کتاب‌های دعا

کتاب‌های دعا، مجموعه‌ای مکتب از ادعیه برای مناجات با خدا

دعا به‌عنوان پدیده‌ای فطری و مشترک در میان ادیان و مکاتب غیرمادی، جایگاهی ویژه در کتب مقدس نظیر تورات، انجیل و قرآن دارد و آثار مستقل متعددی در بین پیروان ادیان مختلف—از جمله دعای ربانی مسیحیان، شماع یهودیان و نیایش‌های زرتشتیان—به آن اختصاص یافته است؛ در این میان، سنت تدوین جوامع روایی، اخلاقی و مجموعه‌های اختصاصی دعا در فرهنگ اسلامی و به‌ویژه مذهب شیعه، با نگارش آثاری چون مفاتیح‌الجنان، صحیفه سجادیه و دعاهای شاخصی همچون کمیل و جوشن کبیر، نمودی پررنگ‌تر و گسترده‌تر داشته است.

دعا و نیایش در ادیان مختلف

انسان فطرتی خداجو دارد و دعا بازتاب همین فطرت است. در هر مکتب و دینی که امری قدسی و ماورایی وجود داشته باشد و در عقاید آن مکتب، موجودی قدسی آفرینش و آراستن عالم را به‌عهده داشته باشد، دعا مجال تجلی پیدا می‌کند. همهٔ مکاتب غیر مادی به نیایش ارج می‌گذارند و این مقوله با تمام آدابش در منابع دینی ادیان مختلف به‌تفصیل آمده است.

فهرستی از کتاب‌های دعایی در اسلام

به‌دلیل اهمیت و نقش دعا در باورها و زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان در طول تاریخ، کتاب‌های فراوانی با موضوع دعا نوشته شده است، از جمله «مصباح المتهجد» شیخ طوسی، «فلاح السائل» و «الاقبال» سید بن طاووس، «مفتاح الفلاح» شیخ بهایی و «مفاتیح الجنان» شیخ عباس قمی. برخی کتاب‌های روایی با اختصاص ابوابی به دعا، روایات متعددی در فضیلت دعا و برتری آن بر عبادات دیگر نقل کرده‌اند. برخی علمای اخلاق نیز باب مستقلی را به آداب و شرایط دعا و فضیلت آن اختصاص داده‌اند. حکمای الهی به مباحثی، همچون سبب اجابت دعا و کیفیت اجابت آن پرداخته‌اند. برخی اهل معرفت نیز در آثار خود باب مستقلی به دعا اختصاص داده‌اند. این‌گونه کتاب‌ها در منابع شیعی بیشتر از مذاهب دیگر دیده می‌شود؛ مانند:

• کلیات مفاتیح الجنان :مجموعه‌ای از ادعیه، زیارات و نمازهای مستحبی، دعاهای آلام و اسقام، دعاهای ساعات روز، حرزها و موارد دیگر.
• منتخب صحیفه مهدیه :مجموعه‌ای از نمازها، دعاها و زیارت‌های امام دوازدهم شیعیان است که یا از سوی او صادر یا دربارهٔ وی نقل شده است.
• صحیفه فاطمیه :دعاهای صادره از سوی فاطمه، دختر پیامبر مسلمانان است.
• صحیفه سجادیه :دعاهای صادره از سوی امام سجاد
• صحیفه رضویه :دعاهای صادره از سوی امام رضا

نمونه‌هایی از کتاب‌های دعا در ادیان مختلف

کتاب‌های مقدس؛ از جمله مزامیر داوود، تورات، انجیل و قرآن، علاوه بر مطالب متنوع و گوناگون، فرازهایی از دعا را نیز در خود دارند، اما برخی کتاب‌ها با هدف جمع‌آوری دعا نگاشته شده‌اند. در ادیان مختلف دعاهای فراوان با کاربردهای گوناگون وجود دارد که فقط به برخی از آن‌ها در زیر اشاره می‌شود:

