوهوای دلپذیر، امکانات رفاهی مناسب و دسترسی آسان به آبشار موجب شده، آبشار شلماش به مقصدی محبوب و راحت برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل شود و امکان لذت بردن از طبیعت بکر و زیباییهای منطقه را با آسایش فراهم آورد.[۱۷]
برای رسیدن به آبشار شلماش باید ابتدا به شهرستان سردشت در استان آذربایجانغربی سفر کرد. سپس باید از سردشت بهسمت روستاهای مراغان و شلماش رفت. مسیر جادهای، آسفالته و کوهستانی با چشماندازهای طبیعی زیبا است و برای بازدیدکنندگان تجربهای دلنشین را فراهم میآورند. همچنین در مسیرتابلوهای راهنما نصب شدهاند که گردشگران را راهنمایی میکنند. فاصلهٔ سردشت تا آبشار حدود ۱۵ کیلومتر است و با خودروی شخصی حدود ۱۸ تا ۲۰ دقیقه طول میکشد. پس از رسیدن به پارکینگ، تنها حدود ۲۰ متر پیادهروی از میان درختان انار، بلوط، گردو و چنار تا آبشار فاصله است. گردشگران برای دیدن دو آبشار پایینتر، باید به پایین دره بروند که مسیر آن با پلهها و حصارها، ایمن شده و حدود ۳۸۰ تا ۴۰۰ پله است که امکان دسترسی راحتتر را فراهم کرده است.[۱۸]
جذابیتهای گردشگری منطقه
منطقهٔ آبشار شلماش بهعنوان منطقهٔ نمونهٔ گردشگری معرفی شده است.[۱۹] در اطراف آبشار شلماش چندین منطقهٔ دیدنی و جاذبهٔ گردشگری مهم وجود دارد که عبارتند از:
گرمابه بیستون: یکی از قدیمیترین گرمابههای ایران با قدمت دورهٔ ساسانی که در فاصلهٔ ۱۱ کیلومتری آبشار شلماش قرار دارد. این گرمابه دارای حمامها، حوضچهها و استخرهای آبگرم معدنی با خواص درمانی برای درد مفاصل، روماتیسم و بیماریهای پوستی است.[۲۰]
چشمه کانی گراوان: چشمهای با آب زلال و فیروزهایرنگ که در فاصلهٔ تقریبی ۳۰ کیلومتری از آبشار واقع شده و محیطی آرام و دلنشین برای طبیعتگردی دارد.[۲۱]
پل قلاتاسیانپل قلاتاسیانپل تاریخی قلا (قلعه) تاسیان: پلی قدیمی و تاریخی که قدمت آن به دورهٔ صفویه میرسد، بر روی رودخانهٔ زاب ساخته شده که از جاذبههای فرهنگی و تاریخی منطقه بهشمار میرود و در فاصلهای قابل دسترس از آبشار قرار دارد.[۲۲]
غار تاریخی قلاتاسیان: این غار در فاصلهٔ حدود ۲۰۰ متری شمالغرب روستای قلعه تاسیان واقع شده است. این غار اهمیت تاریخی و باستانشناسی دارد و اشیای سفالی کشفشده در آن نشاندهندهٔ سکونت انسان در دورههای تاریخی ایران باستان و دورههای پیش از آن است. به همین دلیل، غار قلاتاسیان علاوه بر اینکه یک جاذبهٔ تاریخی است، یک مکان با ارزش فرهنگی و تاریخی نیز بهشمار میرود که بازدید از آن فرصتی برای آشنایی با تمدنهای کهن منطقه است.[۲۳]
دریاچه زریواردریاچه زریواردریاچه زریوار: دریاچهای بزرگ با آب شیرین، نزدیک شهر مریوان که علاوه بر چشماندازهای طبیعی زیبا، نقش مهمی در آب کشاورزی و تأمین آب شرب مردم منطقه دارد. همچنین این دریاچه منبع اصلی معیشت بسیاری از ساکنان اطرافش از طریق ماهیگیری و ارائهٔ خدمات مرتبط با گردشگری مانند قایقرانی، رستورانها، اقامتگاهها و فروش صنایع دستی منطقه است و با درآمدزایی برای بسیاری از خانوادهها، نقش مهمی در رونق اقتصادی مریوان و روستاهای اطراف آن دارد. دریاچهٔ زریوار محل برگزاری جشنها و مراسمهای آیینی مردم نیز در این منطقه است که با رقص محلی و لباسهای رنگارنگ اهالی منطقه در کنار موسیقی محلی شاد، گردشگران را جذب میکند و در فرهنگ و هویت مردم منطقه اثرگذار است. افسانههایی هم در مورد نام و محل قرارگیری این دریاچه وجود دارد که بین مردم دهان به دهان نقل شده است.[۲۴]
بازارچه مرزی سردشت: اقتصاد منطقهٔ سردشت تا حد زیادی به فعالیتهای تجاری این بازارچه وابسته است؛ زیرا فرصتهای شغلی و درآمدزایی قابل توجهی برای مردم محلی فراهم کرده و به توسعهٔ اقتصادی منطقه کمک کرده است. همچنین بازارچهٔ مرزی سردشت علاوه بر اهمیت اقتصادی و تجاری، نقش راهبردی در ارتباطات بینالمللی و توسعهٔ منطقهای ایفا میکند و بهعنوان دروازهٔ ترانزیت ایران به کردستان عراق و کشورهای همسایه مطرح است.[۲۵]
