پیش‌نویس:زیبا میرحسینی

زیبا میرحسینی؛ پژوهشگر، فیلم‌ساز و استاد دانشگاه رشته مردم‌شناسی.

زیبا میرحسینی، پژوهشگر و فمینیست مسلمان، با مطالعۀ قوانین اسلامی خانواده، به نقد خوانش‌های سنتی و مردسالارانه از متون دینی پرداخت و از بنیان‌گذاران جنبش‌هایی برای برابری در خانواده مسلمان است. دیدگاه‌های او بر بازتفسیر متون برای تحقق عدالت جنسیتی تأکید دارد، اما از سوی منتقدان به‌دلیل تقابل با مبانی اسلامی و تفسیر گزینشی به چالش کشیده شده‌ است.

زندگی‌نامه

میرحسینی در خانواده‌ای از سادات با باورهای شیعی متولد شد که در آن، بیش از ظواهر و مناسک، بر اصول اخلاقی تأکید می‌شد. آموزش‌های اولیه او بر پایۀ پرهیز از رذایل اخلاقی نظیر دروغ، ریا و آزار دیگران استوار بود و تکالیف مذهبی مانند نماز و روزه اموری شخصی و غیراجباری تلقی می‌شدند.

با وقوع انقلاب اسلامی، وی شاهد تغییر در مناسبات عقیدتی و غلبۀ رویکرد فقهی بر ایمان فردی بود. این دوران با الزامی‌شدن مظاهر مذهبی در فضای عمومی، از جمله حجاب برای زنان و انتقال نظارت بر قوانین شرعی از نهاد خانواده به دولت همراه شد. میرحسینی که در ۱۳۵۹ش با مدرک دکتری به کشور بازگشته بود، تحت تأثیر این تحولات قرار گرفت.

در پی انقلاب فرهنگی و بازگشایی دانشگاه‌ها پس از یک دورۀ تعطیلی، وی به‌دلیل عدم پایبندی به حجاب از تدریس محروم شد. هم‌زمان، زندگی مشترک او نیز با بحران مواجه شد. مواجهه با محدودیت‌های قانونی در زمینه طلاق و خروج از کشور، او را به مطالعه متون و قوانین اسلامی خانواده واداشت. وی پس از پیگیری پروندۀ خود در دادگاه‌های مدنی خاص، در ۱۳۶۲ش موفق به جدایی شد و برای ادامۀ فعالیت‌های آکادمیک به دانشگاه کمبریج بازگشت.

تحصیلات و فعالیت‌ها

میرحسینی لیسانس خود را در 1363ش از دانشگاه تهران و دکترایش در مردم‌شناسی اجتماعی را در ۱۳۵۹م از دانشگاه کمبریج گرفت. او هم‌ اکنون استاد محقق در دانشگاه لندن است. زیبا میرحسینی مطالعه‌ای مقایسه‌ای میان مراکش و ایران انجام داده است. از دست‌آوردهای مطالعات وی بر روی قوانین خانواده در ایران، فیلم طلاق به سبک ایرانی و فراری است. میرحسینی از بنیان‌گذاران جنبش جهانی مساوات؛ برای عدالت و برابری در خانواده مسلمان است و به واسطه فعالیت‌های خود در این جنبش یافته‌های تحقیقاتی فمینیست‌های مسلمان را به برنامه‌های عملی پیوند می‌زند.

دیدگاه‌های زیبا میرحسینی

دیدگاه دربارۀ فمینیسم اسلامی

میرحسینی با استناد به اصل عدل ذاتی در اسلام، این پرسش را مطرح می‌کند که چرا قوانین فقهی تنظیم‌کنندۀ روابط زن و مرد اغلب ناعادلانه هستند. به باور او، تحقق عدالت اسلامی در جهان مدرن مستلزم مدرن‌سازی خوانش حقوقی از متون دینی و گشودن فضایی دموکراتیک برای بازتفسیر است. وی ظهور «فمینیسم اسلامی» را پاسخی درونی به اسلام‌گرایی سیاسی می‌داند که با استفاده از زبان و منابع خود اسلام، به نقد قوانین تبعیض‌آمیز می‌پردازد. این جنبش از طریق بازخوانی زمینه‌مند متون و افشای تاریخ ناگفته، نشان می‌دهد نابرابری‌های کنونی برساخته‌هایی انسانی و متأثر از فرهنگ‌های مردسالارانه تاریخی هستند، نه تجلی عدل الهی. هدف نهایی آن، توانمندسازی زنان مسلمان برای طلب برابری، بدون روی‌گرداندن از ایمانشان است.

دیدگاه دربارۀ نشوز زن

میرحسینی با واکاوی آیه ۳۴ سورۀ نساء، تفسیر سنتی از مفهوم «نشوز» و مجازات مرتبط با آن را به چالش می‌کشد. از نظر او، مفسران سنتی به‌طور عمده «خوف از نشوز» (ترس مرد از ناسازگاری زن) را معادل «وقوع نشوز» گرفته‌اند تا اقدامات تنبیهی علیه زن را توجیه کنند. او با خوانشی سیاق‌محور استدلال می‌کند که هدف آیه، مدیریت تعارض و تعدیل ترس مرد از ناسازگاری است، نه مجازات زن به صرف احتمال نافرمانی. این بازخوانی، بار منفی و یک‌جانبه‌ای را که در طول تاریخ بر دوش مفهوم نشوز گذاشته شده، برمی‌دارد.