• دعای ربانی مسیحیان که در همهٔ مذاهب مسیحیت مشهور و مورد استفاده است.
• شِماع یهودیان که فرازی از تورات در آن خوانده می‌شود؛ در این بخش از تورات، آموزه توحید، پاداش و مجازات الهی و توجه به احکام خداوند مورد تأکید قرار گرفته است.
• در آیین زردشت، نیایش‌های بسیاری هست که با آداب خاص خوانده می‌شود، مانند نیایش «تندرستی «نیایش «سروش یشت» و نیایش «سروش هادخت یشت».
• در مذهب شیعه نیز دعاهای زیادی وارد شده که برخی از آن‌ها به این قرار است: کمیل، سمات، مجیر، عرفه، ندبه، ابوحمزه ثمالی، جوشن کبیر و توسل. هرچند مفهوم این دعاها فراگیر است و به زمان خاصی اختصاص ندارد، اما خواندن هرکدام‌شان در روز یا شب یا ماه خاصی سفارش شده است.

منابع

• قرآن کریم.
• «آیا دعانویسی در احکام اسلامی جایگاهی دارد؟ / از چشمه زلال دین تا مرداب دعانویسان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۹۷ش.
• ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، التعلیقات، تحقیق عبدالرحمن بدوی، بیروت، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
• ابن‌طاووس، سیدعلی بن موسی، فلاح السائل و نجاح المسائل، قم، بوستان کتاب، ۱۴۰۶ق.
• ابن‌عربی، محی‌الدین، الفتوحات المکیه، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
• ابن‌فهد حلی، احمد بن محمد، آیین بندگی و نیایش (ترجمهٔ عده الداعی)، ترجمهٔ حسین غفاری ساروی، قم، بنیاد معارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
• انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، انتشارات سخن، ۱۳۹۰ش.
• «بررسی کارکردهای اجتماعی درخواست دعا از دیگران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: تاریخ درج: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
• بنی‌ارشید، عمار، «الدعاء: تعریفه وانواعه والمستحب منه والمکروه منه»، وب‌سایت سطور، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۳۹۹ش.
• «توانش اجتماعی اخلاقی و نظریه‌مندی فرهنگی دعای اسلامی و شیعی»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: دوشنبه ۱ خرداد ۱۴۰۲ش.
• توفیقی، حسین، آشنایی با ادیان بزرگ جهان، تهران، سمت و مؤسسه فرهنگی طه و مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۸۱ش.
• جوادی آملی، عبدالله، حکمت عبادات، قم، اسراء، ۱۳۷۹ش.
• جواهری، فاطمه، «مطالعه جامعه‌شناختی پدیده دعانویسی در ایران»، مجلهٔ شناخت، شمارهٔ ۳۵، پاییز ۱۳۸۱ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، هدایة الامة الی احکام الائمه، تحقیق قسم الحدیث فی مجمع البحوث الاسلامیة، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۱۲ق.
• خوش‌انگشت، سمانه، «انواع دعاهای معروف»، وب‌سایت فراکتاب، تاریخ درج مطلب: آبان ۱۴۰۲ش.
• «دعا، دعوت»، وب‌سایت اسلام کوئیست، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۴۰۲ش.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، دمشق، دارالقلم، ۱۴۱۶ق.
• سبحانی‌نیا، محمد، «آثار تربیتی و روان‌شناختی دعا»، نشریهٔ راه تربیت، شمارهٔ ۱۵، ۱۳۹۰ش.
• سپنتا، شاهین، «نگاهی به پیشینهٔ نیایش گردش سال»، حافظ، شماره ۵۹، فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۸ش.
• شجاعی، محمدحسین، «تأثیر دعا در سلامت روان»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۶ فروردین ۱۳۹۰ش.
• «شرح دعای تحویل سال»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۱۴ مهر ۱۴۰۳ش.
• شیخ صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع، قم، کتاب‌فروشی داوری، ۱۳۸۵ش.
• صدری، جمشید، «تحلیل و تبیین مفهوم و قلمرو دعا»، فصلنامهٔ آفاق دین، شمارهٔ ۳، ۱۳۸۹ش.
