شرم

مفهوم‌شرم

شرم در عربی به‌معنای بریدن و در فارسی به جای حیا به‌کار می‌رود و به‌معنای خجالت، آزرم، انفعال و آن حیرت و وحشتی است که از ترس ملامت، مجازات و آگاهی دیگری برعیب و نقص در سبک زندگی آدمی پدیدار می‌شود. گفته شده است که شرم، یک‌واژه فارسی است و در منابع اسلامی با حیا هم‌معنا بوده و در عرف جامعه نیز مترادف با آن به‌کار می‌رود. کلمۀ شرم به‌ احساس گناه، غمگینی و خشم یک فرد برخویشتن یا ملامت خود به دلیل مغایرت رفتارهای او با هنجارهای اخلاقی جامعه نیز تعریف شده است.

مفهوم‌شرم در‌قرآن

یکی از معانی استحیا شرم است و مفهوم شرم‌داشتن درقرآن، چهار مرتبه با الفاظی برگرفته از مصدر استحیا که دوبار به‌صورت فعل منفی در مورد خداوند، یکبار به‌صورت فعل مثبت در مورد پیامبر و یک مرتبه هم در توصیف شدت حیا و عفت دختر شعیب به‌کار رفته است.

کاربرد مفهوم‌شرم در مورد خداوند

کاربرد مفهوم شرم در مورد خداوند با کاربرد آن در سبک زندگی انسان فرق می‌کند؛ زیرا مبدأ شرم، یک‌احساس است که انتقال از آن مبدأ احساسی به منتهی، مستلزم ایجاد تغییرات جسمانی در وجود شرم‌کننده است، در حالی‌که خداوند جسم نیست. بدینسان، کاربرد فعل منفی «لایستحیی» در آیۀ 26 سورۀ بقره برای خداوند، به‌معنای ترک کردن، نترسیدن و منصرف نشدن او از انجام هرکاری است که در ذات خود زشت نیست. همچنین کاربرد فعل منفی «لایستحیی» در آیۀ 53 احزاب نیز به معنای منصرف نشدن خداوند از بیان حق است. در نتیجه، انتساب مفهوم شرم به خداوند، انتساب نتایج آن به ذات وی و به‌معنای منزه بودن او از انجام یک‌کار شرم‌آور است.

جایگاه شرم در‌اسلام

شرم و حیا در فرهنگ اسلامی، یک‌خصلت اصیل و ارزشمند معرفی شده است و بدین‌جهت، کلمۀ بی‌شرمی نوعی ناسزا به شمار می‌آید. شرم و حیا در روایات اسلامی، به‌مثابۀ دیدگان عقل یا زینت و لباس رویین اسلام و بلکه کل اسلام است. پیوند شرم و حیا با ایمان موجب شده است تا حیا در اسلام به عفت نیز معنا شود و در روایتی قرین و یاور عفاف و همچنین علت عفاف و پاکدامنی معرفی شده است.

جایگاه شرم در‌ فرهنگ‌مادی

به دلیل بی‌اهمیت بودن نقش ایمان در فرهنگ مادی، برخی از متفکران غربی به‌دیدۀ منفی نسبت به‌شرم نگریسته و آن را حالت انفعالي و ناشي از ضعف انسان دانسته و با نکوهش آن، دیگران را به دوری از شرم سفارش می‌کنند. چنانچه مونتسکیو شرم را خجلتی ناشی از نقص و عدم کمال خود می‌داند. بدینسان، شرم نه تنها در فرهنگ مادی بی‌ارزرش به‌شمار می‌آید؛ بلکه بی‌شرمی در سبک زندگی مادی، نوعی کمال به‌حساب می‌آید.

انواع شرم

شرم انواع گوناگون دارد:

