مطالبهگری؛
مفهومشناسی مطالبه گری
مطالبهگری در لغت به معنای خواستن چیزی یا حق خود از کسی آمده[۱] و در اصطلاح به معنای تلاش جمعی برای بهبود وضعیت جامعه است. این مفهوم زمانی شکل میگیرد که یک دغدغه از حالت فردی خارج شده و با حمایت گروهی از مردم، به یک خواسته عمومی تبدیل شود.[۲] در دنیای امروز، این کنشگری به عنوان راهی برای دستیابی به رفاه و عدالت اجتماعی شناخته میشود.[۳]
تاریخچه مطالبهگری
ریشههای نظارت مردم بر حکومت و شکلگیری جامعه مدنی به دوران یونان باستان و روم باستان بازمیگردد، اما مفهوم مدرن آن همگام با تحولات اندیشه در قرن هجدهم میلادی و شکلگیری مفاهیمی مانند حقوق بشر و دموکراسی پررنگ شد.[۴]
در تاریخ معاصر ایران، ردپای مطالبهگری اجتماعی را میتوان در دوران مشروطه مشاهده کرد؛ زمانی که زنان و اصناف با نوشتن عریضه و بیان خواستههای خود در مطبوعات، برای دستیابی به حقوق اجتماعی، عدالت و برابری تلاش میکردند.[۵] در دهههای اخیر، با گسترش رسانهها و جریان آزاد اطلاعات، تعامل بین مردم و حکومتها افزایش یافته و جامعهشناسی به عنوان دانشی برای بررسی این مطالبات مطرح شده است.[۶]
اهداف مطالبهگری
اهداف مطالبهگری ناظر بر پیگیری آگاهانه و مسالمتآمیز حقوق فردی و جمعی در چارچوب قانون و منافع عمومی است. مهمترین هدف مطالبهگری، افزایش پاسخگویی نهادهای مسئول و جلوگیری از بیعدالتی، فساد و تبعیض در ساختارهای اجتماعی و حکمرانی است. مطالبهگری همچنین به تقویت مشارکت اجتماعی، ارتقای آگاهی عمومی و تبدیل مطالبات پراکنده به خواستههای شفاف و قابل پیگیری کمک میکند. از دیگر اهداف آن میتوان به اصلاح سیاستها و رویههای نادرست، بهبود کیفیت تصمیمگیریها و ایجاد پل ارتباطی میان مردم و مسئولان اشاره کرد. در این معنا، مطالبهگری ابزاری برای تحقق توسعه اجتماعی و حفظ حقوق شهروندی به شمار میرود.[۷]
مبانی مطالبهگری
مبانی دینی
مبانی دینی مطالبهگری در اندیشه اسلامی بر اصولی چون امر به معروف و نهی از منکر، عدالتخواهی، مسئولیتپذیری اجتماعی و نظارت عمومی استوار است. از منظر آموزههای دینی، انسان مؤمن نسبت به سرنوشت جامعه بیتفاوت نیست و وظیفه دارد در برابر ظلم، فساد و تضییع حقوق عمومی واکنش آگاهانه و اصلاحگرانه نشان دهد. قرآن کریم و سیره پیامبر اسلام(ص) و ائمه(ع)، بر لزوم مطالبه حق، نصیحت حاکمان و دفاع از مظلوم تأکید دارند. در این چارچوب، مطالبهگری نه کنشی صرفاً سیاسی، بلکه تکلیفی اخلاقی و اجتماعی تلقی میشود که هدف آن اصلاح امور، تحقق عدالت و حفظ کرامت انسانی در جامعه اسلامی است.[۸]
مبانی قانونی
مبانی حقوقی مطالبهگری در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران بر اصول مصرح در قانون اساسی استوار است. مطابق اصولی همچون:
- اصل ۸ : امر به معروف و نهی از منکر؛
- اصل ۲۴ : آزادی بیان؛
- اصل ۲۷ : آزادی اجتماعات و راهپیماییهای قانونی.[۹]
مردم حق دارند مطالبات و انتقادات خود را بهصورت قانونی و مسالمتآمیز بیان کنند. از این منظر، مطالبهگری نهتنها مجاز، بلکه یکی از ابزارهای تحقق نظارت عمومی و تقویت مردمسالاری دینی به شمار میرود. تأکید نهادهایی مانند شورای نگهبان بر بیان مطالبات در چارچوب قانون، نشاندهنده جایگاه حقوقی مطالبهگری بهعنوان حقی شهروندی و سازوکاری برای اصلاح امور و افزایش پاسخگویی مسئولان است.[۱۰]
انواع مطالبهگری
پژوهشگران مطالبهگری را به دو دسته کلی تقسیم میکنند:
- مطالبهگری تأملی : این نوع که بهترین شکل مطالبهگری است، بر پایه استدلال، دانش تخصصی، بیان شفاف و دعوت به گفتوگو استوار است.
