پیش‌نویس:سیم‌کارت سفید

سیم‌کارت سفید؛ سیم‌کارتی با دسترسی آزاد و بدون محدودیت به اینترنت.

سیم‌کارت سفید اصطلاحی است که در فضای عمومی و رسانه‌ای ایران برای اشاره به خطوط تلفن همراهی به کار می‌رود که محدودیت‌های فیلترینگ بر آن‌ها اعمال نمی‌شود. این سیم‌کارت‌ها عموماً با هدف تأمین دسترسی بدون وقفه و آزادانه به اینترنت برای گروه‌های خاصی از کاربران تعریف شده‌اند؛ اما به‌دلیل عدم شفافیت در نحوهٔ توزیع و ایجاد تبعیض در دسترسی، با عنوان نمادی از اینترنت طبقاتی در ایران شناخته می‌شوند.

مفهوم‌شناسی

سیم‌کارت سفید (Whitelist SIM Card) در فضای رسانه‌ای و عمومی ایران برای توصیف خطوط تلفن همراه دارای دسترسی ویژه به اینترنت به کار می‌رود. به این سیم‌کارت‌ها، برخلاف خطوط عمومی شهروندان که تحت محدودیت‌های فیلترینگ قرار دارند، امکان دسترسی نامحدود به برخی وب‌سایت‌ها و پلتفرم‌های خارجی مسدودشده، اعطا شده است. از نظر فنی، در حالی که ساختار فیلترینگ در ایران از طریق مسدودسازی نشانی‌های IP و پروتکل‌های ارتباطی خاص عمل می‌کند، سیم‌کارت‌های سفید در لایه دسترسی، در فهرست سفید قرار می‌گیرند تا محدودیت‌ها روی آن‌ها اعمال نشود.

تاریخچه سیم‌کارت سفید

سیم‌کارت‌های سفید در ابتدا بر اساس مصوبات کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه از سال ۱۳۹۹ش، برای رفع نیازهای ضروری و قانونی نهادهایی چون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و بهداشت، صداوسیما و برخی دستگاه‌های خاص تعریف شدند. پس از محدودیت‌های سال ۱۴۰۱ش و مسدودسازی VPNها، تقاضا برای این دسترسی‌ها توسط رسانه‌ها، خبرنگاران و تجار بخش خصوصی افزایش یافت.

اعطای دسترسی ویژه به اینترنت به گروه‌های خاص، اغلب تحت عناوینی چون «دسترسی خبرنگاری»، «پژوهشی» یا «تسهیل ارتباطات» مطرح شده است. با این حال، اصطلاح سیم‌کارت سفید در سال‌های اخیر و به‌ویژه پس از جنجال لوکیشن گیت و راه‌اندازی About This Account (دربارهٔ این حساب) در آذر ۱۴۰۴ش در شبکه اجتماعی ایکس برجسته شد. ابتدا، این نوع دسترسی محدود به تعداد اندکی از افراد شامل خبرنگاران و مسئولان بلندپایه بود. بر اساس گزارش‌ها و آمارهای منتشرشده در رسانه‌ها، تعداد این خطوط در سال‌های اخیر به‌شدت افزایش یافته و از چند هزار به حدود ۵۰ هزار خط رسیده است.

نحوهٔ توزیع سیم‌کارت سفید

گروه‌های هدف

بر اساس گزارش‌های خبری و اظهارات برخی مسئولان، گروه‌هایی که دسترسی ویژه برای آن‌ها مطرح شده است، شامل دسته‌های زیر هستند:

• مقامات و مدیران دولتی؛
• نمایندگان مجلس؛
• اهالی رسانه؛
• پژوهشگران و دانشگاهیان.

ابهامات روند توزیع

روند توزیع و افزایش چشمگیر تعداد این خطوط، منشأ اصلی جنجال‌ها بوده است؛ نهادهای متولی فرایند ثبت‌نام و دریافت این سیم‌کارت‌ها را به‌صورت عمومی و شفاف اعلام نکرده‌اند و دریافت آن معمولاً از طریق نهادهای خاص، درخواست‌های رسمی یا با معرفی‌نامه صورت می‌گیرد. این عدم شفافیت و افزایش ناگهانی تعداد، از سوی منتقدان به‌عنوان «توزیع فله‌ای» و رانت بزرگ در حوزه ارتباطات توصیف شده است.

انتقادات به سیم‌کارت سفید

تبعیض دیجیتال

دسترسی انحصاری گروهی خاص به اینترنت آزاد در مقابل محدودیت اکثریت، یک نابرابری ساختاری ایجاد می‌کند که ریشه در تبعیض دیجیتال دارد. برخی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی نیز صراحتاً به وجود رانت در این حوزه اذعان کرده‌اند. آن‌ها تأکید کرده‌اند که این امتیازات ویژه تنها به افراد خاصی تعلق گرفته و عموم مردم از آن محروم هستند که این موضوع فسادزا است.

وجود رانت و بازار سیاه

عدم شفافیت در نحوهٔ توزیع، زمینه را برای شکل‌گیری یک بازار غیررسمی فراهم کرده است. گزارش‌های متعددی در رسانه‌ها منتشر شده که حاکی از خرید و فروش سیم‌کارت‌های سفید در بازار سیاه و با قیمت‌های گزاف است که احتمال کلاه‌برداری، سوءاستفاده هویتی و فروش خطوط با هویت جعلی را افزایش می‌دهد.

تناقض در موضع‌گیری‌ها

یکی از پررنگ‌ترین انتقادات متوجه مسئولانی است که خود حامی فیلترینگ و محدودیت‌های اینترنتی هستند، اما خود از سیم‌کارت سفید استفاده می‌کنند. این امر از دید منتقدان نوعی نفاق یا استاندارد دوگانه تلقی می‌شود. رسانه‌ها بارها به این تناقض اشاره کرده‌اند که برخی مقام‌های رسمی در تریبون‌های عمومی از طرح‌هایی مانند طرح صیانت یا مسدودسازی پلتفرم‌های پرکاربرد دفاع می‌کنند، اما در عمل برای انجام امور شخصی و اداری خود از دسترسی بدون فیلتر بهره می‌برند.

عدم شفافیت

با وجود جنجال‌های فراوان پیرامون سیم‌کارت‌های سفید، اطلاعاتی دربارهٔ روند اعطای آن‌ها منتشر نمی‌شود. این عدم شفافیت از سوی نهادهای متولی مانند وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و مرکز ملی فضای مجازی، انتقاد رسانه‌ها را در پی داشته و به ابهامات در مورد سوءاستفاده‌های احتمالی دامن زده است.

منابع

• «بررسی سیم‌کارت سفید! بررسی ۵ مورد این نوع سیمکارت»، وب‌سایت صدرتل، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۴۰۴ش.
• «خطوط سفید ابزار کار خبرنگاران است؛ دسترسی آزاد به اینترنت حق همه مردم است»، وب‌سایت سیتنا، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۴۰۴ش.
• «سیم‌کارت سفید چه بود و چه کسانی به اینترنت آزاد دسترسی داشتنند؟»، اقتصادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۴ش.
• «شبح اینترنت طبقاتی در شهر؛ ۵۰ هزار سیم‌کارت سفید در کشور وجود دارد»، وب‌سایت زومیت، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۴۰۴ش.
• «ماجرای سیم‌کارت سفید و رانت اینترنتی در ایران»، وب‌سایت دیجیاتو، تاریخ درج مطلب: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
• «نماینده مجلس از خرید و فروش «سیم کارت سفید» با قیمت «گزاف» خبر داد»، وب‌سایت زومیت، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۴۰۴ش.