1. شرم مثبت و شرم منفی: شرمی که قلمرو آن اعمال ناشایست عرفی، شرعی و عقلی باشد، شرم مثبت نامیده می شود؛ اما به شرم از انجام رفتارهای پسندیده یا مباح، شرم منفی گفته می شود.
2. شرم قوت و شرم ضعف: شرمی که از قدرت نفس و ایمان ناشی شده باشد، شرم قوت و بر شرمی که از ناتوانی روح یا کمرویی ناشی شده باشد، شرم ضعف اطلاق می شود.
3. شرم ایمانی و شرم نفسانی: شرمی که به دلیل ایمان به خداوند انسان را از ارتکاب خطا به دور می کند، شرم ایمانی نامیده می شود و شرمی که انسان بر حسب فطرت انسانی خود، از اعمال ناشایست دست‌کم در مقابل ناظر دوری کند، شرم نفسانی گفته می‌شود.
4. شرم عام و شرم خاص: شرم از حیث حیطۀ مراعات آن به دونوع عام و خاص تقسیم می شود که شرم عام، رعایت حیا در روابط اجتماعی و شرم خاص، رعایت آن در روابط خصوصی و خانوادگی است.
5. شرم اخلاقی و شرم در جرم شناسی: شرم از جهت ارتباط آن با رفتارهای ناشایست اخلاقی یا رفتار های مجرمانه، به شرم اخلاقی و شرم در جرم‌شناسی دسته بندی می شود.

مؤلفه‌های شرم

از آن‌جا که در متون اسلامی، حیا و شرم به‌صورت هم‌معنا و مترادف به‌کار رفته اند، مباحثی مرتبط با شرم را نیز می‌توان در زمرۀ مباحث حیا دنبال کرد. بدین‌جهت، شرم مانند حیا ‌به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه دارد؛ 1. فاعل شرم‌کننده، 2. فعل شرم‌آور، 3. حضور و نظارت ناظر، 4. مهار نفس از ارتکاب کار شرم‌آور که کنار هم قرار گرفتن این مؤلفه‌ها سبب بروز شرم در انسان می‌شود:

1. فاعل شرم‌کننده زمانی از انجام کاری شرم خواهد کرد که نخست به کرامت نفس و خود ارزشمندی خود باورمند باشد، دوم نسبت به زشتی آن کار آگاه باشد و سوم، برای ناظر کار خود، ارزش واحترام قائل باشد.
2. مراد از فعل شرم‌آور، هر فعل ناهنجاری اعم از انجام یک‌کار زشت یا ترک یک‌کار خوب به‌لحاظ شرعی، عرفی و عقلی در فرهنگ یک‌جامعه است.
3. شرم زمانی در انسان برانگیخته می‌شود که نظارت یک‌ناظری برخوردار از احترام توسط وی درک شود که این ناظر از نظر او، می تواند خداوند، وجدان شخص، مردم، فرشتگان یا اولیاء الهی باشد. به لحاظ مراتب ارزشمندی بر معیار نظارت ناظران، بالاترین مرتبۀ شرم، شرم از خداوند و بعد از آن، شرم از وجدان و پایین ترین درجۀ شرم، شرم از مردم است.
4. انسان در صورت ناسازگاری میان خواست و مصلحت خود، زمانی می‌تواند در ایجاد یک‌سبک زندگی مطلوب موفق باشد که به اقتضای شرم، خواسته‌های نفسانی شامل گرایش یا گریز نفس را بر طبق مصلحت خود مهار کند.

شرایط بروز شرم

بروز شرم به‌مفهوم پشیمانی یا خودداری فرد از انجام عمل ناشایست، منوط به تحقق شرایط ذیل است:

1. وجود قباحتی به حکم عقل، وجدان، شرع یا عرف
2. احساس ارزشمندی و عزت نفس
3. وجود هنجارها و معیارهایی برای تعیین حسن و قبح رفتارها
4. ارزیابی کردن رفتارها بر اساس هنجارهای اخلاقی
5. احساس حضور یک ناظرآگاه و محترم وجدانی یابیرونی بر رفتار خود
6. ترس فرد از بی اعتبار شدن خود.

شرم در آموزه‌های اخلاقی و مباحث جرم‌شناسی

شرم در آموزه های اخلاقی با شرم در مباحث جرم شناسی در چند مورد باهم تفاوت دارند:

1. از نظر زمان شرمساری: زمان بروز شرم در جرم‌شناسی، بعد از ارتکاب رفتار مجرمانه است؛ اما شرم اخلاقی، هم پیش از عمل غیر اخلاقی و هم پس از آن ظاهر می‌شود.
2. از نظر مطلوبیت شرم: از میان دو نوع شرم بدنام کننده و بازپذیرنده، برخی از جرم‌شناسان، فقط شرم بازپذیرنده را مطلوب و شرم بدنام کننده را مطرود می دانند؛ اما از نظر آموزه های اخلاقی، هرکدام از دو نوع شرم اعم از بدنام کننده و باز پذیرنده به دلیل پیامدهای مؤثر آن در جای خود مفید اند و چه بسا شرم بدنام کننده، تأثیری بهتر در پیشگیری خصوصی افراد از ارتکاب رفتارهای ناشایست دارد.  
3. از جهت مخاطبین شرم: مخاطب مستقیم شرم در جرم‌شناسی، تنها بزهکاران است؛ اما مخاطب شرم و جنبۀ اصلاحی آن در آموزه های اخلاقی، گسترده بوده و تمام افراد جامعه اعم از بزهکاران و غیر آنان را شامل می شود.
4. از جهت ناظران: ناظران سرزنش کننده در شرم جرم‌شناسی، تنها افراد جامعه و وجدان اخلاقی افراد بزهکار است اما در شرم اخلاقی، خدا، ملائکه و اولیاء نیز از ناظران به شمار می آیند.
5. از نظر قلمرو شرم: در مباحث جرم شناسی، قلمرو شرم محدود به رفتار بزهکارانۀ خود شخصی است که شرمسار می شود؛ اما بنا بر آموزه های اخلاقی، آدمی باید از هر نوع اعمال ناشایست شرم کند؛ حتی اگر گناه نباشد و بدین جهت، دامنۀ شرم اخلاقی وسیع تر است و شامل فکر شرم بر انگیز نیز می شود.

تفاوت‌های شرم و حیا

شرم به رغم آن که به معنای حیا به کار می رود؛ اما در مواردی با هم تفاوت دارند:

1. از جهت زبانی: شرم یک واژۀ فارسی و حیا یک کلمۀ عربی است.
2. از‌جهت منشأ: شرم آن حیایی است که از فطرت وطبیعت آدمی ناشی شده و در‌ نهاد تمام انسان‌ها وجود دارد؛ اما حیا آن مصداق شرم است که از ایمان و ترس خداوند ناشی شده و موجب بازداشتن انسان از اعمال ناشایست می‌شود.
3. از جهت ناظر: در شرم، درک نظارات ناظران بیرونی و فشار قبیح بودن یک کار نزد آنان، موجب ترک کار ناشایست از سوی فرد شرم کننده می شود؛ اما در حیا درک نظارت حضور خداوند، وجدان شخص، مردم، فرشتگان یا اولیاء الهی است که فرد شرم کننده از ارتکاب رفتارهای شرم آور خود داری می کند.
4. از جهت ارادی بودن: شرم یک‌پدیدۀ اضطراری و غیر ارادی است که در‌هنگام بروز آن، ارادۀ انجام کار از فردی که شرم می‌کند سلب می‌شود؛ اما حیا شرمی برخواسته از ادراک خوبی ها و بدی های اختیاری است که فرد حیا کننده به‌رغم توان و اراده بر انجام یک‌کار، آن را با ارادۀ خود ترک می‌کند.
5. از‌جهت ارزشمندی: شرم به دلیل تعلق به‌نفس، بدن و طبیعت انسان، هیجان غیر اختیاری است و بدین جهت، عملی فاقد ارزش به شمار می‌رود؛ اما حیا به دلیل ارتباط با روح، اراده و ایمان انسان، یک‌صفت ارزشی شمرده می‌شود.
6. از جهت زمان‌بروز: گفته شده‌است که شرم حالت پسینی دارد که بعد از انجام یک‌کار قبیح در انسان بروز می کند؛ اما حیا حالت پیشینی دارد و پیش از وقوع یک‌کار قبیح، مانع از انجام آن می‌شود.
7. از جهت آثار: شرم حالتی ناشی از اندوه قلبی است که آثار آن در‌چهرۀ افراد نمایان می‌شود؛ اما حیا نوعی خود داری است که آثار آن معنوی بوده و به روح و ارادۀ انسان مربوط می شود.

تفاوت‌های شرم و‌گناه

شرم و گناه، از جمله هیجانات خود آگاه اخلاقی اند که در رابطه با امر اخلاقی تعریف شده و در مواجهه با موقعیت ها و تنگناهای اخلاقی بر انگیخته می شوند. انسان پس از یک خطای اخلاقی یا بروز یک رفتار ناشایست، رفتار خود را بد ادراک کرده و با احساس بی کفایتی، بد بودن و حس حقارت در برابر دیگران احساس شرم و گناه کرده و در صدد جبران و کم کردن خسارت های ایجاد شده بر می آید. شرم و گناه به رغم قرابت مفهومی؛ اما در مواردی باهم تفاوت دارند:

1. به لحاظ تمرکز: در شرم، تمرکز بر خود فرد به صفت شخص نالایق؛ اما در گناه، تمرکز بر کوتاهی فرد و رفتار ناشایست او است، به گونۀ که انسان شرمسار، نظر به شخصیت خود، احساس شرم می کند؛ اما انسان گناه‌کار با توجه به رفتار معصیت آمیز خود، احساس گناه می کند.
2. به لحاظ عامل: در شرم، نوعی احساس شکست برای فرد به وجود می آید که از حس حضور یک ناظر واقعی یا خیالی به ناشی می شود؛ اما عامل احساس گناه، آن عمل خطا است.
3. به لحاظ نتیجه: در شرم، فرد میان خود واقعی و معیارهای اخلاقی خود برای مطلوب بودن، تناقض می بیند، بدین جهت از ترس سرزنش دیگران تمایل به پنهان شدن یا انتقام پیدا می کند؛ اما احساس گناه، نوعی عاطفۀ اخلاقی است که سبب اعتراف فرد به خطای خود شده و سبب تلاش او برای جبران خسارت می شود. بدین سان، شرمساری، احتمال رفتار مطلوب را کاهش می دهد؛ اما احساس گناه آن را تسهیل می کند.
4. به لحاظ خصوصی و عمومی بودن عمل ناشایست: انسان در خطای افشا شده، احساس شرم و در خطایی که افشا نشده باشد، احساس گناه می کند.

تفاوت‌های شرم مثبت و شرم منفی

شرم مثبت با شرم منفی تفاوت هایی دارد:

1. از جهت مبنای عقلانی: شرم از جهت وجاهت عقلانی، به دوگونۀ حیای عقل یا علم و حیای حماقت یا جهل تقسیم شده است. شرم ناشی از حکم عقل، نشانۀ ایمان به‌شمار آمده و آن را حیا یا شرم مثبت می گویند؛ اما شرم جاهلانه، نشانۀ حماقت و نادانی بوده واز آن به شرم منفی یا کمرویی تعبیر می‌شود.
2. از جهت منشأ روان‌شناختی: در حدیثی از پیامبر‌اسلام، حیا به‌حیای قوت و حیای ضعف تقسیم شده است که حیای قوت به‌اقتضای ایمان بوده و مورد تأیید دین است؛ اما ضعف، آفت حیا شمرده شده است. بدین‌جهت به شرم ناشی از قوت، شرم مثبت و به شرم نشأت یافته از ضعف که دارای وجه منفی است، شرم منفی یا کمرویی اطلاق می شود.
3. از جهت موضوع: فعل نیک به دو دستۀ انجام کار نیک و ترک کارهای ناشایست تقسیم می شود. شرم نیز با توجه به این دو نوع فعل، به حیا و کمرویی تقسیم شده است که شرم از انجام کارهای ناپسند، حیا یا همان شرم مثبت و شرم از انجام کارهای نیک، شرم منفی یا کمرویی است که از جهل یا ناتوانی ناشی می شود.
4. از جهت کارکرد و آثار: شرم مثبت، موجب بازداشتن انسان از کارهای زشت، درک نقص، پذیرش ضعف ها و فراهم کردن زمینۀ اصلاح و انتخاب مسیر درست ؛ اما شرم منفی، موجب محرومیت و تضییع سرمایه ها و به دست نیاوردن خواسته ها شود.

آثار شرم مثبت

شرم مثبت آثاری در پی دارد:

1. شرم به‌دلیل احترام به پیوند اجتماعی، سبب بقای جامعه، افزایش انسجام و ارتقای حس تعلق افراد به اجتماع شده و از احساس بی‌ارزشی اجتماعی در افراد جلوگیری می کند.
2. شرم مرز بین امر خصوصی و امر عمومی را مشخص کرده و با بردن اعمال خصوصی به خلوت زندگی، در متمدن شدن انسان نقش دارد.
3. شرم به‌دلیل تلازم آن با رعایت هنجارها، هم ابزار انتخاب در سیاست و هم به لحاظ فردی سبب مسئولیت پذیری انسان می شود و افراد جامعه و سیاستمداران را به پایبندی به آرمان‌ها و هنجارهای مطلوب جامعه ترغیب می کند.
4. شرم از طریق نقض نکردن هنجارها موجب جلوگیری از ارزش زدایی در جامعه می شود.
5. شرم به‌معنای حیا موجب پیشگیری از گناه، زمینه ساز حصول فضایلی همچون صداقت، عفت، کرامت نفس، انجام خوبی ها، جلب محبت خداوند، پاک شدن گناهان انسان، محافظت از عذاب، پوشیدن عیوب، موفقیت، احترام به دیگران و قرار گرفتن انسان در مسیر رشد و تعالی می شود.
6. شرم در مباحث جرم شناسی دو کارکرد زیر را دارد: یکم) شرم بدنام کننده؛ شرمی است که از طریق تحمیل مجازات بر فرد مجرم حاصل می آید و وی با از دست دادن اعتبار اجتماعی، بدنامی و تحقیر از جامعه طرد می شود. دوم) شرم تلفیق کننده و باز پذیرنده؛ شرمی است که مجرم در برابر کارهای ناشایست خود شرمسار شده و از طریق اجرای عدالت به دنبال جبران صدمات و خسارت ها بر می آید.
7. شرم با توجه به زمان بروز آن در قبل یا بعد از عمل، دو أثر را می تواند بر جای بگذارد: یکم) پیشگیری قبل از عمل؛ شرم قبل از ارتکاب عمل، موجب پیشگیری از ارتکاب رفتارهای ناشایست می شود. انسان یا ناشی از شرم نفسانی، از ارتکاب اعمال ناشایست، در برابر دیدگان ناظر، خود داری و یا ناشی از شرم ایمانی به سبب ایمان به خداوند، از ارتکاب معاصی دوری می کند. دوم) زمینه سازی برای اصلاح و ترمیم بعد از عمل؛ شرم بعد از عمل سبب می شود تا انسان، قبح رفتار ناشایست خود را درک کرده و زمینۀ توبه، اصلاح وترمیم اعتبار صدمه دیدۀ خود را فراهم کند.

نظر به تأثیر شرم در پیشگیری یا اصلاح رفتار انسان، ارزشمندی آن نیز با توجه به قبل یا بعد از عمل فرق می کند. به خلاف شرم قبل از عمل که یک ارزش اخلاقی پایدار و مورد ستایش خردمندان به شمار می آید؛ اما شرم بعد از عمل، یک حالت انفعالی بوده و آثار آن زمانمند است که به تدریج رفع می شود و ارزشمندی آن صرفا از آن جهت است که فرد گناهکار یا بزهکار، از عمل ناپسند خود پشیمان بوده و قابلیت اصلاح را دارد.

چگونگی أثرگذاری شرم در پیشگیری از رفتارهای ناشایست

گفته شده است که پیوستگی، درگیر بودن، تعهد و اعتقاد، چهار عاملی است که موجب منع افراد از ارتکاب جرم می شود. شرم در سبک زندگی انسانی، سبب می شود تا انسان برای حفظ اعتبار و و ابستگی های اجتماعی خود و نیز دادن پاسخ مثبت به توقعات دیگران، از انجام رفتارهای نا هنجار، ضد اجتماعی و شرم آور خود داری کند و بدینسان، شرم موجب تقویت هر چهار عامل گردیده و نقش مکمّل را در پیشگیری از ارتکاب خطا ایفا می کند.

آثار شرم منفی

شرم منفی و افراطی یک عارضۀ ناشی از ضعف نفسانی و خود کم بینی آثاری را برای انسان در پی دارد:

1. کناره گیری و گریز از اجتماع.
2. عوارض جسمی هچون بالا رفتن ضربان قلب، لرزش اندام یا به هم ریختگی و فراموشی اندوخته های ذهنی.
3. گرفتار شدن در حلقۀ رفتارهای منفی.
4. جلوگیری از رسیدن فرد به اهداف خود.
5. محرومیت انسان از موضوعات مفید و ارزشمند همچون تحصیل دانش، کسب در آمد حلال، بخشش اندک، درخواست رحمت الهی، احترام گذاشتن به دیگران، گفتار و کردار حق

مصادیق شرم

موجودیت شرم، ماهیت فطری و تغییر ناپذیر دارد؛ اما مصادیق شرم به‌تبع تفاوت فرهنگ‌ها و نظام‌های ارزشی تغییر پذیرند. شرم یکی از عوامل تنظیم کنندۀ روابط انسانی است که در دو قلمرو خانواده و جامعه مصداق دارد؛ رعایت ادب، احترام، ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در تمامی روابط اعم از گفتاری، رفتاری، شنیداری و دیداری در ارتباطات با دیگران و در مقابل، خود داری از تولید صحنه های بی شرمی و هوس انگیز، از مصادیق شرم به شمار می آیند.

---