- مطالبهگری افراطی یا فریاد: در این حالت، مطالبهگری تنها به ابراز خشم و فریاد اعتراض تبدیل میشود که فاقد استدلال منطقی است و معمولاً زمانی رخ میدهد که مکانیسمهای قانونی پاسخگو نباشند.[۱۱]
گونههای دیگری نیز برای مطالبهگری مطرح شده که عبارتند از:
- مطالبهگری صنفی و کارگری: که بر تضاد ذاتی منافع کارگر و کارفرما استوار است و در آن «حق اعتصاب» بهعنوان مهمترین اهرم فشار برای دستیابی به حقوق شغلی و معیشتی شناخته میشود؛
- مطالبهگری جنسیتی: که با تمرکز بر رفع تبعیضها و ایدئولوژیهای محدودکننده، خواهان شکستن سقفهای شیشهای و حق حضور برابر در فضاهای عمومی است؛
- مطالبهگری قومی: که در پاسخ به نابرابری در توزیع منابع قدرت و ثروت شکل میگیرد و بر به رسمیت شناختن هویت، رفع محرومیتها و مشارکت در تصمیمگیریها تأکید دارد؛
- مطالبهگری محیطزیستی: که به عنوان ویژگی دنیای مدرن، اغلب در دسته مطالبات «برای مردم» با تأثیرات درازمدت مانند تغییر اقلیم قرار میگیرد؛
- مطالبهگری سیاسی: که نیازمند آگاهی سیاسی و گذر از هیجانات مقطعی به سمت کنش پیوسته از طریق سازمانهای میانجی مانند احزاب است. [۱۲]
ابزارهای مطالبه گری
ابزارهای مطالبهگری شامل هرگونه ابزار مشروعی است که بتواند در مسیر تحقق خواستهها یاریرسان باشد و افراد باید با شناسایی توان و امکانات خود از آنها بهره گیرند. این ابزارها طیف وسیعی را در بر میگیرند که شامل استفاده از:
- تریبونهای عمومی توسط سخنرانان مانند خطبای جمعه، اساتید حوزه و دانشگاه و چهرههای سیاسی؛
- بهرهگیری از قلم و نوشتار مانند نگارش مقاله، کتاب و وبلاگ؛
- فعالیت در فضای مجازی و رسانهها ؛
- نگارش نامه یا درخواست شفاهی از نخبگان؛
- مشارکت سیاسی-اجتماعی که از طریق حضور در اجتماعات عمومی و شرکت در انتخابات برای گزینش مسئولانی که متعهد به برآوردن خواستههای خاصی هستند حاصل میشود و نوعی مطالبهگری غیرمستقیم محسوب میشود.
استفاده از این ابزارها گاه نیازمند آموزشهای تخصصی مانند ارتقای سواد رسانهای برای فعالیت در رسانه است و گاهی تنها به شناخت مطالبات واقعی و مشارکت در صحنه مانند انتخابات نیاز دارد.[۱۳]
الزامات مطالبهگری
مطالبهگری اجتماعی زمانی بهدرستی محقق میشود که مجموعهای از الزامات اجتماعی، مشارکتی و ارزشی بهصورت همزمان رعایت شود؛ این نوع مطالبهگری نیازمند سازماندهی و تشکلیابی جمعی است تا مطالبات از سطح فردی فراتر رفته و به شکلی پایدار پیگیری شوند، همچنین مستلزم روحیه مشارکت، کار جمعی و احترام به نظر دیگران بهعنوان تمرینی عملی برای دموکراسی است و در عین حال با مسئولیتپذیری و تعهد اجتماعی گره خورده است، بهگونهای که بدون پذیرش مسئولیت، مطالبهگری به طلبکاری اجتماعی تقلیل مییابد.[۱۴]
در کنار این الزامات، مطالبهگری باید بر آرمانخواهی پایدار استوار باشد تا در فرآیند عملگرایی، مسیر و جهت اصلی جامعه حفظ شود.همچنین مشروعیت و مقبولیت مردمی، مشارکت عمومی، نظارت اجتماعی و پاسخگویی کارگزاران بهعنوان پیششرطهای نهادی مطالبهگری مطرحاند که در نهایت به تقویت توان دولت و افزایش کارآمدی نظام اجتماعی و سیاسی منجر میشوند.[۱۵]
فواید مطالبه گری
فواید مطالبهگری را میتوان در سه حوزه فردی، اجتماعی و نظام سیاسی دستهبندی کرد.