• صدیقی، ژیلا و همکاران، «بررسی دیدگاه و عملکرد پزشکان در بارهٔ کاربرد دعا در درمان»، نشریهٔ دانشور پزشکی، شمارهٔ ۸۲، ۱۳۸۸ش.
• طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
• عرفان، حسن، «دعا چیست و چگونه دعا کنیم؟»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۳۹۰ش.
• فیاض، فاطمه و همکاران، «نقش دعا از منظر آیات و روایات در ارتقای سلامت جسمی و روان‌شناختی؛ با تأکید بر بحران شیوع کووید ۱۹»، نشریهٔ پژوهش در دین و سلامت، شمارهٔ ۸ (ویژه‌نامه)، ۱۴۰۱ش.
• فیض کاشانی، ملامحسن، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ چهارم، ۱۴۱۷ق.
• کریمیان سردشتی، نادر، «دعای تحویل سال»، در کتاب ماه هنر، شماره ۲۹ و ۳۰، بهمن و اسفند ۱۳۷۹ش.
• کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمدآخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
• «مراسم دعای دست‌جمعی در زمان ائمه»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخ‌گویی به سؤالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۴۰۰ش.
• «معرفی کتب معتبر و مستند دعای شیعیان»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخ‌گویی به سؤالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ شهریور ۱۳۹۱ش.
• ملکی تبریزی، میرزاجواد، المراقبات، تحقیق سیدعبدالکریم محمد موسوی، قم، دارالاعتصام، ۱۴۱۶ق.
• «موانع اجابت دعا»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: ۲۹ مرداد ۱۴۰۳ش.
• موسی‌پور، ابراهیم، «دعانویسی»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۹۱ش.
• مهدوی‌راد، مهدی، حسنی، سید علی، «مولفه‌های حقیقت دعا از نظر شیعه و کاتولیک؛ وجوه شباهت و افتراق»، نشریهٔ معرفت ادیان، شمارهٔ ۳۸، ۱۳۹۸ش.
• ناس، جان بایر، تاریخ جامع ادیان، ترجمه علی‌اصغر حکمت، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
• نجاتی حسینی، سیدمحمود، «دعا: یک کنش اجتماعی دینی؛ مؤثر، مستمر، فراگیر (تحلیل ادبیات دعا پژوهی)»، مجلهٔ مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دورهٔ دوم، شمارهٔ ۵، بهار ۱۳۹۲ش.
• نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تحقیق عباس قوچانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.
• نراقی، ملااحمد، معراج السعاده، تحقیق محمد نقدی، قم، هجرت، ۱۳۷۸ش.
• «نگاهی به پدیده دعا نویسی در جامعه و معضلات ناشی از آن»، روزنامه رسالت، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۹ش.
• هینلز، جان. ر، راهنمای ادیان زنده، ترجمه عبدالرحیم گواهی، قم، بوستان کتاب، چاپ سوم، ۱۳۷۸ش.
• ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
• اسپیلکا، برنارد و همکاران، روان‌شناسی دین: بر اساس رویکرد تجربی، ترجمه محمد دهقان، تهران، جوانه رشد، ۱۳۹۷ش.
• حلی، احمد بن محمد بن فهد، عدة الداعی، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
• خطیب، سیدمهدی، مهارت‌های زندگی، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۶ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه، در سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۸ آبان ۱۴۰۰ش.
• «سروش یشت»، در وبسایت تاریخ پارسی، تاریخ بازدید: ۲۸ آبان ۱۴۰۰ش.
• معین، محمد، فرهنگ معین، در سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۸ آبان ۱۴۰۰ش.
• نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.
• «نماز در یهود»، در سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
• «نماز و نیایش در آئین زرتشتی»، در وبسایت اَمُرداد: تارنمای خبری زرتشتیان، تاریخ بازدید: ۲۸ آبان ۱۴۰۰ش.