ام ابیها؛ لقب اعطایی رسول خدا به فرزندش حضرت فاطمه.
ام ابیها از کنیههای مشهور فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام، است. بر پایه منابع تاریخی و حدیثی اسلامی، پیامبر او را با این کنیه خطاب میکردهاند. این لقب، به دلیل محبت، دلسوزی و مراقبت بسیار فاطمه از پیامبر و نقش حمایتیای که مشابه نقشِ یک مادر، نسبت به پدر خود داشت، پس از دوران حیات پیامبر و فاطمه، در متون مذهبی، ادبیات، فرهنگ عامه و همچنین در گفتمانهای اجتماعی-سیاسی جوامع اسلامی، بهویژه در میان شیعیان، تحول یافته و کاربردهای متنوعی پیدا کرده است.
مفهومشناسی
قدیمیترین منابع تاریخی و حدیثی اسلام، اعم از شیعه و سنی، از جمله کتابهای «الاصابه فی تمییز الصحابه» اثر ابن حجر عسقلانی[۱] و «مناقب آل ابیطالب» اثر ابن شهرآشوب[۲]، نقل کردهاند که محمد، فاطمه را «امابیها» میخوانده است.[۳] این منابع، معمولاً دلیل این خطاب را محبت شدید پیامبر به فاطمه و نیز نقش مراقبتی و عاطفی فاطمه نسبت به پدرش، بهویژه پس از درگذشت مادرش خدیجه، ذکر میکنند.[۴] نام ام ابیها در منابع تاریخی برای افراد دیگری همچون دختر عبدالله بن جعفر بن ابیطالب[۵] و امام کاظم نیز ذکر شده است که تنها اشتراک لفظی بوده است.[۶]
تحول معنایی
استفاده از لقب «ام ابیها» به مرور زمان از چارچوب شخصی و خانوادگی فراتر رفته و در بسترهای مختلف فرهنگی و مذهبی معنا یافته است:
الهیات و تفسیر شیعی
متکلمان و مفسران شیعه، با استناد به این لقب و احادیث مرتبط، بر جایگاه بیبدیل فاطمه زهرا در سلسله عصمت و ولایت تأکید کردهاند.[۷] در این دیدگاه، این لقب گاهی بهمنزله نمادی از نقش تکوینی و واسطه فیض فاطمه در ادامه خط نبوت از طریق ذریه او یعنی ائمه شیعه تفسیر شده است.[۸]
ادبیات عرفانی و شعری
شاعران فارسیزبان و عربی، از دیرباز تا کنون، از این لقب بهعنوان یکی از مهمترین صفات حضرت فاطمه بهره بردهاند.[۹] در اشعار عرفانی، گاهی «اب» (پدر) نماد «عقل کل» و «ام» (مادر) نماد «نفس کل» تلقی شده و این لقب برای بیان مقام جامعیت وجودی فاطمه به کار رفته است.[۱۰] بر این پایه، علامه حسنزاده آملی این مسئله را در غزلی سروده است:[۱۱]
کیست مانند تو فرزند کریم الابوین نفس کل مادری و عقل کل او را پدری
فرهنگ عامه و مناسک مذهبی
در جوامع شیعه، بهویژه در ایران، این لقب در منابر مذهبی، روضهخوانیها و ادعیه مانند زیارتنامههای فاطمیه بهوفور استفاده میشود. این کاربرد، هم بر جنبه عاطفی و سیره خانوادگی اهلبیت تأکید دارد و هم بهعنوان احترام و تکریم به فاطمه زهرا است.[۱۲]
گفتمان اجتماعی و سیاسی
در دورههای معاصر، این لقب گاهی در تحلیلهای اجتماعی با محوریت جایگاه زن بازخوانی شده است. برخی از نویسندگان، با استناد به این سیره نبوی، آن را نشانهای از تقدس نقش محبتآمیز[۱۳]، مراقبتی[۱۴] و تربیتی زنان در کانون خانواده و حتی در سطح جامعه دانستهاند. همچنین، در برخی گفتمانهای انقلابی یا اصلاحی، شخصیت فاطمه با لقب ام ابیها بهعنوان الگویی برای زنانی که همپای مردان در صحنههای اجتماعی و خانوادگی مسئولیت میپذیرند، معرفی شده است.[۱۵]
پانویس
- ↑ عسقلانی، الاصابه فی تمیز الصحابه، 1415ق، ج8، ص۲۶۲.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸.
- ↑ ابنعبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.
- ↑ یمانی، فاطمهزهرا علیهالسلام، ۱۳۷۸ش، ص۲۶۹-۲۶۸.
- ↑ رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۴.
- ↑ رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.
- ↑ حسنزاده آملی، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، 1379ش، ص144ش.
- ↑ حسنزاده آملی، دیوان اشعار، 1377ش، ص208.
- ↑ شهیدی، زندگانی حضرت فاطمه(س)، 1363ش، ص40.
- ↑ بحرانی، عوالم العلوم، 1405ق، ج6، ص37.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۹۴.
- ↑ رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.
دیدگاههای ارزیابان
منابع
- ابنشهرآشوب، محمد بنعلی، مناقب آل ابیطالب، قم، مکتبه الحیدریه، ۱۴۳۱ق.
- ابنعبدالبر، یوسف، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، بیروت، دارالجیل، 1412ق.
- اربلی، علی بنعیسی، کشف الغمه في معرفه الأئمه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
- بحرانیاصفهانی، عبدالله، عوالم العلوم، قم، مدرسه الامام المهدی، 1405ق.
- بلاذری، احمد بنیحیی، انساب الاشراف، مصر، دارالمعارف، ۱۴۰۵ق.
- حسنزاده آملی، حسن، دیوان اشعار، تهران، رجاء، 1377ش.
- حسنزاده آملی، حسن، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، قم، طوبی، 1379ش.
- شهیدی، جعفر، زندگانی حضرت فاطمه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1363ش.
- شهیدی، جعفر، زندگانی حضرت فاطمه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1363ش.
- عسقلانی، احمد، الاصابه فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
- یعقوبی، احمد بناسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، مؤسسه الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۱۳ق.
- یمانی، محمد عبده، فاطمهزهرا علیهالسلام، ترجمه محمدتقی رهبر، تهران، مشعر، ۱۳۷۸ش.