در حوزه فردی: مطالبهگری موجب بهبود عملکرد فردی، آرامش وجدان، ایجاد تحرک، خودسازی و سلوک معنوی میشود و همچنین زمینه کسب برکات اخروی را برای فرد فراهم میآورد.
در حوزه جامعه: این فرآیند باعث تلاش مسئولان برای آبادانی و رفع مشکلات، گسترش نشاط اجتماعی، افزایش آگاهی و بلوغ جامعه، اصلاح و تحکیم بنیانهای اجتماعی و تضمین ضریب امنیت جامعه میگردد.
در حوزه نظام سیاسی: مطالبهگری منجر به همراهی مردم و افزایش اعتماد اجتماعی نسبت به مسئولان و نهادهای حاکمیتی، جلوگیری از سستشدن پایههای منطقی و اقناعی نظام و در نهایت مشروعیتبخشی به نظام اسلامی میشود.[۱۶]
تفاوت مطالبه گری و اغتشاش
تفاوت بنیادین میان «مطالبهگری» و «اغتشاش» در ماهیت، روش و هدف این دو کنش نهفته است. مطالبهگری کنشی است که در آن شهروندان خواستهها و پیشنهادات خود را به صورت شفاف، قانونمند، در زمان و مکان مناسب و با روشی مسالمتآمیز جهت اصلاح امور و حل مشکلات بیان میکنند و هدف آن پویایی جامعه و پرهیز از تنش است[۱۷]؛ اما در نقطه مقابل، اغتشاش یا شورش با خشونت، تخریب اموال عمومی و ایجاد ناامنی همراه است.[۱۸] در سخنان آیت الله خامنه ای نیز تأکید شده که مطالبهگری باید همراه با امیدبخشی و ارائه راهحل باشد[۱۹] برخلاف اغتشاش که منجر به جرم تخریب اموال عمومی و تضییع حقوق سایر شهروندان میشود.
تفاوت انتقادگری با مطالبه گری
تفاوت مطالبهگری و انتقادگری در هدف، فرآیند و سطح مسئولیتپذیری آنهاست. انتقادگری عمدتاً به شناسایی و بیان کاستیها و مشکلات میپردازد و معمولاً الزامی برای ارائه راهحل یا پیگیری اصلاحات بر عهده منتقد قرار نمیدهد. در مقابل، مطالبهگری فرآیندی نظاممند و مرحلهمند است که افزون بر تشخیص و طرح مسئله به شیوهای علمی و اصولی، بر پیگیری مستمر، مسئولانه و اخلاقی مطالبات و ارائه پیشنهادهای عملی برای اصلاح امور تأکید دارد. از این منظر، مطالبهگری کنشی فعال و هدفمند در چارچوب حقوق قانونی و اجتماعی محسوب میشود که با نظارت بر عملکرد مسئولان و تلاش برای بهبود شرایط موجود همراه است، در حالیکه انتقادگری میتواند به طرح مسئله محدود بماند.[۲۰]
نقش حاکمیت در برابر مطالبه گری اجتماعی
چالش های مطالبه گری (چالش های حقوقی و امنیتی)
مطالبه گری در ایران
نمونه های موفق مطالبه گری
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتامه، ذیل واژه مطالبه.
- ↑ خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص 433.
- ↑ خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص 442.
- ↑ سردارنیا، «نگاه انتقادی و کاربردی به جامعۀ مدنی و مسئلۀ شفافیت و فساد اقتصادی در ایران»، ص124-125.
- ↑ خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص ۴۳۵.
- ↑ خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص 427.
- ↑ چیتسازان، «مطالبه گری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان.
- ↑ «مبانی دینی مطالبه گری مطلوب»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- ↑ «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ «مردم میتوانند طبق قانون اساسی مطالبات خودشان را بیان کنند»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص 434.
- ↑ «گونه شناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعه شناسی ایران.
- ↑ چیتسازان، «مطالبه گری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان.
- ↑ «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ عباسی شاهکوه، «نسبت مفهومی «جهاد تبیین حقیقت» و «مطالبه گری» در منظومه اندیشگی آیت الله خامنه ای»، 1402ش، ص50.
- ↑ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه گری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.
- ↑ فضائلی، «مطالبهگری صحیح چه ویژگیهایی دارد؟»، وبسایت خبری مشرق نیوز.
- ↑ شفیعزاده، «تحليل جرم شناختي تجمعات سالانه پاسارگاد، با نگاهي به جایگاه این تجمعات در حقوق و فقه سياسي»، 1399ش، ص396.
- ↑ «بیانات مقام معظم رهبری در خصوص مطالبه گری و تزریق امید در جامعه و مطالبه کار جدی از مسؤلان»، وبسایت خبری همکار نفتی.
- ↑ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه گری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.