نقش آبشار شلماش در زندگی مردم منطقه
آبشار شلماش نهتنها یک پدیدهٔ طبیعی زیبا بلکه یک منبع مهم اقتصادی، فرهنگی، زیستمحیطی و سلامتبخش برای منطقهٔ سردشت و اطراف آن به حساب میآید.[۲۶]
جاذبه گردشگری طبیعی و اقتصادی: آبشار شلماش از مهمترین جاذبههای طبیعی استان آذربایجانغربی و شهرستان سردشت است که سالانه هزاران گردشگر داخلی و خارجی را جذب میکند. این گردشگری به توسعهٔ اقتصادی منطقه کمک میکند و موجب ایجاد اشتغال و درآمد برای مردم محلی میشود.[۲۷]
محیط زیستی و اکولوژیکی: آبشار و جنگلهای اطراف آن زیستگاه گونههای متنوع گیاهی و جانوری هستند و نقش مهمی در حفظ تعادل اکولوژیک منطقه دارند.[۲۸]
نقش فرهنگی و تاریخی: آبشار شلماش علاوه بر جنبهٔ طبیعی، بخشی از میراث فرهنگی و تاریخی منطقه است. وجود آثار باستانی و بقایای قومهای باستانی در اطراف آن نشاندهندهٔ اهمیت تاریخی این منطقه است که به هویت فرهنگی مردم محلی پیوند خورده است.[۲۹]
تأثیر بر سلامت جسم و جان: بازدید از آبشار و گذراندن وقت در طبیعت بکر اطراف آن سبب کاهش استرس، بهبود روحیه و افزایش سلامت جسمی و روانی بازدیدکنندگان میشود. صدای آرامشبخش آب و مناظر طبیعی، تجربهای منحصربهفرد از آرامش و لذت را فراهم میآورد. همچنین دیدن آبشار و شنیدن صدای آن، علاوه بر اینکه تجربهای زیبا و لذتبخش است، بهعنوان یک منبع طبیعی آرامش، پاکسازی انرژیهای منفی و تقویت معنویت و سلامت روان انسان عمل میکند. این تجربهها موجب میشوند انسانها ارتباط عمیقتری با طبیعت و خالق خود پیدا کنند و به آرامش و شادی واقعی دست یابند.[۳۰] در آموزههای اسلامی نیز طبیعت یکی از بزرگترین نشانههای الهی معرفی شده و در برخی آیات قرآن نیز سیاحت و گردشگری در زمین به مسلمانان توصیه و سفارش شده است.[۳۱] همچنین به عقیدهٔ بسیاری از مراجع دینی حضور در طبیعت عاملی برای نشاط، آرامش روحی و سلامت جسمی دانسته شده و طبیعت، کتابی باز از آیات الهی شمرده شده که تأمل در آن، انسان را به آرامش، نشاط و تقویت ایمان میرساند و در اینجا گردشگری معناگرا نمود پیدا میکند.[۳۲] در گردشگری معناگرا، طبیعت صرفاً مکانی برای سرگرمی و تفریح نیست؛ بلکه بستری برای رشد روحی، الهام گرفتن، شکرگزاری و بازنگری در ارزشهای زندگی است. در این رویکرد، هر لحظه حضور در طبیعت میتواند به تجربهای عمیق و الهامبخش تبدیل شود که نه تنها جسم، بلکه روح و ذهن انسان را تازه و متحول میسازد. این نوع گردشگری، راهی برای یافتن آرامش، معنا و پیوند دوباره با جهان و خود حقیقی و خالق هستی است.[۳۳]
نقش اقلیمی و آبرسانی: آبشار شلماش از رودخانهٔ زاب کوچک سرچشمه میگیرد و به حفظ رطوبت و آب در منطقه کمک میکند که در مناطق کوهستانی و خشک اهمیت زیادی دارد. این امر به حفظ پوشش گیاهی و تأمین آب برای حیات جانوری و کشاورزی محلی کمک میکند.[۳۴]
«جاهای دیدنی سردشت»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
«دریاچه زریوار مریوان؛ کمنظیرترین جاذبه آبی غرب کشور»، خبرگزاری بسیج، تاریخ انتشار: ۲ فروردین ۱۴۰۳ش.
«زندگی در کنار آب بر سلامت روان تأثیر مثبت میگذارد»، اعتمادآنلاین، تاریخ انتشار: ۲۶ اسفند ۱۳۹۹ش.
سعیدی، علیاصغر و دیگران، «بررسی جامعه شناختی اقتصادی بازارچههای مشترک مرزی (مطالعه موردی: بازارچههای مرزی سردشت و پیرانشهر)»، نشریه علوم اجتماعی (علامه طباطبایی)، سال شانزدهم، شماره ۴۵، ۱۳۸۸ش.
«شلماش، آبشاری زیبا در دل جنگلهای سرسبز سردشت»، خبرگزاری میراث آریا، تاریخ انتشار: ۲۸ مهر ۱۴۰۰ش.
«طبیعتگردی در اسلام؛ فرصتی برای تفریح، تذکر و شکرگزاری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ انتشار: ۱۳ فروردین ۱۴۰۴ش.
«نگاهی جامع به جنگلهای مازندران و نقش آنها در سرمایه ملی ایران»، وبسایت مجله ایرانچارتر، تاریخ انتشار: ۳ آذر ۱۴۰۳ش.