دیدگاه دربارۀ قوامیت مرد

میرحسینی اصل قوامیت مردان را سنگ بنای توجیه نابرابری‌های گسترده‌تر حقوقی در سنت فقهی می‌داند. به نظر وی، تفسیر رایج از قوامیت به‌عنوان تفویض اقتدار و سلطۀ ذاتی مرد بر زن، مبنای منطقی برای احکامی چون تعدد زوجات، حق طلاق یک‌طرفه برای مرد و سهم الارث کمتر زنان شده است. او این برداشت را نیز برساخته‌ای تاریخی و متأثر از پیش‌فرض‌های مردسالارانه دنیای قدیم می‌داند که به متن دینی تحمیل شده است. میرحسینی با اشاره به تفاوت‌های تکوینی زن و مرد، بر این باور است که این تفاوت‌ها لزوماً به‌معنای برتری ذاتی یک جنس نیست و نباید منجر به نادیده‌گرفتن عدالت و شرافت انسانی زن شود.

انتقاد به دیدگاه‌های زیبا میرحسینی

محققان دیدگاه‌های زیبا میرحسینی را از چند منظر مورد انتقاد قرار داده‌اند؛

نخست آن‌که در تعریف مفهوم عدالت، دیدگاه وی عدل را به‌معنای برابری مطلق تفسیر کرده و هرگونه تفاوت حقوقی را نافی عدالت دانسته است. در حالی‌که از منظر منتقدان، عدالت به‌معنای قراردادن هر چیز در جایگاه متناسب خود است و رویکرد صحیح، تناسب‌محوری است که بسته به موضوع، گاه اقتضای تساوی و گاه اقتضای تفاوت دارد. تفاوت‌های حقوقی شرعی، اگر مبتنی بر مصالح و حکمت باشد، عین عدالت تلقی می‌شود.

از طرف دیگر ادعای عدم تعارض بین اسلام و فمینیسم و امکان تشکیل «فمینیسم اسلامی» مورد مناقشه جدی قرار گرفته است. این نقد بر تقابل مبانی فلسفی فمینیسم، مانند اومانیسم، سکولاریسم، نسبیت‌گرایی و فردگرایی افراطی، با مبانی اسلامی تأکید دارد. از این رو، ترکیب این دو گفتمان، از سوی بسیاری از اندیشمندان مسلمان و نیز فمینیست‌های سکولار، ناممکن تلقی شده است.

همچنین پیامدهای عملی رویکرد فمینیسم اسلامی، حداقل چهار پیامد منفی به همراه دارد: عملکرد گزینشی نسبت به گزاره‌های دینی، انکار یا تأویل افراطی نصوص شرعی، اتهام‌زدن به سنت تفسیری فقها و مفسران و ایجاد دوگانگی در هویت زن مسلمان. این پیامدها موجب می‌شود که این پروژه در نهایت به تحمیل خوانشی ایدئولوژیک و خارج از چارچوب مسلم اجتهاد دینی تبدیل شود.

از دیگر سو، به نظر نویسندگان اشتراک سه دین بزرگ آسمانی بر وجود تمایزات بین زن و مرد، نشان‌دهندۀ امری فراتاریخی و مبتنی بر حکمت الهی در آفرینش است. این اتفاق نظر گسترده، که با وجود اختلافات فراوان در دیگر عقاید و فرهنگ‌ها پابرجا است، نمی‌تواند تنها برساخته شرایط تاریخی خاصی تلقی شود، بلکه بیانگر واقعیتی تکوینی است که شرایع الهی احکام خود را با توجه به آن و در چارچوب مصالح و حکمت تشریع کرده‌اند.

آثار

کتاب

زیبا میرحسینی در قالب آثار پژوهشی متعددی به بازخوانی انتقادی فقه اسلامی و نسبت آن با مسائل جنسیتی، خانواده و دموکراسی پرداخته است. از مهم‌ترین کتاب‌های او می‌توان به «اسلام و جنسیت: مباحثات مذهبی در ایران معاصر»؛ «ازدواج در محکمه: مطالعه‌ای بر قانون خانوادۀ اسلامی در ایران و مراکش» (۲۰۰۱م)؛ «اسلام و دموکراسی در ایران»؛ «جنسیت و برابری در قانون خانوادۀ مسلمان: عدالت و اخلاق در سنت حقوقی اسلامی» (۲۰۰۶م)؛ «کنترل و تمایلات جنسی» (۲۰۱۰م) و نیز «آیا مردان قیم زنان‌اند؟ بازاندیشی اقتدار در سنت حقوقی مسلمانان» (۲۰۱۵م) اشاره کرد. محور مشترک این آثار، نقد خوانش‌های سنتی و مردسالارانه از متون دینی و تلاش برای ارائه‌ی تفسیری معطوف به عدالت و برابری جنسیتی از درون سنت اسلامی است.

فیلم

• «طلاق به سبک ایرانی» (با همکاری کیم لانجینو، فیلم‌ساز مستقل بریتانیایی) این فیلم و کتاب Marriage on trial بر اساس مطالعۀ تطبیقی دعاوی خانوادگی دادگاه‌های ایران و مراکش ساخته شده‌ است.
• «فراری» (با همکاری کیم لانجینو) دربارۀ فرار دختران از خانه، در 2000م ساخته شده است.

منابع

• «بررسی فیلم فراری»، وب‌سایت نشریۀ پیک، تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1400ش.
• «زیبا میرحسینی: فمینیسم اسلامی چیست؟»، وب‌سایت یوتویوب، تاریخ بازدید: 13 بهمن ا1404ش.
• «مستند طلاق به سبك ايراني بهترين فيلم جشنواره تلويزيوني بريتانيا»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 27 اردیبهشت 1379ش.
• میرحسینی، زیبا، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، مجلۀ بازتاب اندیشه، شمارۀ 132، 1385ش.
• میرحسینی، زیبا، اسلام و جنسیت، ترجمۀ نعمت‌الله فاضلی و اکرم حلاجی، 1999م.
• میرحسینی، زیبا، سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی، وب‌سایت زنان امروز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۷ش.